Adhyaya 9

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञ हृदयानंद गौरीचुंबितमूर्धज । तारकांतक षड्वक्त्र तारिणे भद्रकारिणे

અગસ્ત્ય બોલ્યા— હે સર્વજ્ઞ, હૃદયાનંદ! ગૌરીચુંબિત મસ્તકવાળા; હે તારકાંતક, ષડ્વક્ત્ર પ્રભુ, તારક અને ભદ્રકારિણી—તમને નમસ્કાર।

Verse 2

सर्वज्ञाननिधे तुभ्यं नमः सर्वज्ञसूनवे । सर्वथा जितमाराय कुमाराय महात्मने

હે સર્વજ્ઞાનનિધિ, તમને નમસ્કાર; હે સર્વજ્ઞના સુનવે, તમને નમસ્કાર। હે મહાત્મા કુમાર, જેણે મારને સર્વથા જીત્યો—તમને વારંવાર પ્રણામ।

Verse 3

कामारिमर्धनारीशं वीक्ष्य कामकृतं किल । यो जिगाय कुमारोपि मारं तस्मै नमोस्तु ते

કામશત્રુ અર્ધનારીશ્વર પર પણ કામે જે કર્યું તે જોઈ, કુમારે પણ મારને જીત્યો; તે વિજયીને તમને નમસ્કાર।

Verse 4

यदुक्तं भवता स्कंद मायाद्विजवपुर्हरिः । काश्यां पंचनदं तीर्थमध्यासातीव पावनम्

હે સ્કંદ! તમે કહ્યા મુજબ—માયાથી બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરનાર હરિ કાશીમાં પંચનદ તીર્થમાં નિવાસ કરતા; તે અત્યંત પાવન છે।

Verse 5

भूर्भुवःस्वः प्रदेशेषु काशीपरमपावनम् । तत्रापि हरिणाज्ञायि तीर्थं पंचनदं परम्

ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃ—આ સર્વ લોકપ્રદેશોમાં કાશી પરમ પાવન છે; અને કાશીમાં પણ હરિની આજ્ઞાથી ‘પંચનદ’ નામનું પરમ તીર્થ સર્વોત્તમ છે।

Verse 6

कुतः पंचनदं नाम तस्य तीर्थस्य षण्मुख । कुतश्च सर्वतीर्थेभ्यस्तदासीत्पावनं परम्

હે ષણ્મુખ! તે તીર્થને ‘પંચનદ’ નામ કયા કારણે મળ્યું? અને તે સર્વ તીર્થોમાં પરમ પાવન કેમ બન્યું?

Verse 7

कथं च भगवान्विष्णुरंतरात्मा जगत्पतिः । सर्वेषां जगतां पाता कर्ता हर्ता च लीलया

અને ભગવાન વિષ્ણુ—અંતરાત્મા, જગત્પતિ, સર્વ જગતોના પાલક, તથા લીલાથી સર્જનકર્તા અને સંહારકર્તા—આ તીર્થના માહાત્મ્ય સાથે કેવી રીતે સંકળાયા?

Verse 8

अरूपो रूपमापन्नो ह्यव्यक्तो व्यक्ततां गतः । निराकारोपि साकारो निष्प्रपंचः प्रपंचभाक्

અરૂપ હોવા છતાં તેમણે રૂપ કેવી રીતે ધારણ કર્યું? અવ્યક્ત હોવા છતાં વ્યક્તતા કેવી રીતે પામી? નિરાકાર હોવા છતાં સાકાર કેવી રીતે બન્યા? અને પ્રપંચાતીત હોવા છતાં પ્રપંચલીલા કેવી રીતે સ્વીકારી?

Verse 9

अजन्मानेकजन्मा च त्वनामास्फुटनामभृत् । निरालंबोऽखिलालंबो निर्गुणोपि गुणास्पदम्

તે અજન્મા હોવા છતાં અનેક જન્મો ધરાવનાર કેવી રીતે? નામરહિત હોવા છતાં સ્પષ્ટ અને અનંત નામોનો ધારક કેવી રીતે? નિરાલંબ હોવા છતાં સર્વનો આધાર કેવી રીતે? નિર્ગુણ હોવા છતાં ગુણોનું આશ્રયસ્થાન કેવી રીતે?

Verse 10

अहृषीकोहृषीकेशो प्यनंघ्रिरपिसर्वगः । उपसंहृत्य रूपं स्वं सर्वव्यापी जनार्दनः

ઇન્દ્રિયવિહિન હોવા છતાં તે ‘હૃષીકેશ’ કેવી રીતે કહેવાય છે? પગવિહિન હોવા છતાં સર્વગ કેવી રીતે? સર્વવ્યાપી જનાર્દન પોતાનું પ્રગટ રૂપ કેવી રીતે ઉપસંહરે છે?

Verse 11

आदौ धर्मनदः पुण्यो मिश्रितो धूतपापया । यया धूतानि पापानि सर्वतीर्थीकृतात्मना

પ્રથમ પુણ્ય ધર્મનદા ધૂતપાપા સાથે મિશ્રિત થઈ—જેનાથી પાપો ધોવાઈ જાય છે અને જેના સ્વભાવમાં જ ‘સર્વતીર્થમયતા’ નિવાસ કરે છે.

Verse 12

ततोपि मिलितागत्य किरणा रविणैधिता । यन्नामस्मरणादेव महामोहोंधतां व्रजेत्

પછી સૂર્યથી પોષિત કિરણા પણ આવીને જોડાઈ—જેનાં નામસ્મરણ માત્રથી મહામોહ પણ અંધ બની નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે.

Verse 13

स्थितः सर्वात्मभावेन तीर्थे पंचनदे परे । एतदाख्याहि षड्वक्त्र पंचवक्त्राद्यथा श्रुतम्

તે પરમ તીર્થ પંચનદમાં તે સર્વાત્મભાવથી સ્થિત છે. હે ષડ્વક્ત્ર! પંચવક્ત્ર (શિવ) પાસેથી જેમ સાંભળ્યું છે તેમ જ મને વર્ણવી કહો.

Verse 14

प्रयागोपि च तीर्थेशो यत्र साक्षात्स्वयं स्थितः । पापिनां पापसंघातं प्रसह्य निजतेजसा

પ્રયાગ પણ તીર્થોમાં અધિપતિ છે, જ્યાં તે સ્વયં સాక్షાત્ સ્થિત છે; તે પોતાના નિજ તેજથી પાપીઓના સંચિત પાપસમૂહને બળપૂર્વક નાશ કરે છે.

Verse 15

हरंति सर्वतीर्थानि प्रयागस्य बलेन हि । तानि सर्वाणि तीर्थानि माघे मकरगे रवौ

પ્રયાગના મહાબળથી સર્વ તીર્થો પોતાની પાવનશક્તિ ત્યાં જ ખેંચી લાવે છે. માઘ માસે, સૂર્ય મકરમાં પ્રવેશે ત્યારે, તે સર્વ તીર્થો જાણે ત્યાં જ એકત્ર થાય છે.

Verse 16

प्रत्यब्दं निर्मलानि स्युस्तीर्थराज समागमात् । प्रयागश्चापि तीर्थेंद्रः सर्वतीर्थार्पितं मलम्

તીર્થરાજના સંગમથી તે તીર્થો દર વર્ષે નિર્મળ બને છે. અને તીર્થોમાં અધિપતિ પ્રયાગ, સર્વ તીર્થોએ અર્પિત કરેલું મલ-કલ્મષ પોતે ગ્રહણ કરે છે.

Verse 17

महाघिनां महाघं च हरेत्पांचनदाद्बलात् । यं संचयति पापौघमावर्षं तीर्थनायकः । तमेकमज्जनादूर्जे त्यजेत्पंचनदे ध्रुवम्

પંચનદના બળથી મહાપાપીઓનું પણ મહાપાપ દૂર થાય છે. તીર્થનાયક (યાત્રી) વર્ષભર જે પાપસમૂહ સંગ્રહે છે, તેને ઊર્જ (કાર્તિક) માસમાં પંચનદમાં એકવાર સ્નાનમાત્રથી નિશ્ચિત રીતે ત્યજી દે છે.

Verse 18

यथा पंचनदोत्पत्तिस्तथा च कथयाम्यहम् । निशामय महाभाग मित्रावरुणनंदन

પંચનદની ઉત્પત્તિ જેમ થઈ, તેમ હું તને કહું છું. હે મહાભાગ, મિત્ર-વરুণના નંદન, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

Verse 19

पुरा वेदशिरा नाम मुनिरासीन्महातपाः । भृगुवंश समुत्पन्नो मूर्तो वेद इवापरः

પ્રાચીન કાળે વેદશિરા નામના એક મહાતપસ્વી મુનિ હતા. તેઓ ભૃગુવંશમાં જન્મેલા અને જાણે બીજો મૂર્તિમાન વેદ જ હતા.

Verse 20

तपस्यतस्तस्य मुनेः पुरोदृग्गोचरं गता । शुचिरप्सरसां श्रेष्ठा रूपलावण्यशालिनी

તે મુનિ તપસ્યા કરતાં હતાં ત્યારે તેમની નજર સામે અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ, રૂપ-લાવણ્યથી તેજસ્વી એવી શુચિ આવી પહોંચી.

Verse 21

तस्या दर्शनमात्रेण परिक्षुब्धं मुनेर्मनः । चस्कंद स मुनिस्तूर्णं साथ भीता वराप्सराः

તેણીનું માત્ર દર્શન થતાં જ મુનિનું મન ક્ષુબ્ધ થયું. મુનિ તત્કાળ ધૈર્યચ્યૂત થયા અને તે ઉત્તમ અપ્સરા પણ ભયભીત થઈ.

Verse 22

दूरादेव नमस्कृत्य तमृषिं साभ्यभाषत । अतीव वेपमानांगी शुचिस्तच्छापभीतितः

દૂરથી જ તેણે તે ઋષિને નમસ્કાર કરીને વાત કરી. શુચિ, તેમના શાપના ભયથી, અત્યંત કંપતાં અંગો સાથે બોલી.

Verse 23

नापराध्नोम्यहं किंचिन्महोग्रतपसांनिधे । क्षंतव्यं मे क्षमाधार क्षमारूपास्तपस्विनः

‘હે મહાઘોર તપના નિધિ! મેં કોઈ અપરાધ કર્યો નથી. હે ક્ષમાના આધાર! મને ક્ષમા કરો; કારણ કે તપસ્વીઓ ક્ષમાસ્વરૂપ હોય છે.’

Verse 24

मुनीनां मानसं प्रायो यत्पद्मादपि तन्मृदु । स्त्रियः कठोरहृदयाः स्वरूपेणैव सत्तम

‘મુનિઓનું મન સામાન્ય રીતે કમળથી પણ વધુ કોમળ ગણાય છે; પરંતુ સ્ત્રીઓ સ્વભાવથી જ કઠોરહૃદયા હોય છે, હે સત્તમ!’

Verse 25

इति श्रुत्वा वचस्तस्याः शुचेरप्सरसो मुनिः । विवेकसेतुना स्तंभीन्महारोषनदीरयम्

શુચી નામની અપ્સરાના વચનો સાંભળી મુનિએ અંતરમાં વિવેકનો સેતુ બાંધી પોતાના મહાક્રોધની ધસમસતી ધારા અટકાવી દીધી।

Verse 26

उवाच च प्रसन्नात्मा शुचे शुचिरसि ध्रुवम् । न मेऽल्पोपि हि दोषोत्र न ते दोषोस्ति सुंदरि

પ્રસન્ન હૃદયથી મુનિ બોલ્યા— “હે શુચી, તું નિશ્ચયે શુદ્ધ છે. આ વિષયમાં મારામાં અણુમાત્ર દોષ નથી, અને તારમાં પણ કોઈ દોષ નથી, હે સુંદરિ.”

Verse 27

वह्निस्वरूपा ललना नवनीत समः पुमान् । अनभिज्ञा वदंतीति विचारान्महदंतरम्

“સ્ત્રી અગ્નિસ્વરૂપા છે, પુરુષ નવનીત સમાન છે”—એવું અજ્ઞ લોકો કહે છે; પરંતુ વિચાર કરતાં તત્ત્વ એથી ભિન્ન અને વધુ સૂક્ષ્મ જણાય છે।

Verse 28

स्निह्येदुद्धृतसारोपि वह्नेः संस्पर्शमाप्य वै । चित्रं स्त्र्याख्या समादानात्पुमान्स्निह्यति दूरतः

“કાઢીને શુદ્ધ કરેલું નવનીત પણ અગ્નિસ્પર્શથી ઓગળી જાય છે. પરંતુ આશ્ચર્ય એ છે કે ‘સ્ત્રી’ નામ અને વિચાર માત્ર ગ્રહણ કરતાં જ પુરુષનું હૃદય દૂરથી જ ઓગળી જાય છે।”

Verse 29

अतः शुचे न भेतव्यं त्वया शुचि मनोगते । अतर्कितोपस्थितया त्वया च स्खलितं मया

“અતએવ, હે શુચી, ભય ન કર—હે શુદ્ધે, તું મારા મનમાં પ્રવેશી છે. તારી અચાનક ઉપસ્થિતિથી હું પણ સ્ખલિત થયો છું।”

Verse 30

स्खलनान्न तथा हानिरकामात्तपसो मुनेः । यथा क्षणांधीकरणाद्धानिः कोपरयादरेः

અકસ્માત થયેલા સ્ખલનથી મુનિના નિષ્કામ તપની એવી હાનિ થતી નથી, જેવી ક્ષણમાત્ર પણ અંધ કરી દેતા ‘ક્રોધ’ નામના શત્રુથી થતી હાનિ થાય છે.

Verse 31

कोपात्तपः क्षयं याति संचितं यत्सुकृच्छ्रतः । यथाभ्रपटलं प्राप्य प्रकाशः पुष्पवंतयोः

ક્રોધથી બહુ કષ્ટે સંચિત કરેલું તપ પણ ક્ષય પામે છે; જેમ વાદળોના ઘન પડદાથી પ્રકાશ મંદ થઈ જાય છે.

Verse 32

स्कंद उवाच । कथयामि कथामेतां नमस्कृत्य महेश्वरम् । सर्वाघौघ प्रशमनीं सर्वश्रेयोविधायिनीम्

સ્કંદે કહ્યું—મહેશ્વરને નમસ્કાર કરીને હું આ કથા કહું છું; તે સર્વ પાપપ્રવાહને શમાવે છે અને સર્વ શ્રેય પ્રદાન કરે છે.

Verse 33

अमर्षे कर्षति मनो मनोभू संभवः कुतः । विधुंतुदे तुदत्युच्चैर्विधुं कुत्रास्ति कौमुदी

અમર્ષ મનને ખેંચી લઈ જાય ત્યારે મનોભવ (કામદેવ) નો શુભ ઉદય કેવી રીતે થાય? અને ‘વિધુંતુદ’ ચંદ્રને જોરથી પીડે ત્યારે ચાંદનીની શીતળ શોભા ક્યાં રહે?

Verse 34

ज्वलतो रोषदावाग्नेः क्व वा शांतितरोः स्थितिः । दृष्टा केनापि किं क्वापि सिंहात्कलभसुस्थता

ક્રોધની દાવાગ્નિ પ્રજ્વલિત હોય ત્યારે શાંતિનું વૃક્ષ ક્યાં ટકી શકે? સિંહની પાસે ક્યાંય કોઈએ કદી નાનાં હાથીને નિર્ભય જોયો છે શું?

Verse 35

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रतीपः प्रतिघातुकः । चतुर्वर्गस्य देहस्य परिहेयो विपश्चिता

અતએવ વિદ્વાને સર્વ પ્રયત્નથી પ્રતિકૂળ, પ્રતિઘાત કરનાર અને અવરોધ ઊભો કરનાર વ્યક્તિને ટાળવો જોઈએ; કારણ કે એવો મનુષ્ય ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ એવા ચતુર્વર્ગની દેહધારી સાધનાનો વિનાશક બને છે.

Verse 36

इदानीं शृणु कल्याणि कर्तव्यं यत्त्वया शुचे । अमोघबीजा हि वयं तद्बीजमुररी कुरु

હવે સાંભળ, કલ્યાણી, હે શુચિ—તારે જે કરવાનું છે તે કહું છું. અમારું બીજ અમોઘ છે; તેથી, હે ઉરરી, તે બીજને સારી રીતે સંભાળી રાખ.

Verse 37

एतस्मिन्रक्षिते वीर्ये परिस्कन्ने त्वदीक्षणात् त्वया तव भवित्रेकं कन्यारत्नं महाशुचि

હે મહાશુચિ! આ વીર્ય રક્ષિત રહે અને તારા દૃષ્ટિમાત્રથી તે ફળદાયી બને, તો તને એક જ કન્યારત્ન—અનમોલ પુત્રી—જન્મશે.

Verse 38

इत्युक्ता तेन मुनिना पुनर्जातेव साप्सराः । महाप्रसाद इत्युक्त्वा मुनेः शुक्रमजीगिलत्

તે મુનિએ એમ કહ્યાથી તે અપ્સરા જાણે નવજન્મી બની. “આ મહાપ્રસાદ છે” એમ કહી તેણે મુનિનું શુક્ર ગળી લીધું.

Verse 39

अथ कालेन दिव्यस्त्री कन्यारत्नमजीजनत् । अतीव नयनानंदि निधानं रूपसंपदाम्

પછી સમય આવતાં તે દિવ્ય સ્ત્રીએ એક કન્યારત્નને જન્મ આપ્યો—જે આંખોને અતિ આનંદ આપનારું, રૂપસંપદાનું જાણે ખજાનો હતું.

Verse 40

तस्यैव वेदशिरस आश्रमे तां निधाय सा । शुचिरप्सरसां श्रेष्ठा जगाम च यथेप्सितम्

એ જ ઋષિ વેદશિરાના આશ્રમમાં તેણીને સ્થાપિત કરીને, શુચિ અને અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠા એવી તે પોતાની ઇચ્છિત સ્થાને ચાલી ગઈ।

Verse 41

तां च वेदशिराः कन्यां स्नेहेन समवर्धयत् । क्षीरेण स्वाश्रमस्थाया हरिण्या हरिणीक्षणाम्

વેદશિરાએ તે કન્યાને અત્યંત સ્નેહથી ઉછેરી—પોતાના આશ્રમમાં રહેનારી હરિણીના દૂધથી હરિણી-નેત્રા બાળિકાનું પોષણ કર્યું।

Verse 42

मुनिर्नाम ददौ तस्यै धूतपापेति चार्थवत् । यन्नामोच्चारणेनापि कंपते पातकावली

મુનિએ તેણીને અર્થસભર નામ આપ્યું—‘ધૂતાપાપા’। એ નામનું માત્ર ઉચ્ચારણ થતાં જ પાપસમૂહ કંપે છે।

Verse 43

सर्वलक्षणशोभाढ्यां सर्वावयव सुंदरीम् । मुनिस्तत्याज नोत्संगात्क्षणमात्रमपि क्वचित्

સર્વ શુભલક્ષણોની શોભાથી યુક્ત, સર્વ અંગોમાં સુંદર એવી તે બાળિકાને મુનિએ પોતાની ગોદમાંથી કદી છોડ્યા નહીં—કોઈ સમયે ક્ષણમાત્ર પણ નહીં।

Verse 44

दिनेदिने वर्धमानां तां पश्यन्मुमुदे भृशम् । क्षीरनीरधिवद्रम्यां निशि चांद्रमसीं कलाम्

તેણી દિવસે દિવસે વધતી જાય છે એમ જોઈ મુનિ અત્યંત પ્રસન્ન થયો—જેમ રાત્રે ક્ષીર-નીર જેવી ઉજ્જ્વળ, રમણીય ચંદ્રકલા દેખાય તેમ।

Verse 45

अथाष्टवार्षिकीं दृष्ट्वा तां कन्यां स मुनीश्वरः । कस्मै देयेति संचित्य तामेव समपृच्छत

ત્યારે આઠ વર્ષની તે કન્યાને જોઈ મુનિશ્રેષ્ઠે મનમાં વિચાર્યું—“એને કોને આપું?” અને એ કન્યાને જ પૂછ્યું।

Verse 46

वेदशिरा उवाच । अयि पुत्रि महाभागे धूतपापे शुभेक्षणे । कस्मै दद्यावराय त्वां त्वमेवाख्याहि तं वरम्

વેદશિરા બોલ્યા—“હે પુત્રી, મહાભાગ્યવતી ધૂતપાપા, શુભદૃષ્ટિવાળી! હું તને કયા ઉત્તમ વરને આપું? તું જ તે વરનું નામ કહો।”

Verse 47

अतिस्नेहार्द्रचित्तस्य जनेतुश्चेति भाषितम् । निशम्य धूतपापा सा प्रोवाच विनतानना

અતિસ્નેહથી દ્રવિત હૃદયવાળા પિતાના વચનો સાંભળી, ધૂતપાપા—લજ્જાથી મુખ નમાવી—ઉત્તર આપવા લાગી।

Verse 48

धूतपापोवाच । जनेतर्यद्यहं देया सुंदराय वराय ते । तदा तस्मै प्रयच्छ त्वं यमहं कथयामि ते

ધૂતપાપા બોલી—“હે પિતા, જો તમે મને સુંદર અને શ્રેષ્ઠ વરને આપવાના હો, તો હું હવે જેનું નામ કહું છું તેને જ મને આપો।”

Verse 49

तुभ्यं च रोचते तात शृणोत्ववहितो भवान् । सर्वेभ्योतिपवित्रो यो यः सर्वेषां नमस्कृतः

“હે તાત, આ તમને પણ ગમશે—ધ્યાનથી સાંભળો. જે સર્વથી અતિ પવિત્ર છે અને જેને સૌ નમસ્કાર કરે છે।”

Verse 50

सर्वे यमभिलष्यंति यस्मात्सर्वसुखोदयः । कदाचिद्यो न नश्येत यः सदैवानुवर्तते

બધા જ તેને ઇચ્છે છે, કારણ કે તેની પાસેથી સર્વ સુખનો ઉદય થાય છે. તે ક્યારેય નાશ પામતો નથી અને સદા અનવરત સાથ આપે છે.

Verse 51

इहामुत्रापि यो रक्षेन्महापदुदयाद्ध्रुवम् । सर्वे मनोरथा यस्मात्परिपूर्णा भवंति हि

આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ તે નિશ્ચિત રીતે મહા આપત્તિઓના ઉદયથી રક્ષા કરે છે. તેના દ્વારા જ સર્વ મનોભિલાષાઓ ખરેખર પૂર્ણ થાય છે.

Verse 52

दिनेदिने च सौभाग्यं वर्धते यस्य सन्निधौ । नैरंतर्येण यत्सेवां कुर्वतो न भयं क्वचित्

જેનાં સાન્નિધ્યમાં દિવસે દિવસે સૌભાગ્ય વધે છે; અને જે અવિરત તેની સેવા કરે છે, તેને ક્યાંય ભય થતો નથી.

Verse 53

यन्नामग्रहणादेव केपि वाधां न कुर्वते । यदाधारेण तिष्ठंति भुवनानि चतुर्दश

જેનાં નામસ્મરણ માત્રથી કોઈ પણ વિઘ્ન લાગતું નથી; અને જેના આધાર પર ચૌદ ભુવન સ્થિત છે.

Verse 54

एवमाद्या गुणा यस्य वरस्य वरचेष्टितम् । तस्मै प्रयच्छ मां तात मम तेपीहशर्मणे

આવી અને અન્ય ગુણો તે ઉત્તમ વરમાં છે; તેનું આચરણ પણ આદર્શ છે. હે તાત, આ લોકમાં મારા સુખ માટે મને તેને અર્પણ કરો.

Verse 55

एतच्छ्रुत्वापि ता तस्या भृशं मुदमवाप ह । धन्योस्मि धन्या मे पूर्वे येषामैषा सुतान्वये

આ સાંભળીને તે અત્યંત આનંદિત થઈ. તેણે કહ્યું—“હું ધન્ય છું અને મારા પૂર્વજો પણ ધન્ય છે, જેમના વંશમાં આવી પુત્રી જન્મી છે.”

Verse 56

ध्रुवा हि धूतपापासौ यस्या ईदृग्विधा मतिः । ईदृग्विधैर्गुणगणैर्गरिम्णा कोत्र वै भवेत्

નિશ્ચિત જ, જેના મનમાં આવી ભાવના છે તેના પાપ ધોવાઈ ગયા છે. આવા ગુણસમૂહ જ્યાં હોય ત્યાં દોષનો ભાર ભલા ક્યાં રહે?

Verse 57

अथवा स कथं लभ्यो विना पुण्यभरोदयम् । इति क्षणं समाधाय मनः स मुनिपुंगवः

“અથવા, મહાપુણ્યનો ઉદય થયા વિના એવો પુરુષ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય?” એમ વિચારી મુનિશ્રેષ્ઠે ક્ષણમાત્ર મનને સમાધાનમાં સ્થિર કર્યું.

Verse 58

ज्ञानेन तं समालोच्य वरमीदृग्गुणोदयम् । धन्यां कन्यां बभाषेथ शृणु वत्से शुभैषिणि

જ્ઞાનથી વિચાર કરીને કે એવો વર આવા ગુણોદયથી યુક્ત છે, તેણે ધન્ય કન્યાને કહ્યું—“વત્સે, શુભ ઇચ્છનારી, સાંભળ.”

Verse 59

पितोवाच । वरस्य ये त्वया प्रोक्ता गुणा एते विचक्षणे । एषां गुणानामाधारो वरोस्तीति विनिश्चितम्

પિતાએ કહ્યું—“હે વિચક્ષણ, વર વિશે તું જે ગુણો કહ્યા છે, તે ગુણોના આધાર અને મૂર્ત સ્વરૂપ એવો વર નિશ્ચિત છે—આ નક્કી છે.”

Verse 60

परं स सुखलभ्यो न नितरां सुभगाकृतिः । तपः पणेन स क्रय्यः सुतीर्थविपणौ क्वचित्

તે પરમ પુરુષ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થતો નથી, છતાં તેનું સ્વરૂપ અતિ મંગલમય છે. તપસ્યાના મૂલ્યથી જ તે ‘ખરીદાય’ છે—ક્યાંક ક્યાંક ઉત્તમ તીર્થોના બજારમાં.

Verse 61

तीर्थभारैः स सुलभो न कौलीन्येन कन्यके । न वेदशास्त्राभ्यसनैर्न चैश्वर्यबलेन वै

હે કન્યે! તીર્થયાત્રાઓના ઢગલાથી પણ તે સહેલાઈથી મળતો નથી; ન કૌલિન્યથી, ન વેદ-શાસ્ત્રના અભ્યાસથી, ન તો ધન-ઐશ્વર્યના બળથી.

Verse 62

न सौंदर्येण वपुषा न बुद्ध्या न पराक्रमैः । एकयैव मनः शुद्ध्या करणानां जयेन च

દેહસૌંદર્યથી નહીં, બુદ્ધિથી નહીં, પરાક્રમના કાર્યો થી નહીં—માત્ર મનની શુદ્ધિથી અને ઇન્દ્રિયજયથી જ તે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 63

महातपः सहायेन दमदानदयायुजा । लभ्यते स महाप्राज्ञो नान्यथा सदृशः पतिः

મહાતપને સહાયક બનાવી, દમ, દાન અને દયાથી યુક્ત થઈને તે મહાપ્રાજ્ઞ પતિ પ્રાપ્ત થાય છે; નહીંતર તેના સમાન પતિ મળતો નથી.

Verse 64

इति श्रुत्वाथ सा कन्या पितरं प्रणिपत्य च । अनुज्ञां प्रार्थयामास तपसे कृतनिश्चया

આ સાંભળીને તે કન્યા પિતાને પ્રણામ કરીને, તપસ્યા કરવાનો દૃઢ નિશ્ચય કરી, તેમની અનુમતિ માગવા લાગી.

Verse 65

स्कंद उवाच । कृतानुज्ञा जनेत्रा सा क्षेत्रे परमपावने । तपस्तताप परमं यदसाध्यं तपस्विभिः

સ્કંદે કહ્યું—માતાની અનુમતિ મેળવી તે કન્યાએ આ પરમપાવન ક્ષેત્રમાં પરમ તપ આચર્યું; એવું તપ જે સિદ્ધ તપસ્વીઓ માટે પણ દુષ્કર છે.

Verse 66

क्व सा बालातिमृद्वंगी क्व च तत्तादृशं तपः । कठोरवर्ष्मसंसाध्यमहो सच्चेतसो धृतिः

ક્યાં તે અતિ કોમળાંગી બાળકી અને ક્યાં આવું તપ? તે તો કઠોર દેહવાળાઓથી જ સાધ્ય; અહો, તેના શુદ્ધ ચિત્તની ધૃતિ અદ્ભુત છે.

Verse 67

धारासारा सुवर्षासु महावातवतीष्वलम् । शिलासु सावकाशासु सा बह्वीरनयन्निशाः

ધોધમાર વરસાદમાં અને પ્રચંડ પવનવાળા તોફાનોમાં, ખુલ્લા આકાશ નીચે નિર્વસ્ત્ર શિલાઓ પર તેણે અનેક રાત્રિઓ વિતાવી।

Verse 68

श्रुत्वा गर्जरवं घोरं दृष्ट्वा विद्युच्चमत्कृतीः । आसारसीकरैः क्लिन्ना न चकंपे मनाक्च सा

ભયંકર ગર્જના સાંભળી અને વીજળીના ચમત્કારિક ચમકારાં જોઈ, વાવાઝોડાની છાંટથી ભીંજાઈ છતાં તે જરાય કંપી નહીં।

Verse 69

तडित्स्फुरंतीत्वसकृत्तमिस्रासु तपोवने । यातायातं करोतीव द्रष्टुं तत्तपसः स्थितिम्

તપોવનના ઘોર અંધકારમાં વીજળી વારંવાર ચમકતી હતી, જાણે આગળ-પાછળ આવતાં-જતાં તેના તપની સ્થિર સ્થિતિ જોવા ઇચ્છતી હોય।

Verse 70

तपर्तुरेव साक्षाच्च कुमारी कैतवात्किल । पंचाग्नीन्परिधायात्र तपस्यति तपोवने

જાણે તપસ્યાની ઋતુ જ સાક્ષાત્ મૂર્તિમાન બની હોય તેમ, તે નિષ્કપટ કુમારીએ તપોવનમાં પંચાગ્નિ ચારે તરફ ગોઠવી ત્યાં તપ કર્યું।

Verse 71

जलाभिलाषिणी बाला न मनागपि सा पिबत् । कुशाग्रतोयपृषतं पंचाग्निपरितापिता

જળની ઇચ્છા ધરાવતી તે બાળા પણ રત્તીભર પીતી ન હતી; પંચાગ્નિના તાપે તપ્ત થઈ, તે માત્ર કુશાગ્ર પર અટકેલી જળબિંદુ જ ગ્રહણ કરતી હતી।

Verse 72

रोमांच कंचुकवती वेपमानतनुच्छदा । पर्यक्षिपत्क्षपाः क्षामा तपसा हैमनीश्च सा

રોમાંચ જાણે તેનું કંચુક બની ગયું, તેનું કૃશ શરીર કંપતું; તપથી ક્ષીણ થઈ તે રાત્રિઓ પસાર કરતી અને હેમંત-શિશિર ઋતુને પણ તપરૂપે સહન કરતી।

Verse 73

निशीथिनीषु शिशिरे श्रयंती सारसं रसम् । मेने सा सारसैः केयमुद्यताद्येति पद्मिनी

મધ્યરાત્રિના શિશિર શીતમાં તે કમળના સારરસનો આશ્રય લેતી; સારસોને તે જાણે આજે જ જળમાંથી ઉદ્ભવેલી પદ્મિની-કન્યા જેવી લાગી।

Verse 74

मनस्विनामपि मनोरागतां सृजते मधौ । तदोष्ठपल्लवाद्रागो जह्रे माकंदपल्लवैः

મધુમાસે મનસ્વીઓના મનમાં પણ રાગ ઊપજે; છતાં તેના ઓષ્ઠ-પલ્લવોની લાલીમા જાણે માકંદના કોમળ પલ્લવોએ હરી લીધી—તેને પણ વટાવી ગઈ।

Verse 75

वसंते निवसंती सा वने बालाचलंमनः । चक्रे तपस्यपि श्रुत्वा कोकिला काकलीरवम्

વસંતઋતુમાં વનમાં વસતી તે યુવતીનું મન ચંચળ થયું; છતાં કોયલના મધુર કૂજન સાંભળીને પણ તેણે તપસ્યા છોડીને નહીં।

Verse 76

बंधुजीवेऽधररुचिं कलहंसे कलागतीः । निक्षेपमिव सा क्षिप्त्वा शरद्यासीत्तपोरता

બંધૂકફૂલ જેવી અધરોની લાલિમા અને કલહંસ જેવી કલાગતિઓને જાણે નિક્ષેપ સમાન ફેંકી દેીને, તે શરદઋતુમાં સંપૂર્ણ તપસ્યામાં લીન થઈ ગઈ।

Verse 77

अपास्तभोगसंपर्का भोगिनां वृत्तिमाश्रिता । क्षुदुद्बोधनिरोधाय धूतपापा तपस्विनी

ભોગોના સર્વ સંપર્કથી વિમુખ થઈ, તપસ્વીઓની કઠોર વૃત્તિ અપનાવી, તપસ્વિની ધૂતપાપાએ ભૂખની ઉથલપાથલ પણ રોકવા સાધના કરી।

Verse 78

शाणेन मणिवल्लीढा कृशाप्यायादनर्घताम् । तथापि तपसा क्षामा दिदीपे तत्तनुस्तराम्

જેમ શાણ પર ઘસાતી મણિવલ્લી વધુ ઝગમે, તેમ તે કૃશ થઈને પણ અમૂલ્ય બની; અને તપથી ક્ષીણ હોવા છતાં તેનું દેહ તેજથી વધુ દિપ્યું।

Verse 79

निरीक्ष्य तां तपस्यंतीं विधिः संशुद्धमानसाम् । उपेत्योवाच सुप्रज्ञे प्रसन्नोस्मि वरं वृणु

શુદ્ધ મનથી તપસ્યા કરતી તેને જોઈ વિધિ (બ્રહ્મા) નજીક આવી બોલ્યા—“હે સુપ્રજ્ઞે, હું પ્રસન્ન છું; વર માગ.”

Verse 80

सा चतुर्वक्त्रमालोक्य हंसयानोपरिस्थितम् । प्रणम्य प्रांजलिः प्रीता प्रोवाचाथ प्रजापतिम्

હંસવાહન પર બિરાજમાન ચતુર્મુખ પ્રભુને જોઈ તેણીએ પ્રણામ કર્યો; હાથ જોડીને આનંદથી પછી પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા)ને સંબોધી બોલી.

Verse 81

धूतपापोवाच । पितामह वरो मह्यं यदि देयो वरप्रद । सर्वेभ्यः पावनेभ्योपि कुरु मामतिपावनीम्

ધૂતપાપા બોલી— હે પિતામહ, હે વરપ્રદ! જો મને વર આપવો હોય, તો સર્વ પાવનો કરતાં પણ વધુ મને અતિપાવની બનાવી દો.

Verse 82

स्रष्टा तदिष्टमाकर्ण्य नितरां तुष्टमानसः । प्रत्युवाचाथ तां बालां विमलां विमलेषिणीम्

તેણીની ઇચ્છિત વિનંતી સાંભળી સ્રષ્ટાનું મન અત્યંત પ્રસન્ન થયું; અને તે નિર્મળ, નિર્મળતા ઇચ્છતી કન્યાને તેમણે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 83

ब्रह्मोवाच । धूतपापे पवित्राणि यानि संत्यत्र सर्वतः । तेभ्यः पवित्रमतुलं त्वमेधि वरतो मम

બ્રહ્મા બોલ્યા— હે ધૂતપાપે! અહીં સર્વત્ર જે પાવન કરનાર શક્તિઓ છે, મારા વરથી તું તે બધાથી પણ વધુ અતુલ પાવન કરનારી થા.

Verse 84

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च संति तीर्थानि कन्यके । दिवि भुव्यंतरिक्षे च पावनान्युत्तरोत्तरम्

હે કન્યકે! સ્વર્ગમાં, પૃથ્વીમાં અને અંતરિક્ષમાં ત્રણ કરોડ અને અર્ધકરોડ તીર્થો છે; અને તે ક્રમે ક્રમે વધુ પાવન છે.

Verse 85

तानि सर्वाणि तीर्थानि त्वत्तनौ प्रतिलोम वै । वसंतु मम वाक्येन भव सर्वातिपावनी

તે સર્વ તીર્થો નિશ્ચયે તારા દેહમાં પ્રતિલોમ ક્રમે નિવાસ કરે; મારા વચનથી તું સર્વમાં પરમ પાવન બન.

Verse 86

इत्युक्त्वांतर्दधे वेधाः सापि निर्धूतकल्मषा । धूतपापोटजं प्राप्ताथो वेदशिरसः पितुः

આમ કહી વેધા (બ્રહ્મા) અંતર્ધાન થયા. તે પણ કલ્મષ ઝાડી, પાપરહિત થઈ કૂટિરાશ્રમમાં પહોંચી અને વેદશિરસ પિતાને મળવા ગઈ.

Verse 87

कदाचित्तां समालोक्य खेलंतीमुटजाजिरे । धर्मस्तत्तपसाकृष्टः प्रार्थयामास कन्यकाम्

એક વખત આશ્રમના આંગણે તેને રમતી જોઈ, તેના તપોબળથી આકર્ષિત ધર્મે તે કન્યાને વિવાહ માટે પ્રાર્થના કરી.

Verse 88

धर्म उवाच । पृथुश्रोणि विशालाक्षि क्षामोदरि शुभानने । क्रीतः स्वरूपसंपत्त्या त्वयाहं देहि मे रहः

ધર્મ બોલ્યો—હે પૃથુશ્રોણિ, વિશાલાક્ષિ, ક્ષામોદરી, શુભાનને! તારા રૂપસંપત્તિથી હું જાણે ખરીદાઈ ગયો છું; મને એકાંત મુલાકાત આપ.

Verse 89

नितरां बाधते कामस्त्वत्कृते मां सुलोचने । अज्ञातनाम्ना सा तेन प्रार्थितेत्यसकृद्ग्रहः

હે સુલોચને, તારા કારણે કામ મને અત્યંત પીડે છે. તેનું નામ હજી અજાણ હતું, છતાં તેણે વારંવાર વિનંતી કરીને દબાણ કર્યું.

Verse 90

उवाच सा पिता दाता तं प्रार्थय सुदुर्मते । पितृप्रदेया यत्कन्या श्रुतिरेषा सनातनी

તેણી બોલી—પિતા જ દાતા છે; હે સुदુર્મતિ, જઈને તેને જ પ્રાર્થના કર. કન્યા પિતાથી જ દેય છે—આ શ્રુતિનો સનાતન વિધાન છે.

Verse 91

निशम्येति वचो धर्मो भाविनोर्थस्य गौरवात् । पुनर्निबंधयांचक्रे ऽपधृतिर्धृतिशालिनीम्

આ વચનો સાંભળી ધર્મે, ભાવિ પરિણામનું ગૌરવ વિચારી, ધૈર્યશાલિની અને દૃઢનિશ્ચયી તેણી પાસે ફરી આગ્રહપૂર્વક પ્રાર્થના બાંધી.

Verse 92

धर्म उवाच । न प्रार्थयेहं सुभगे पितरं तव सुंदरि । गांधर्वेण विवाहेन कुरु मे त्वं समीहितम्

ધર્મ બોલ્યો—હે સुभગે સુંદરિ, હું તારા પિતાને પ્રાર્થના કરતો નથી. ગાંધર્વ વિવાહથી મારી ઇચ્છા તું પૂર્ણ કર.

Verse 93

इति निर्बंधवद्वाक्यं सा निशम्य कुमारिका । पितुः कन्याफलंदित्सुः पुनराहेति तं द्विजम्

તેના આગ્રહભર્યા વચન સાંભળી તે કન્યા, પિતાને કન્યાદાનનું ‘ફળ’ આપવાની ઇચ્છાથી, તે દ્વિજસદૃશ વરયાચકને ફરી કહ્યું.

Verse 94

अरे जडमते मा त्वं पुनर्ब्रूहीति याह्यतः । इत्युक्तोपि कुमार्या स नातिष्ठन्मदनातुरः

“અરે જડમતિ! ફરી બોલશો નહીં; અહીંથી ચાલ્યા જા.” કન્યાએ એમ કહ્યું છતાં, મદનજ્વરથી વ્યાકુળ તે ત્યાંથી હટ્યો નહીં.

Verse 95

ततः शशाप तं बाला प्रबला तपसो बलात् । जडोसि नितरां यस्माज्जलाधारो नदो भव

ત્યારે તપોબળના પ્રભાવથી અત્યંત પ્રબળ એવી તે કન્યાએ તેને શાપ આપ્યો—“તું અતિ જડ છે; તેથી માત્ર જળ ધારણ કરનાર નદી બની જા।”

Verse 96

इति शप्तस्तया सोथ तां शशाप क्रुधान्वितः । कठोरहृदये त्वं तु शिला भव सुदुर्मते

તેના શાપથી શપ્ત થઈ તે ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને તેણે પણ તેને શાપ આપ્યો—“હે કઠોરહૃદયા! હે દુર્મતિ! તું શિલા બની જા।”

Verse 97

स्कंद उवाच । इत्यन्योन्यस्य शापेन मुने धर्मो नदोऽभवत् । अविमुक्ते महाक्षेत्रे ख्यातो धर्मनदो महान्

સ્કંદે કહ્યું—હે મુને! પરસ્પર શાપોથી ધર્મ નદી બની ગયો. અવિમુક્ત મહાક્ષેત્રમાં તે ‘મહાન ધર્મનદ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 98

साप्याह पितरं त्रस्ता स्वशिलात्वस्य कारणम् । ध्यानेन धर्मं विज्ञाय मुनिः कन्यामथाब्रवीत्

તે પણ ભયભીત થઈ પોતાના શિલારૂપ થવાનું કારણ પિતાને કહી દીધું. મુનિએ ધ્યાનથી ધર્મતત્ત્વ જાણી પછી કન્યાને કહ્યું।

Verse 99

मा भैः पुत्रि करिष्यामि तव सर्वं शुभोदयम् । तच्छापो नान्यथा भूयाच्चंद्रकांतशिला भव

“ભય ન કર, પુત્રી; તારો સર્વ શુભોદય હું કરીશ. પરંતુ તે શાપ અન્યથા નહીં થાય—તું ચંદ્રકાંત શિલા બની જા।”

Verse 100

चंद्रोदयमनुप्राप्य द्रवीभूततनुस्ततः । धुनी भव सुते साध्वि धूतपापेति विश्रुता

ચંદ્રોદય થતાં જ તારો દેહ દ્રવીભૂત થશે; ત્યાર પછી, હે સાધ્વી પુત્રી, પ્રવાહિણી નદી બની જા—‘ધૂતપાપા’ એટલે પાપોને ધોઈ નાખનારી તરીકે તું પ્રસિદ્ધ થશી।

Verse 110

महापापांधतमसं किरणाख्या तरंगिणी । ध्वंसयेत्स्नानमात्रेण मिलिता धूतपापया

તરંગોથી ભરેલી ‘કિરણા’ નામની સરિતા ધૂતપાપા સાથે મિલીને, માત્ર સ્નાનથી જ મહાપાપોના અંધકાર-તમસને નાશ કરે છે।

Verse 120

स्नात्वा पंचनदे तीर्थे कृत्वा च पितृतर्पणम् । बिंदुमाधवमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत्

પંચનદ તીર્થમાં સ્નાન કરીને, પિતૃતર્પણ કરીને, અને બિંદુમાધવની આરાધના કરીને, મનુષ્ય ફરી જન્મનો ભાગીદાર બનતો નથી।

Verse 130

पंचकूर्चेन पीतेन यात्र शुद्धिरुदाहृता । सा शुद्धिः श्रद्धया प्राश्य बिंदुं पांचनदांभसः

અહીં કહેવામાં આવ્યું છે કે પંચકૂર્ચ પીવાથી શુદ્ધિ થાય છે; અને તે શુદ્ધિ ત્યારે સિદ્ધ થાય છે જ્યારે શ્રદ્ધાથી પંચનદના જળનો એક બિંદુ આચમન કરવામાં આવે।

Verse 140

बिंदुतीर्थे नरो दत्त्वा कांचनं कृष्णलोन्मितम् । न दरिद्रो भवेत्क्वापि न स्वर्णेन वियुज्यते

બિંદુ-તીર્થમાં જે મનુષ્ય કૃષ્ણલ-પરિમાણનું સોનું દાન કરે છે, તે ક્યાંય દરિદ્ર બનતો નથી અને સ્વર્ણસમૃદ્ધિથી વિયોગ પામતો નથી।