Adhyaya 39

Verse 1

स्कंद उवाच । पुनः स नारदोऽगस्त्य देव्याः प्राक्समुपागतः । तद्वृत्तांतमशेषं च हरायावेदितुं ययौ

સ્કંદ બોલ્યા—હે અગસ્ત્ય! નારદે પહેલાં દેવીને સમીપ જઈ, પછી સમગ્ર વૃત્તાંત સંપૂર્ણ રીતે હર (શિવ)ને નિવેદન કરવા પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 2

दृष्ट्वा स नारदः शंभुं नंदिना सह संकथाम् । कांचित्तर्जनिविन्यास पूर्वं कुर्वंतमानमत्

નંદી સાથે સંવાદ કરતા શંભુને જોઈ નારદે પહેલાં તર્જનીથી એક વિશેષ સંકેત કર્યો અને પછી વિનમ્રતાથી પ્રણામ કર્યો.

Verse 3

उपाविशच्च शैलादि विसृष्टासनमुत्तमम् । वैलक्ष्यं नाटयन्किंचित्क्षणं जोषं समास्थितः

શૈલજ (શિવ) દ્વારા અપાયેલ ઉત્તમ આસન પર તે બેઠો. થોડું સંકોચ દર્શાવી ક્ષણભર મૌન ધારણ કરીને રહ્યો.

Verse 4

आकारेणैव सर्वज्ञस्तद्वृत्तांतं विवेद ह । अवादीच्च मुनिं शंभुः कुतो मौनावलंबनम्

સર્વજ્ઞ પ્રભુએ તેના હાવભાવથી જ સમગ્ર વૃત્તાંત જાણી લીધો. શંભુએ મુનિને કહ્યું—“તું મૌનનો આશ્રય કેમ લે છે?”

Verse 5

शरारिणां स्थितिरियमुत्पत्तिप्रलयात्मिका । दिव्यान्यपि शरीराणि कालाद्यांत्येवमेव हि

દેહધારીઓની આ સ્થિતિ ઉત્પત્તિ અને પ્રલય-સ્વરૂપ છે. દિવ્ય દેહો પણ કાળના પ્રવાહમાં અંતે નાશ પામે છે—નિશ્ચયે.

Verse 6

दृश्यं विनश्वरं सर्वं विशेषाद्यदनीश्वरम् । ततोऽत्र चित्रं किं ब्रह्मन्कंकालः कालयेन्न वै

દૃશ્યમાન બધું જ વિનાશી છે, ખાસ કરીને જે સ્વાધીન નથી. તેથી હે બ્રહ્મન્, અહીં આશ્ચર્ય શું કે કંકાલને કાળ નાશ કરે?

Verse 7

अभाविनो हि भावस्य भावः क्वापि न संभवेत् । भाविनोपि हि नाभावस्ततो मुह्यंति नो बुधाः

જે થવાનું નથી તેનું ક્યાંય અસ્તિત્વ શક્ય નથી; અને જે થવાનું છે તેનું અભાવ થતો નથી. તેથી બુદ્ધિમાન મોહ પામતા નથી.

Verse 8

शंभूदीरितमाकर्ण्य स इत्थं मुनिपुंगवः । प्रोक्तवान्सत्यमेवैतद्यद्देवेन प्रभाषितम्

શંભુએ કહેલું સાંભળી તે મુનિશ્રેષ્ઠ બોલ્યા—“દેવે જે કહ્યું છે તે નિશ્ચયે સત્ય છે.”

Verse 9

अवश्यमेव यद्भाव्यं तद्भूतं नात्र संशयः । परं मां बाधतेत्यंतं चिंतैका चित्तमाथिनी

જે થવાનું છે તે અવશ્ય બને છે—એમાં સંશય નથી. પરંતુ એક જ ચિંતા મને અત્યંત પીડે છે, ચિત્તને મથાવે છે.

Verse 10

नापचीयेत ते किंचिन्नोपचीयेत तत्त्वतः । अव्ययत्वाच्च पूर्णत्वाद्धानिवृद्धी कृतस्त्वयि

તત્ત્વતઃ તમારામાં કશું ઘટતું નથી, કશું વધતું નથી. તમે અવ્યય અને સદા-પૂર્ણ છો; ‘હાનિ’ અને ‘લાભ’ તો માત્ર તમારાં પર આરોપિત કલ્પનાઓ છે.

Verse 11

अहो वराकः संसारः क्व भविष्यत्यनीश्वरः । आरभ्याद्यदिनं न त्वामर्चयिष्यंति केपि यत्

અહો, સંસાર કેટલો દયનીય છે! ઈશ્વર વિના તે ક્યાં ટકી શકે? આજથી જે કોઈ તમારું પૂજન ન કરે, તેમને પછી કયો આશ્રય રહેશે?

Verse 12

यतः प्रजापतिर्दक्षो न त्वामाहूतवान्क्रतौ । तेनाद्यरीढि तं दृष्ट्वा देवर्षिमनुजा अपि

પ્રજાપતિ દક્ષે યજ્ઞમાં તમને આમંત્રિત ન કર્યા; તેથી આજે પણ તેને જોઈ દેવર્ષિ અને મનુષ્યો—તે અપરાધ જાણીને—તેની તરફથી વિમુખ થાય છે.

Verse 13

तव रीढां करिष्यंति किमैश्वर्येण रीढिनाम् । प्राप्तावहेडना लोके जितकालभया अपि । अथैश्वर्येण संपन्नाः प्रतिष्ठाभाजनं किमु

જે તમારું શરણ લે છે, તેમને લૌકિક ઐશ્વર્યની શું જરૂર? સમાજમાં ઉપહાસ થાય તોય તેઓ કાળ-મૃત્યુના ભયને જીતે છે; અને જો તેઓ સમૃદ્ધ હોય, તો પછી કઈ ‘પ્રતિષ્ઠા’ જોઈએ?

Verse 14

महीयसायुषा तेषां वसुभिर्भूरिभिश्च किम् । येऽभिमानधनानेह लब्धरीढाः पदेपदे

તેમને દીર્ઘ આયુષ્ય કે બહુ ધનનો શું લાભ? જે અહીં અભિમાનને જ ધન માને છે—પગલે પગલે આધાર મળ્યો તોય—તત્ત્વતઃ અંદરથી ખાલી જ રહે છે.

Verse 15

अचेतनाश्च सावज्ञा जीवंतोपि न कीर्तये । अभिमानधना धन्या वरं योषित्सुसासती

જીવતા હોવા છતાં જે અચેતન અને અવમાનનાભાવવાળા છે, તેઓ કીર્તિ લાયક નથી. અહંકારને જ ધન માનનારા ‘ધન્ય’ લોકો કરતાં સुसતી સ્ત્રી શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 16

या त्वद्विनिंदाश्रवणात्तृणीचक्रे स्वजीवितम् । इत्याकर्ण्य महाकालः सम्यग्ज्ञात्वा सतीव्ययम्

જે તારી નિંદા સાંભળતાં જ પોતાના જીવનને તૃણ સમાન ગણ્યું—આ સાંભળી મહાકાલે સતીદેવીના ત્યાગને સમ્યક જાણીને (કર્તવ્યે) પ્રવૃત્ત થયો.

Verse 17

सत्यं मुने सती देवी तृणीचक्रे स्वजीवितम् । जोषं स्थिते मुनौ तत्र तन्महाकालसाध्वसात्

સત્ય છે, હે મુને! દેવી સતીએ પોતાના જીવનને તૃણ સમાન ગણ્યું. અને ત્યાં મુનિ જે મૌન રહ્યા, તે મહાકાલ પ્રત્યેના ભય-ભક્તિથી હતું.

Verse 18

रुद्रश्चातीवरुद्रोभूद्बहुकोपाग्निदीपितः । ततस्तत्कोपजाद्वह्निराविरासीन्महाद्युतिः

રુદ્ર અત્યંત ઉગ્ર બન્યા, તીવ્ર ક્રોધાગ્નિથી પ્રજ્વલિત. તે ક્રોધજન્ય અગ્નિમાંથી મહાન તેજ પ્રગટ થયું.

Verse 19

प्रत्यक्षः प्रतिमाकारः कालमृत्युप्रकंपनः । उवाच च प्रणम्येशं भुशुंडीं महतीं दधत्

તે પ્રત્યક્ષ સાકાર રૂપે પ્રગટ થયો—જેનાથી કાળ અને મૃત્યુ પણ કંપે. ઈશ્વરને પ્રણામ કરીને, મહાન ભુશુન્ડી ધારણ કરી, તેણે વચન કહ્યું.

Verse 20

आज्ञां देहि पितः किं ते करवै दास्यमुत्तमम् । ब्रह्मांडमेककवलं करवाणि त्वदाज्ञया

આજ્ઞા આપો, હે પિતઃ—હું તમારી કઈ પરમ સેવા કરું? તમારી આજ્ઞાથી હું સમગ્ર બ્રહ્માંડને પણ એક કવળ બનાવી દેવા તૈયાર છું।

Verse 21

पिबामि चार्णवान्सप्ताप्येकेन चुलुकेन वै । रसातलं वा पातालं पातालं वा रसातलम्

એક જ ચુલ્લૂથી હું સાતેય સમુદ્રો પી જઈ શકું છું; અને રસાતલને પાતાળ—અથવા પાતાળને રસાતલ—ઉલટાવી શકું છું।

Verse 22

त्वदाज्ञया नयामीश विनिमय्य स्वहेलया । सलोकपालमिंद्रं वा धृत्वा केशैरिहानये

હે ઈશ્વર! તમારી આજ્ઞાથી હું મારી લીલાથી લોકપાલો સહિત ઇન્દ્રને પણ વાળ પકડી ખેંચીને અહીં લઈ આવી શકું છું।

Verse 23

अपि वैकुंठनाथश्चेत्तत्साहाय्यं करिष्यति । तदा तं कुंठितास्त्रं च करिष्यामि त्वदाज्ञया

વૈકુંઠનાથ પણ જો તેને સહાય કરવા આવે, તો પણ તમારી આજ્ઞાથી હું તે અસ્ત્રશક્તિને કુંઠિત કરી નિષ્ફળ કરી દઈશ।

Verse 24

दनुजा दितिजाः के वै वरा कारणदुर्बलाः । तेषु चोत्कटतां कोपि धत्ते तं प्रणिहन्म्यहम्

દાનવ-દિતિજ કોણ છે? વરદાનોથી જ બળવાન થયા છે, સ્વભાવથી તો દુર્બળ. એમમાંથી જે કોઈ ઉગ્ર દર્પ ધારણ કરે, તેને હું સંહાર કરી દઈશ।

Verse 25

कालं बध्नामि वा संख्ये मृत्योर्वा मृत्युमर्थये । स्थावरेषु चरेष्वत्र मयि कुद्धे रणांगणे

રણમાં હું કાળને પણ બાંધી શકું છું, અથવા મૃત્યુ માટે પણ મૃત્યુ માગી શકું છું. હું રણાંગણે ક્રોધિત થાઉં ત્યારે સ્થાવર-જંગમ સર્વ ભૂતોમાં ભય વ્યાપી જાય છે.

Verse 26

त्वद्बलेन महेशान न कोपि स्थैर्यमेष्यति । ममपादतलाघातादेतद्वै क्षोणिमंडलम्

હે મહેશાન! તમારા બળથી કોઈ પણ સ્થિર રહી શકશે નહીં. મારા પાદતળના પ્રહારથી આ સમગ્ર ક્ષોણિમંડળ નિશ્ચયે કંપશે.

Verse 27

कदलीदलवद्वाताद्वेपते सरसातलम् । चूर्णीकरोमि दोर्दंडघाताच्चैतान्कुलाचलान्

પવનમાં કંપતા કેળાના પાન જેવી રીતે રસાતળ સુધી આ ધરતી ધ્રુજે છે. અને હું મારા ભુજાદંડના પ્રહારોથી આ કુલાચલોને ચૂર્ણ કરી નાખું છું.

Verse 28

किं बहूक्तेन देह्याज्ञां ममासाध्यं न किंचन । त्वत्पादबलमासाद्य कृतं विद्ध्यद्यचिंतितम्

વધુ શું કહું? આજ્ઞા આપો—મારે માટે કશું અસાધ્ય નથી. તમારા પાદબળનો આશ્રય લઈને જાણો કે આજે અચિંત્ય પણ સિદ્ધ થયું છે.

Verse 29

इति प्रतिज्ञां तस्येशः श्रुत्वा कृतममन्यत । कृतकृत्यमिवात्यंतं तं मुदा प्रत्युवाच च

તેની આ પ્રતિજ્ઞા સાંભળી ઈશ્વરે તેને પૂર્ણ થયેલું જ માન્યું. અને જાણે પોતાનું કાર્ય સર્વથા સિદ્ધ થયું હોય તેમ આનંદથી તેને પ્રત્યుత્તર આપ્યો.

Verse 30

महावीरोसि रे भद्र मम सर्वगणेष्विह । वीरभद्राख्यया त्वं हि प्रथितिं परमां व्रज

હે ભદ્ર! તું મારા સર્વ ગણોમાં મહાવીર છે. તું 'વીરભદ્ર' નામથી પરમ ખ્યાતિ પામ.

Verse 31

कुरु मे सत्वरं कार्यं दक्षयज्ञं क्षयं नय । ये त्वां तत्रावमन्यंते तत्साहाय्यविधायिनः

મારું કાર્ય સત્વરે કર, દક્ષયજ્ઞનો વિનાશ કર. જેઓ ત્યાં તારું અપમાન કરે અને તે કાર્યમાં સહાય કરે...

Verse 32

ते त्वयाप्यवमंतव्या व्रज पुत्र शुभोदय । इत्याज्ञां मूर्ध्नि चाधाय स ततः पारमेश्वरीम्

તેઓનો પણ તારે તિરસ્કાર કરવો જોઈએ. જા પુત્ર, તારો ઉદય શુભ થાઓ. પરમેશ્વરની આ આજ્ઞા મસ્તક પર ચડાવીને...

Verse 33

हरं प्रदक्षिणीकृत्य जग्मिवानतिरंहसा । ततस्तदनुगाञ्शंभुः स्वनिःश्वाससमुद्गतान्

હર (શિવ) ની પ્રદક્ષિણા કરીને તે અત્યંત વેગથી ચાલ્યો ગયો. ત્યારબાદ શંભુએ પોતાના નિઃશ્વાસમાંથી પ્રગટ થયેલા અનુચરોને...

Verse 34

शतकोटिमितानुग्रान्गणानन्न्यानवासृजत् । ते गणा वीरभद्रं तं यांतं केचित्पुरोगताः

સો કરોડની સંખ્યાવાળા અન્ય ઉગ્ર ગણોનું સર્જન કર્યું. તે ગણો જતા તે વીરભદ્રની આગળ ચાલવા લાગ્યા.

Verse 35

केचित्तदनुगा जाताः केचित्तत्पार्श्वगा ययुः । अंबरं तैः समाक्रांतं तेजोवीजित भास्करैः

કેટલાંક તેના અનુગામી બન્યા અને કેટલાંક તેની બાજુમાં સાથે ચાલ્યા. તેમના તેજથી આકાશ છવાઈ ગયું; તેમની કાંતિ સૂર્યને પણ મ્લાન કરતી હતી।

Verse 36

शृंगाग्राणि गिरीणां च कैश्चिदुत्पाटितानि वै । आचूडमूलाः कैश्चिच्च विधता वै शिलोच्चयाः

કેટલાંકએ પર્વતોના શિખરાગ્રો પણ ઉપાડી નાખ્યા. કેટલાંકએ શિલાસમૂહોને મૂળથી ચૂડ સુધી ઉઠાવી ધારણ કર્યા।

Verse 37

उत्पाट्य महतो वृक्षान्केचित्प्राप्ता मखांगणम् । कैश्चिदुत्पाटिता यूपाः केचित्कुंडान्यपूपुरन्

કેટલાંક મહાવૃક્ષોને ઉપાડી મખાંગણમાં પહોંચ્યા. કેટલાંકએ યૂપસ્તંભો ઉપાડી નાખ્યા અને કેટલાંકએ યજ્ઞકુંડો ભરી દીધા।

Verse 38

मंडपं ध्वंसयामासुः केचित्क्रोधोद्धुरागणाः । अचीखनन्वै वेदीश्च केचिद्वै शूलपाणयः । अभक्षयन्हवींष्यन्ये पृषदाज्यं पपुः परे

ક્રોધથી ઉન્મત્ત કેટલાક ગણોએ મંડપ ધ્વસ્ત કર્યો. શૂલપાણિ કેટલાકે વેદીઓ ખોદી કાઢી. અન્યોએ હવિ ભક્ષ્યું અને કેટલાંકએ પૃષદાજ્ય પાન કર્યું।

Verse 39

दध्वंसुरन्नराशींश्च केचित्पर्वतसन्निभान् । केचिद्वै पायसाहाराः केचिद्वै क्षीरपायिनः

કેટલાંકએ પર્વત સમાન અન્નરાશિઓને ચૂરચૂર કરી નાખી. કેટલાંક પાયસ ભોજન કરતા હતા અને કેટલાંક દૂધ પીતાં હતા।

Verse 40

केचित्पक्वान्नपुष्टांगा यज्ञपात्राण्यचूर्णयन् । अमोटयन्स्रुचादंडान्केचिद्दोर्दंडशालिनः

કેટલાક પક્વાન્નથી પુષ્ટ અંગવાળા થઈ યજ્ઞપાત્રોને ચૂરચૂર કરવા લાગ્યા; અને કેટલાક બળવાન ભુજાવાળા ક્રોધે સ્રુચિના દંડો તોડી નાખવા લાગ્યા।

Verse 41

व्यभजञ्छकटान्केचित्पशून्केचिदजीगिलन् । अग्निं निर्वापयामासुः केचिदत्यग्नितेजसः

કેટલાકે शकટોને તોડી નાંખ્યા, કેટલાકે યજ્ઞપશુઓને ગળી લીધા; અને કેટલાક અગ્નિ કરતાં પણ વધુ તેજસ્વી બની પવિત્ર અગ્નિને બુઝાવી દીધો।

Verse 42

स्वयं परिदधुश्चान्ये दुकूलानि मुदा युताः । जगृहुः केचन पुरा रत्नानां पर्वतं कृतम्

બીજાઓ આનંદથી ઉત્તમ દુકૂલ વસ્ત્રો પોતે જ ધારણ કરવા લાગ્યા; અને કેટલાકે અગાઉ ઢગલો કરેલો—જાણે રત્નોનો પર્વત—તે ઝૂંટી લીધો।

Verse 43

एकेन च भगो देवः पश्यंश्चक्रे विलोचनः । पूष्णो दंतावलीमन्यः पातयामास कोपितः

એકએ જોતા જોતા દેવ ભગને અંધ કરી દીધો; અને બીજાએ ક્રોધે પૂષણના દાંતની પંક્તિ પાડી દીધી।

Verse 44

यज्ञः पलायितो दृष्टः केनचिन्मृगरूपधृक् । शिरोविरहितश्चक्रे तेन चक्रेण दूरतः

મૃગરূপ ધારણ કરીને ભાગતો યજ્ઞ દેખાયો; કોઈએ તે ચક્રથી તેનું શિર કાપી તેને શિરવિહિન કર્યો અને દૂર ધકેલી દીધો।

Verse 45

एकः सरस्वतीं यांतीं दृष्ट्वा निर्नासिकां व्यधात् । अदितेरोष्ठपुटकौ छिन्नावन्येन कोपिना

એકે સરસ્વતીને જતી જોઈને તેમનું નાક કાપી નાખ્યું; બીજાએ ક્રોધમાં અદિતિના બંને હોઠ કાપી નાખ્યા.

Verse 46

अर्यम्णो बाहुयुगलं तथोत्पाटितवान्परः । अग्नेरुत्पाटयामास कश्चिज्जिह्वां प्रसह्य च

બીજાએ અયર્માના બંને હાથ ઉખાડી નાખ્યા; અને કોઈએ બળપૂર્વક અગ્નિની જીભ ખેંચી કાઢી.

Verse 47

चिच्छेद वायोर्वृषणं पार्षदोन्यः प्रतापवान् । पाशयित्वा यमं कश्चित्को धर्म इति पृष्टवान्

અન્ય એક પ્રતાપી પાર્ષદે વાયુના વૃષણ કાપી નાખ્યા; કોઈએ યમને બાંધીને પૂછ્યું, 'ધર્મ શું છે?'

Verse 48

यत्र धर्मे महेशो न प्रथमं परिपूज्यते । नैरृतं संगृहीत्वान्यः केशेष्वातो्ल्यचासकृत्

'જે ધર્મમાં મહેશની પ્રથમ પૂજા થતી નથી (તે ધર્મ નથી).' એમ કહીને બીજાએ નૈઋતને વાળથી પકડીને વારંવાર ઘસડ્યો.

Verse 49

अनीश्वरं हविर्भुक्तं त्वयेत्या ताडयत्पदा । कुबेरमपरो धृत्वा पादयोरधुनोद्बलात्

'તેં ઈશ્વર વગર હવિનું ભક્ષણ કર્યું છે!' એમ કહીને એકે લાત મારી; બીજાએ કુબેરને પગથી પકડીને જોરથી હલાવી નાખ્યો.

Verse 50

वामयामास बहुशो भक्षिता ह्यध्वराहुतीः । एकादशाऽपि ये रुद्रा लोकपालैकपंक्तयः

તેણે વારંવાર અવ્યવસ્થા મચાવી, કારણ કે યજ્ઞની આહુતિઓ ખરેખર ભક્ષાઈ ગઈ. લોકપાલો સાથે એક જ પંક્તિમાં રહેલા એકાદશ રુદ્રો પણ તેથી વ્યાકુળ અને ગૂંચવાયા.

Verse 51

रुद्राख्या धारणवशात्प्रमथैस्तेऽवहेलिताः । वरुणोदरमापीड्य प्रमथोन्यो बलेनहि

જે માત્ર નામધારણથી ‘રુદ્ર’ કહેવાતા હતા, તેઓ પ્રમથો દ્વારા ઉપહાસિત થઈ પરાભૂત થયા. બીજા એક પ્રમથે બળપૂર્વક વરુણના ઉદરને દબાવી દીધું.

Verse 52

बहिरुद्गिरयामास यद्दत्तं चेशवर्ज्जितम् । मायूरीं तनुमासाद्य सहस्राक्षो महामतिः

ઈશને વર્જિત કરીને યજ્ઞમાં જે અર્પણ કરાયું હતું, તે તેણે બહાર ઉગળી નાખ્યું. ત્યારબાદ સહસ્રાક્ષ, મહામતિ ઇન્દ્રે મયૂરી (મોરણી)નું રૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 53

उड्डीय गिरिमाश्रित्यच्छन्नः कौतुकमैक्षत । ब्राह्मणान्प्रमथा नत्वा यातयातेतिचाब्रुवन्

ઉડીને જઈ તે પર્વતનો આશ્રય લઈને છુપાઈ ગયો અને તે કૌતુક જોયું. પ્રમથોએ બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને કહ્યું—‘જાઓ, જાઓ, આગળ વધો!’

Verse 54

प्रमथाः कालयामासुरन्यानपि च याचकान् । इत्थं प्रमथिते यागे प्रमथैः प्रथमागतैः । वीरभद्रः स्वतः प्राप्तः प्रमथानीकिनी वृतः

પ્રમથોએ અન્ય યાચકોને પણ ઘાત કર્યો. આ રીતે પ્રથમ આવેલા પ્રમથોએ યજ્ઞને ચકનાચૂર કરી દીધા પછી, પ્રમથ-સેનાથી ઘેરાયેલો વીરભદ્ર સ્વયં ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 55

यज्ञवाटं श्मशानाभं दृष्ट्वा तैः प्रमथैः पुरा । अतिशोच्यां दशां नीतं वीरभद्रस्ततो जगौ

તે પ્રમથોએ યજ્ઞવાટને શ્મશાનસમાન કરી નાખ્યો તે જોઈ, વીરભદ્ર અતિશોકથી વ્યાકુળ થઈ બોલ્યો—આને કેટલી દયનીય દશામાં પહોંચાડ્યું છે!

Verse 56

गणाः पश्यत दुर्वृत्तैः प्रारब्धानां च कर्मणाम् । अनीश्वरैरवस्थेयं कुतो द्वेषो महेश्वरे

હે ગણો, જુઓ—દુર્વૃત્તોએ શરૂ કરેલા કર્મોના ફળથી આવી નિરાધાર દશા આવે છે. જેમને સાચું અધિપત્ય નથી તેમની આ ગતિ; તો મહેશ્વર પ્રત્યે દ્વેષ કેમ?

Verse 57

ये द्विषंति महादेवं सर्वकर्मैकसाक्षिणम् । धर्मकार्ये प्रवृत्तास्तु ते प्राप्स्यंतीदृशं दशाम्

જે મહાદેવ—સર્વ કર્મોના એકમાત્ર સાક્ષી—નો દ્વેષ કરે છે, તેઓ ધર્મકાર્યમાં પ્રવૃત્ત દેખાય તોય, આવી જ દશા પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 58

क्व स दक्षो दुराचारः क्व च यज्ञभुजः सुराः । धृत्वा सर्वानानयत यात द्रुततरं गणाः

એ દુરાચારી દક્ષ ક્યાં છે અને યજ્ઞભાગ ભોગવનારા દેવો ક્યાં છે? સૌને પકડીને અહીં લાવો—અતિશીઘ્ર જાઓ, હે ગણો!

Verse 59

इत्याज्ञा वीरभद्रस्य प्राप्य ते प्रमथा द्रुतम् । यावद्यांत्यग्रतस्तावदृष्टः कुद्धो गदाधरः

વીરભદ્રની આજ્ઞા મળતાં જ તે પ્રમથો ત્વરિત નીકળ્યા; આગળ વધતાં જ તેમણે સામે ક્રોધથી ઉગ્ર ગદાધરને જોયો।

Verse 60

तेन ते प्रमथाः सर्वे महाबलपराक्रमाः । शुष्कपर्णतृणावस्थां प्रापिता वात्ययेव हि

તેણે તે સર્વ પ્રમથો—મહાબળ અને પરાક્રમશાળી—જાણે પ્રચંડ વાવાઝોડાથી આઘાત પામ્યા હોય તેમ, સુકા પાન અને તૃણ જેવી સ્થિતિને પામ્યા।

Verse 61

अथ नष्टेषु सर्वेषु प्रमथेषु हरेर्भयात् । चुकोप वीरभद्रः स प्रलयानलसंनिभः

પછી હરિના ભયથી જ્યારે બધા પ્રમથો નષ્ટ થયા, ત્યારે વીરભદ્ર પ્રલયાગ્નિ સમાન ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો।

Verse 62

ददर्श शार्ङ्गिणं चाग्रे स्वगणैश्च परिष्टुतम् । चतुर्भुजैरसंख्यातैर्जितदैत्यमहाबलैः

તેણે સામે શારઙ્ગધારી (વિષ્ણુ)ને જોયા—પોતાના ગણો દ્વારા પરિષ્ટુત; અસંખ્ય ચતુર્ભુજ મહાબળી, જેમણે દૈત્યોને જીત્યા હતા।

Verse 63

चक्रिभिर्गदिभिर्जुष्टं खड्गिभिश्चापि शार्ङ्गिभिः । वीरभद्रस्ततः प्राह दृष्ट्वा तं दैत्यसूदनम्

ચક્રધારી, ગદાધારી, ખડ્ગધારી અને શારઙ્ગધનુર્ધારીોથી ઘેરાયેલા તે દૈત્યસૂદનને જોઈને, વીરભદ્રે ત્યારે કહ્યું।

Verse 64

त्वं तु यज्ञपुमानत्र महायज्ञप्रवर्तकः । रक्षिता निजवीर्येण दक्षस्य त्र्यक्षवैरिणः

‘તું જ અહીં યજ્ઞપુરુષ છે, આ મહાયજ્ઞનો પ્રવર્તક; અને પોતાના પરાક્રમે ત્રિનેત્ર પ્રભુના વૈરી દક્ષનું રક્ષણ કરનાર છે.’

Verse 65

किं वा दक्षं समानीय देहि युध्यस्व वा मया । न दास्यसि च चेद्दक्षं ततस्तं रक्ष यत्नतः

અથવા દક્ષને અહીં લાવી મારા હાથે સોંપ, નહિ તો મારી સાથે યુદ્ધ કર. અને જો તું દક્ષને ન આપશે, તો પછી તેને સર્વ પ્રયત્નથી રક્ષી રાખ.

Verse 66

प्रायशः शंभुभक्तेषु यतस्त्वं प्रोच्यसेऽग्रणीः । एकोनेऽब्जसहस्रेप्राग्ददौ नेत्रांबुजं भवान्

કારણ કે તું શંભુભક્તોમાં અગ્રણી તરીકે પ્રખ્યાત છે. પૂર્વે સહસ્ર કમળોમાં એક કમળ ઓછું પડ્યું ત્યારે તું પોતાનું કમળ-નેત્ર અર્પણ કર્યું હતું.

Verse 67

तुष्टेन शंभुना दत्तं तुभ्यं चक्रं सुदर्शनम् । यत्साहाय्यमवाप्याजौ त्वं जयेर्दनुजाधिपान्

પ્રસન્ન શંભુએ તને સુદર્શન ચક્ર આપ્યું. તેની સહાયથી તું યુદ્ધમાં દનુજોના અધિપતિઓને જીતે છે.

Verse 68

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वीरभद्रस्य चोर्जितम् । जिज्ञासुस्तद्बलं विष्णुर्वीरभद्रमुवाच ह

વીરભદ્રના તે પ્રબળ વચનો સાંભળી, તેનું બળ જાણવાની ઇચ્છાથી વિષ્ણુએ વીરભદ્રને કહ્યું.

Verse 69

त्वं शंभोः सुत देशीयो गणानां प्रवरोस्यहो । राजादेशमनुप्राप्य ततोप्यतिबलो महान्

તું શંભુનો પુત્ર છે, તેના જ ધામમાંથી ઉત્પન્ન; અને ખરેખર ગણોમાં શ્રેષ્ઠ છે. રાજાજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને તું તેથી પણ વધુ અત્યંત બળવાન અને મહાન છે.

Verse 70

योसि सोस्यहमप्यत्र दक्षरक्षणदक्षधीः । पश्यामि तव सामर्थ्यं कथं दक्षं हरिष्यसि

તું જે કોઈ હો, હું પણ અહીં જ છું—દક્ષના રક્ષણમાં નિપુણ અને તીક્ષ્ણબુદ્ધિ. હવે તારો સામર્થ્ય જોઈશ; તું દક્ષને કેવી રીતે લઈ જશે?

Verse 71

इत्युक्तो वीरभद्रः स तेन वै शार्ङ्गधन्वना । प्रमथान्दृष्टिभंग्यैव प्रेरयामास संगरे

શારઙ્ગધન્વા (વિષ્ણુ) એમ કહ્યે પછી, વીરભદ્રે યુદ્ધમાં માત્ર દૃષ્ટિના સંકેતથી જ પ્રમથોને આગળ ધપાવ્યા.

Verse 72

अथ तैः प्रमथैर्विष्णोरनुगा गदिता रणे । आददानास्तृणं वक्त्रे णापिताः पाशवीं दशाम्

પછી યુદ્ધમાં તે પ્રમથોએ વિષ્ણુના અનુચરોને પરાજિત કર્યા; તેમના મોઢામાં તૃણ ઠૂંસીને, જાણે મુંડન કરીને અપમાનિત કર્યા હોય તેમ, તેમને પશુસમાન દશામાં ઉતારી દીધા.

Verse 73

ततस्तार्क्ष्यरथः क्रुद्धस्त्वेकैकं रणमूर्धनि । सहस्रेणसहस्रेण बाणानां हृद्यताडयत्

પછી તાર્ક્ષ્ય-રથ પર આરુઢ તે ક્રોધિત વીર યુદ્ધના અગ્રભાગમાં એકેકને નિશાન બનાવી, હજારોના હજારો બાણોથી તેમના હૃદય પર પ્રહાર કરવા લાગ્યો.

Verse 74

ते भिन्नवक्षसः सर्वे गणा रुधिरवर्षिणः । वासंतीं कैंशुकीं शोभां परिप्रापूरणाजिरे

તે બધા ગણોના વક્ષ ભેદાઈ ગયા હતા અને તેઓ રક્તવર્ષા કરતા હતા; તેમણે યજ્ઞપ્રાંગણને વસંત જેવી, કિংশુક પુષ્પોની અરুণિમા સમી શોભાથી ભરિ દીધું.

Verse 75

क्षरंत इव मातंगाः स्रवंत इव पर्वताः । मदेन धातुरागेण मिश्रैः शुशुभिरे गणाः

મદમસ્ત હાથીઓની જેમ અને ઝરતા પર્વતોની જેમ, મદ અને ગેરુના મિશ્રણથી ખરડાયેલા ગણો શોભી રહ્યા હતા.

Verse 76

ततः प्रहस्य गणपोऽब्रवीद्वै कुंठनायकम् । हे शार्ङ्गधन्वञ्जाने त्वां त्वं रणांगण पंडितः

પછી હસીને તે ગણપતિએ વૈકુંઠનાથને કહ્યું, 'હે શાર્ઙ્ગધન્વન્! હું તને જાણું છું, તું રણાંગણમાં પંડિત (નિપુણ) છે.'

Verse 77

परं युध्यसि दैत्येंद्रैर्दानवेंद्रैर्न पार्षदैः । इत्युक्ता वीरभद्रेण भुशुंडीकलिताकरे

'તું માત્ર દૈત્યેન્દ્રો અને દાનવેન્દ્રો સાથે યુદ્ધ કરે છે, પાર્ષદો સાથે નહીં!' હાથમાં ભુશુંડી ધારણ કરેલા વીરભદ્રએ આમ કહ્યું.

Verse 78

गदिनाऽथ गदा तूर्णं दैत्येंद्रगिरिरेणुकृत् । ततः प्रहतवान्वीरो भुशुंड्या तं गदाधरम्

ત્યારે ગદાધારીએ દૈત્યરાજ રૂપી પર્વતને ધૂળમાં રગદોળતી ગદા ઝડપથી ફેરવી. ત્યારબાદ વીરભદ્રએ ભુશુંડી વડે તે ગદાધર પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 79

तदंगसंगमासाद्य विदद्रे शतधा तया । कौमोदकी प्रहारेण वीरभद्रं प्रतापिनम्

તે કૌમોદકી ગદાના પ્રહારથી શરીરનો સ્પર્શ થતાં જ, તે પ્રતાપી વીરભદ્ર સો ટુકડાઓમાં વિદીર્ણ થઈ ગયો.

Verse 80

जघान वासुदेवोपि तरसाऽज्ञातवेदनम् । ततः खट्वांगमादाय गदाहस्तं गदाधरम्

ત્યારે વાસુદેવે પણ મહા વેગથી અજ્ઞાતવેદનને પાડી દીધો. પછી ખટ્વાંગ દંડ ઉઠાવી ગદા-ધારી ગદાધર પર ચઢાઈ કરી.

Verse 81

आताड्य सव्यदोर्दंडे गदां भूमावपातयत् । कुपितोयं मधुद्वेषी चक्रेणाताडयच्च तम्

તેના ડાબા ભુજાદંડ પર પ્રહાર કરીને ગદાને ધરતી પર પાડી દીધી. પછી ક્રોધિત મધુદ્વેષીએ ચક્રથી પણ તેને આઘાત કર્યો.

Verse 82

स च चक्रं समागच्छद्दृष्ट्वा सस्मार शंकरम् । शंकरस्मरणाच्चक्रं मनाग्वक्रत्वमाप्य च । कंठमासाद्यवीरस्य सम्यग्जातं सुदर्शनम्

ચક્ર પોતાની તરફ આવતું જોઈ તેણે શંકરનું સ્મરણ કર્યું. શંકરસ્મરણ માત્રથી ચક્ર થોડું વળગી ગયું; અને વીરના કંઠે પહોંચી સુદર્શન ત્યાં જ યોગ્ય રીતે આભૂષણરૂપે સ્થિર થયું.

Verse 83

तेन चक्रेण शुशुभे नितरां स गणेश्वरः । वीरलक्ष्म्यावृत इव समरे विजयस्रजा

તે ચક્રથી ગણેશ્વર અત્યંત શોભિત થયા—જાણે સમરમાં વીરલક્ષ્મીથી આવૃત થઈ વિજયમાળા ધારણ કરી હોય તેમ।

Verse 84

ततः सुदर्शनं दृष्ट्वा तत्कंठाभरणं हरिः । मनाक्स चकितं स्मित्वा ततो जग्राह नंदकम्

પછી હરિએ સુદર્શનને તેના કંઠનું આભૂષણ બનેલું જોઈ થોડા આશ્ચર્યથી સ્મિત કર્યું અને ત્યારબાદ નંદક ખડ્ગ ધારણ કર્યો.

Verse 85

सनंदकं करं तस्य प्रोद्यतं मधुविद्विषः । पश्यतां दिविसिद्धानां स्तंभयामास हुंकृता

મધુવિદ્વેષીએ નંદક ધારણ કરીને હાથ ઊંચો કર્યો ત્યારે, દિવ્ય સિદ્ધો જોઈ રહ્યા હતા; ગણનાથે ઘોર ‘હું’કારથી તે ઊંચો હાથ સ્થંભિત કરી દીધો।

Verse 86

अभ्यधावच्च वेगेन गृहीत्वा शूलमुज्ज्वलम् । यावज्जिघांसति हरिं तावदाकाशवाचया

તે વેગથી ધસી આવ્યો અને તેજસ્વી ત્રિશૂલ ધારણ કર્યું; હરિને મારવા જતાં જ આકાશવાણી (તેને) અટકાવી ગઈ।

Verse 87

वारितो गणराजः स मा कार्षीः साहसं त्विति । ततस्तमपहायाशु वीरभद्रो गणोत्तमः

આકાશવાણીએ ગણરાજને રોક્યો—“સાહસ ન કર।” ત્યારબાદ ગણોમાં શ્રેષ્ઠ વીરભદ્ર તેને છોડીને તત્કાળ આગળ વધ્યો।

Verse 88

प्राप्य दक्षं विनद्योच्चैर्धिक्त्वामीश्वरनिंदकम् । यस्येदृगस्ति संपत्तिर्यत्रदेवाः सहायिनः । स कथं सेश्वरं कर्म न कुर्याद्दक्षतांदधत्

દક્ષ પાસે પહોંચી તે ઊંચે ગર્જ્યો—“ધિક્ તને, ઈશ્વરનિંદક! જેને આવી સમૃદ્ધિ છે અને જેના સહાયક સ્વયં દેવો છે, તે ‘દક્ષ’ નામ ધારણ કરીને પણ પરમેશ્વર-સંબંધિત કર્મ ભક્તિપૂર્વક કેમ ન કરે?”

Verse 89

येनास्येन पवित्रेण भवता निंदितः शिवः । चूर्णयामि तदास्यं ते चपेटाभिः समंततः

જે પવિત્ર મુખથી તું શિવની નિંદા કરી છે, એ જ તારો મુખ હું ચારે બાજુથી થપ્પડોથી ચૂરચૂર કરી દઈશ।

Verse 90

इत्युक्त्वा तस्य दक्षस्य हरपारुष्यभाषिणः । चिच्छेद वदनं वीरश्चपेटशतघातनैः

એમ કહીને, શિવજી પ્રત્યે કઠોર વચનો બોલનારા તે દક્ષનું મુખ તે વીરે સેંકડો તમાચા મારીને તોડી નાખ્યું.

Verse 91

ततस्त्वदितिमुख्यानां मिलितानां महोत्सवे । त्रोटयामास कर्णादीन्यंगप्रत्यंगकानि च

ત્યારબાદ તે મહોત્સવમાં એકત્ર થયેલી અદિતિ વગેરે મુખ્ય દેવીઓના કાન તથા અન્ય અંગ-ઉપાંગો તેણે તોડી નાખ્યા.

Verse 92

वेणीदंडाश्च कासांचित्तेनच्छिन्ना महारुषा । कासांचिच्च कराश्छिन्ना कासांचित्कर्तितास्तनाः

અત્યંત ક્રોધમાં તેણે કોઈકની વેણીઓ કાપી નાખી, કોઈકના હાથ કાપી નાખ્યા અને કોઈકના સ્તન કાપી નાખ્યા.

Verse 93

नासापुटांस्तथान्यासां पाटयामास पार्षदः । चिच्छेद चांगुलीश्चापि तथान्यासां शिवप्रियः

શિવજીના તે પ્રિય પાર્ષદે અન્ય સ્ત્રીઓના નાક ચીરી નાખ્યા અને બીજી સ્ત્રીઓની આંગળીઓ પણ કાપી નાખી.

Verse 94

ये ये निनिंदुर्देवेशं ये ये च शुश्रुवुस्तदा । तेषां जिह्वाश्रुतीः कोपादच्छिनच्चाकरोद्द्विधा

જે જે લોકોએ દેવાધિદેવની નિંદા કરી હતી અને જે જે લોકોએ તે સાંભળી હતી, ક્રોધને કારણે તેણે તેમની જીભ અને કાન કાપીને બે ટુકડા કરી દીધા.

Verse 95

केचिदुल्लंबिता यूपे पाशयित्वा दृढं गले । अधोमुखायै देवेशं विहायात्तं महाहविः

કેટલાંકને યૂપસ્તંભ પર લટકાવ્યા, ગળે પાશ દૃઢ બાંધ્યો; અધોમુખ થઈ તેમણે દેવેશ્વરને ત્યજી મહાહવિ પોતે જ ઝૂંટી લીધું।

Verse 96

द्विजराजश्च धर्मश्च भृगुमारीचिमुख्यकाः । अत्यंतमपमानस्य भाजनं तेन कारिताः

દ્વિજોના રાજા અને સ્વયં ધર્મ—ભૃગુ, મારીચિ વગેરે મુખ્ય ઋષિઓ સહિત—તેના દ્વારા અતિશય અપમાનના પાત્ર બનાવાયા।

Verse 97

एते जामातरस्तस्य यतो दक्षस्य दुर्धियः । हित्वा महेश्वरममून्सोपश्यदधिकाञ्शिवात्

આ બધા તેના જમાઈ હતા; દુર્ધિ દક્ષે મહેશ્વરને ત્યજી, આ અન્ય લોકોને શિવથી પણ અધિક માન્યા।

Verse 98

तानि कुंडानि ते यूपास्ते स्तंभाः स च मंडपः । तावेद्यस्तानि पात्राणि तानि हव्यान्यनेकधा

તે કુંડ, તે યૂપ, તે સ્તંભો અને તે મંડપ; તે વેદીઓ, તે પાત્રો અને અનેક પ્રકારનાં હવ્યો—

Verse 99

ते च वै यज्ञसंभारास्ते ते यज्ञप्रवर्तकाः । ते रक्षपालास्तेमंत्रा विनेशुर्हेलयाऽखिलाः

તે યજ્ઞસામગ્રી, તે યજ્ઞપ્રવર્તકો, તે રક્ષકો અને તે મંત્રો—બધાં જ અવહેલનાથી સર્વથા નાશ પામ્યા।

Verse 100

स्तोकेनैव हि कालेन यथर्धिः परवंचनात् । अर्जिता नश्यति क्षिप्रं दक्षसंपद्गताऽशिवा

થોડા જ સમયમાં પરને છેતરીને મેળવેલું ધન ઝડપથી નાશ પામે છે—દક્ષને પ્રાપ્ત થયેલી અશુભ સંપત્તિ જેવી।

Verse 110

विधीरितमिति श्रुत्वा स्मित्वा देवो महेश्वरः । वीरमाज्ञापयामास यथापूर्वं प्रकल्पय

“વિધિ કહી દેવાઈ છે”—એ સાંભળીને દેવ મહેશ્વરે સ્મિત કરીને વીરને આજ્ઞા કરી: “પહેલાની જેમ જ ગોઠવણ કર।”

Verse 120

काश्यां लिंगप्रतिष्ठायैः कृताऽत्र सुकृतात्मभिः । सर्वे धर्माः कृतास्तैस्तु त एव पुरुषार्थिनः

કાશીમાં પુણ્યાત્માઓ દ્વારા લિંગ-પ્રતિષ્ઠા કરવાથી એમના દ્વારા જાણે સર્વ ધર્મકર્મો થઈ જાય છે; તેઓ જ ખરેખર પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 130

स्तुत्वा नानाविधैः स्तोत्रैः प्रसन्नं वीक्ष्य शंकरम् । प्रोवाच देवदेवेशं यदि देयो वरो मम

નાનાવિધ સ્તોત્રોથી શંકરની સ્તુતિ કરીને, તેમને પ્રસન્ન જોઈ, તેણે દેવદેવેશને કહ્યું: “જો મને વર આપવો હોય તો…”

Verse 139

श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं दक्षेश्वरसमुद्भवम् । नरो न लिप्यते पापैरपराधालयोपि हि

દક્ષેશ્વરથી ઉત્પન્ન આ પુણ્ય આખ્યાન સાંભળવાથી મનુષ્ય પાપોથી લિપ્ત થતો નથી—ભલે તે અપરાધોનું આશ્રયસ્થાન હોય।