Adhyaya 6

Verse 1

स्कंद उवाच । अथेशाज्ञां समादाय गजवक्त्रः प्रतस्थिवान् । शंभोः काश्यागमोपायं चिंतयन्मंदराद्रितः

સ્કંદ બોલ્યા—પછી ઈશ્વરની આજ્ઞા સ્વીકારી ગજવક્ત્ર (ગણેશ) મંદર પર્વત પરથી પ્રસ્થાન કર્યો અને શંભુના કાશી આગમનનો ઉપાય મનમાં વિચારતો રહ્યો.

Verse 2

प्राप्य वाराणसीं तूर्णमाशु स्यंदनगो विभुः । वाडवीं मूर्तिमालंब्य प्राविशच्छकुनैः स्तुतः

ઝડપથી વારાણસી પહોંચીને તે વિભુ રથારૂઢ થયો; વાડવી (ઘોડી)નું સ્વરૂપ ધારણ કરી, શુભ શકુન-પક્ષીઓની સ્તુતિ વચ્ચે નગરમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 3

नक्षत्रपाठको भूत्वा वृद्धः प्रत्यवरोधगः । चचार मध्ये नगरं पौराणां प्रीतिमावहन्

નક્ષત્રોના પાઠક બની, વૃદ્ધ રૂપે, કોઈ અવરોધ વિના તે નગરના મધ્યમાં ફરતો રહ્યો અને નગરજનોને આનંદ આપતો રહ્યો.

Verse 4

स्वयमेव निशाभागे स्वप्नं संदर्शयन्नृणाम् । प्रातस्तेषां गृहान्गत्वा तेषां वक्ति बलाबलम्

રાત્રિના ભાગમાં તે સ્વયં લોકોને સ્વપ્ન દર્શાવતો; અને પ્રાતઃકાળે તેમના ઘરોમાં જઈ તેમની સ્થિતિનું બળ-અબળ (સામર્થ્ય-અસામર્થ્ય) કહી આપતો.

Verse 5

भवद्भिरद्य रात्रौ यद्दृष्टं स्वप्नविचेष्टितम् । भवत्कौतूहलोत्पत्त्यै तदेव कथयाम्यहम्

આજ રાત્રે તમે જે સ્વપ્ન-વિચેષ્ટિત જોયું, તમારું કૌતૂહલ શમાવવા માટે એ જ હું કહું છું.

Verse 6

स्वपता भवता रात्रौ तुर्ये यामे महाह्रदः । अदर्शि तत्र च भवान्मज्जन्मज्जंस्तटंगतः

રાત્રે નિદ્રામાં, ચોથા યામે, તમે એક મહાસરોવર જોયું; અને ત્યાં તમે વારંવાર ડૂબકી મારીને ફરી કિનારે પહોંચતા દેખાયા.

Verse 7

तदंबुपिच्छिले पंके मग्नोन्मग्नोसि भूरिशः । दुःस्वप्नस्यास्य च महान्विपाकोति भयप्रदः

પાણીથી લપસણાં થયેલા તે કાદવમાં તું વારંવાર ડૂબે છે અને ફરી ઉપર આવે છે. આ દુઃસ્વપ્નનો વિપાક અત્યંત મહાન અને ઘોર ભયપ્રદ છે.

Verse 8

काषायवसनो मुंडः प्रैक्ष्यहो भवतापि यः । परितापं महानेष जनयिष्यति दारुणम्

કાષાય વસ્ત્રધારી તે મુંડિત પુરુષ, જેને તું પણ—હાય—જોયો, તે મહાન અને દારુણ પરિતાપ ઉત્પન્ન કરશે.

Verse 9

रात्रौ सूर्यग्रहो दृष्टो महानिष्टकरो ध्रुवम् । ऐंद्रधनुर्द्वयं रात्रौ यदलोकि न तच्छुभम्

રાત્રે સૂર્યગ્રહણ દેખાવું નિશ્ચયે મહા અનિષ્ટકારક છે. અને રાત્રે દ્વિ ઇન્દ્રધનુષ દેખાય તો તે પણ શુભ નથી.

Verse 10

प्रतीच्यां रविरागत्य प्रोद्यंतं व्योम्नि शीतगुम् । पातयामास भूपृष्ठे तद्राज्यभयसूचकम्

પશ્ચિમથી આવી સૂર્યે આકાશમાં ઉદય થતા ચંદ્રને પાડી ભૂમિ પર ફેંકી દીધો—આ રાજ્યમાં ભય અને સંકટનું સૂચક છે.

Verse 11

युगपत्केतुयुगलं युध्यमानं परस्परम् । यददर्शि न तद्भद्रं राष्ट्रभंगाय केवलम्

એકસાથે પરસ્પર યુદ્ધ કરતા જે બે કેતુ તું જોયા, તે શુભ નથી; તે માત્ર રાજ્યભંગનો સંકેત છે.

Verse 12

विशीर्यत्केशदशनं नीयमानं च दक्षिणे । आत्मानं यत्समद्राक्षीः कुटुंबस्यापि भीषणम्

તમે પોતાને જોયા કે વાળ અને દાંત ઝરી રહ્યા છે અને તમને દક્ષિણ દિશા તરફ ઘસડી લઈ જવાઈ રહ્યા છે; આ દૃશ્ય કુટુંબ માટે પણ અત્યંત ભયંકર અશુભ સૂચક છે.

Verse 13

प्रासादध्वजभंगोयस्त्वयैक्षत निशाक्षये । राज्यक्षयकरं विद्धि महोत्पाताय निश्चितम्

રાત્રીના અંતે તમે જે પ્રાસાદ-ધ્વજનો ભંગ જોયો, તેને રાજ્યક્ષય કરનારું જાણો; તે નિશ્ચિત મહોત્પાત, મહા અનિષ્ટનું સૂચક છે.

Verse 14

नगरी प्लाविता स्वप्ने तरंगैः क्षीरनीरधेः । पक्षैस्त्रिचतुरैः शंके महाशंकां पुरौकसाम्

સ્વપ્નમાં નગરી ક્ષીરસાગરના તરંગોથી પ્લાવિત થઈ; મને શંકા છે કે ત્રણ-ચાર પક્ષમાં નગરવાસીઓ પર મહાભય ઊભું થશે.

Verse 15

स्वप्ने वानरयानेन यत्त्वमूढोसि दक्षिणाम् । अतस्तद्वंचनोपायः पुरत्यागो महामते

સ્વપ્નમાં તમે વાનર-યાનમાં મોહગ્રસ્ત થઈ દક્ષિણ તરફ લઈ જવાયા; તેથી, હે મહામતે, તે અશુભને ટાળવાનો ઉપાય નગરત્યાગ જ છે.

Verse 16

रुदती या त्वया दृष्टा महिलैका निशात्यये । मुक्तकेशी विवसना सा नारी श्रीरिवोद्गता

પ્રભાતે તમે જે એકલી સ્ત્રીને રડતી જોઈ—મુક્તકેશી, નિર્વસ્ત્ર—તે જાણે શ્રી (લક્ષ્મી) દેવી જ ઉઠીને દૂર જઈ રહી હોય, એવો અશુભ સંકેત છે.

Verse 17

देवालयस्य कलशो यत्त्वया वीक्षितः पतन् । दिनैः कतिपयैरेव राज्यभंगो भविष्यति

તમે દેવાલયનો કલશ પડતો જોયો છે; તેથી થોડા જ દિવસોમાં રાજ્યનો ભંગ નિશ્ચિત થશે.

Verse 18

पुरी परिवृता स्वप्ने मृगयूथैः समंततः । रोरूयमाणैरत्यर्थं मासेनैवोद्वसी भवेत्

જો સ્વપ્નમાં નગરીને ચારેય બાજુથી જંગલી પશુઓના ઝુંડ ભયંકર ચીસો પાડતા ઘેરી લે, તો એક માસમાં જ તે નગરી ઉજડી જાય છે.

Verse 19

आतायियूकगृध्राद्यैः पुरीमुपरिचारिभिः । सूच्यतेत्याहितं किंचिद्ध्रुवमत्र निवासिनाम्

જ્યારે નગરીમાં લૂંટારુઓ, જૂં, ગીધ વગેરેનો બહુ વાસ રહે, ત્યારે ત્યાં વસનારાઓને કોઈ અનિષ્ટ નિશ્ચિત છે એવો સંકેત થાય છે.

Verse 20

स्वप्नोत्पातानिति बहूञ्शंसञ्शंसन्नितस्ततः । बहूनुच्चाटयांचक्रे स विघ्नेशः पुरौकसः

તે વિઘ્નેશ નગરવાસીઓમાં અહીં-ત્યાં અનેક સ્વપ્ન-અપશકુનો જાહેર કરતો રહ્યો અને ભયથી ઘણાં લોકોને નગર છોડાવી દીધા.

Verse 21

केषांचित्पुरतो वादीद्ग्रहचारं प्रदर्शयन् । एकराशिस्थिताः सौरि सितभौमा न शोभनाः

કેટલાક લોકો સામે એક વક્તાએ ગ્રહચાર બતાવી કહ્યું—‘શનિ, શુક્ર અને મંગળ એક જ રાશિમાં સ્થિત હોય તો શુભ નથી.’

Verse 22

सोयं धूमग्रहो व्योम्नि भित्त्वा सप्तर्षिमंडलम् । प्रयातः पश्चिमामाशां स नाशाय विशांपतेः

આ ધૂમકેતુ-ગ્રહ આકાશમાં સપ્તર્ષિમંડળને ભેદીને પશ્ચિમ દિશા તરફ ગયો છે; તે પ્રજાના અધિપતિ રાજાના વિનાશનું સૂચન કરે છે.

Verse 23

अतिचारगतो मंदः पुनर्वक्राध्व संस्थितः । पापग्रहसमायुक्तो न युक्तोयमिहेष्यते

શનિ અતિચારગત થઈ ફરી વક્રગતિમાં સ્થિત છે; પાપગ્રહો સાથેનો આ યોગ અહીં યોગ્ય નથી, અશુભ ફળ આપનાર છે.

Verse 24

व्यतीते वासरे योयं भूकंपः समपद्यत । कंपं जनयतेऽतीव हृदो मेपि पुरौकसः

ગયા દિવસે થયેલો તે ભૂકંપ, હે નગરવાસી, આજે પણ મારા હૃદયમાં અત્યંત કંપન જગાવે છે.

Verse 25

उदीच्यादक्षिणाशायां येयमुल्का प्रधाविता । विलीना च वियत्येव स निर्घातं न सा शुभा

ઉત્તર દિશાથી દક્ષિણ દિશા તરફ દોડેલી આ ઉલ્કા આકાશમાં લય પામી અને સાથે ગર્જના થઈ; તે શુભ નહોતી.

Verse 26

उन्मूलितो महामूलो महानिलरयेण यः । चत्वरे चैत्यवृक्षोयं महोत्पातं प्रशंसति

ચૌકમાં આવેલો આ ચૈત્યવૃક્ષ, ઊંડા મૂળ ધરાવતો હોવા છતાં, પ્રચંડ પવનના વેગથી ઉખડી ગયો; તે મહોત્પાતનું સૂચન કરે છે.

Verse 27

सूर्योदयमनुप्राप्य प्राच्यां शुष्कतरूपरि । करटो रारटीत्येष कटूत्कट भयप्रदः

સૂર્યોદય સમયે પૂર્વ દિશામાં એક સૂકા વૃક્ષ પર ઊંટે “રારટી” કહી કઠોર, કર્કશ ધ્વનિ કર્યો; તે ધ્વનિ અચાનક ભય ફેલાવનાર બન્યો।

Verse 28

मध्ये विपणि यतूर्णं कौचिच्चारण्यचारिणौ । मृगौ मृगयतां यातौ पौराणां पुरतोऽहितौ

બજારના મધ્યમાં જંગલમાં ફરતા બે હરણ અચાનક દોડી ને નગરજનોની સામે આવી પડ્યા; આ દૃશ્ય અશુભ માનવામાં આવ્યું।

Verse 29

रसालशालमुकुलं वीक्ष्यते यच्छरद्यदः । महाकालभयं मन्येप्यकालेपि पुरौकसाम्

જ્યારે કેરી અને શાલ વૃક્ષોમાં ઋતુ વિરુદ્ધ, જાણે શરદઋતુમાં હોય તેમ, કળીઓ દેખાય, ત્યારે હું તેને નગરવાસીઓ પર મહાકાળનો ભય—અકાળે પડેલો ત્રાસ—માની લઉં છું।

Verse 30

साध्वसंजनयित्वेति केचिदुच्चाटिताः पुरः । तेन विघ्नकृतापौराः कपटद्विजरूपिणा

આ રીતે ભય પેદા કરીને કેટલાંકને નગરમાંથી કાઢી મૂકાયા; અને કપટી બ્રાહ્મણના વેશધારીએ નગરજનો પર વિઘ્નોની પીડા લાવી।

Verse 31

अथ मध्येवरोधं स प्रविश्य निजमायया । दृष्टार्थमेव कथयन्स्त्रीणां विस्रंभभूरभूत्

પછી તે પોતાની માયાથી સ્ત્રીઓના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ્યો; માત્ર ‘જોયેલી વાતો’ અને વિશ્વસનીય મુદ્દા કહેતો કહેતો તે સ્ત્રીઓ માટે વિશ્વાસનું સ્થાન બની ગયો।

Verse 32

तव पुत्रशतं जज्ञे सप्तोनं शुभलक्षणे । तेष्वेकस्तुरगारूढो बाह्याल्यां पतितो मृतः

હે શુભલક્ષણવતી! તને સાત ઓછા એવા સો પુત્રો જન્મ્યા; તેમાંનો એક ઘોડા પર ચઢેલો બહારની ગલીમાં પડીને મરી ગયો।

Verse 33

अंतर्वत्नी त्वियं कन्या जनयिष्यति शोभनाम् । एषा हि दुर्भगा पूर्वं सांप्रतं सुभगाऽभवत्

આ કન્યા ગર્ભવતી છે; તે એક શોભન સંતાનને જન્મ આપશે. જે પહેલાં દુર્ભાગ્યવતી હતી, તે હવે સોભાગ્યવતી બની છે।

Verse 34

असौ हि राज्ञो राज्ञीनामत्यंतमिहवल्लभा । मुक्तालंकृतिरेतस्यै राज्ञा दत्ता निजोरसः

તે અહીં રાજા અને રાણીઓને અત્યંત પ્રિય છે; અને રાજાએ પોતાના જ વક્ષસ્થળમાંથી ઉતારી તેને મુક્તાનો અલંકાર આપ્યો છે।

Verse 35

पंचसप्तदिनान्येव जातानीतीह तर्क्यते । अस्यै राज्ञा प्रसादेन ग्रामौ दातुमुदीरितौ

અહીં એવો અંદાજ છે કે આ ઘટના થયા માત્ર પાંચથી સાત દિવસ થયા છે; અને રાજાની કૃપાથી તેને બે ગામ દાનમાં આપવાની જાહેરાત થઈ છે।

Verse 36

इति दृष्टार्थकथनै राज्ञीमान्योभवद्द्विजः । वर्णयंति च ता राज्ञः परोक्षेपि गुणान्बहून्

આ રીતે ‘દૃષ્ટાર્થ’ વાતો કહેનાથી તે દ્વિજ રાણી દ્વારા માન પામ્યો; અને તે સ્ત્રીઓ રાજા ગેરહાજર હોય ત્યારે પણ તેના અનેક ગુણો વર્ણવતી હતી।

Verse 37

अहो यादृगसौ विप्रः सर्वत्रातिविचक्षणः । सुशीलश्च सुरूपश्च सत्यवाङ्मितभाषणः

અહો! આ બ્રાહ્મણ સર્વ વિષયોમાં અત્યંત વિવેકી છે; સુશીલ અને સુરૂપ છે; સત્યવક્તા તથા મિતભાષી છે.

Verse 38

अलोलुप उदारश्च सदाचारो जितेंद्रियः । अपि स्वल्पेन संतुष्टः प्रतिग्रहपराङ्मुखः

તે લોભરહિત અને ઉદાર છે; સદાચારમા સ્થિત, ઇન્દ્રિયજિત છે; અલ્પમાં પણ સંતોષી અને પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકાર)થી પરાઙ્મુખ છે.

Verse 39

जितक्रोधः प्रसन्नास्यस्त्वनसूयुरवंचकः । कृतज्ञः प्रीतिसुमुखः परिवादपराङ्मुखः

તે ક્રોધજિત, પ્રસન્નમુખ છે; ઈર્ષ્યારહિત અને વંચનારહિત છે; કૃતજ્ઞ, પ્રીતિમાં સુમુખ, અને પરનિંદા-પરિવાદથી પરાઙ્મુખ છે.

Verse 40

पुण्योपदेष्टा पुण्यात्मा सर्वव्रतपरायणः । शुचिः शुचिचरित्रश्च श्रुतिस्मृतिविशारदः

તે પુણ્યનો ઉપદેશક, પુણ્યાત્મા, સર્વ વ્રતોમાં પરાયણ છે; સ્વયં શુચિ અને શુચિચરિત્ર છે; તથા શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં વિશારદ છે.

Verse 41

धीरः पुण्येतिहासज्ञः सर्वदृक्सर्वसंमतः । कलाकलापकुशलो ज्योतिःशास्त्रविदुत्तमः

તે ધીર અને જ્ઞાની છે; પુણ્ય-ઇતિહાસનો જાણકાર છે; સર્વદૃક અને સર્વસંમતિ પામેલો છે; કલાઓના સમૂહમાં કુશળ, અને જ્યોતિષશાસ્ત્રનો ઉત્તમ વિદ્વાન છે.

Verse 42

क्षमी कुलीनोऽकृपणो भोक्ता निर्मलमानसः । इत्यादि गुणसंपन्नः कोपि क्वापि न दृग्गतः

ક્ષમાશીલ, કુલીન, અકૃપણ, યથોચિત ભોગ કરનાર અને નિર્મળ મનવાળો—આદિ ગુણોથી સંપન્ન એવો પુરુષ ક્યાંય પણ દુર્લભ જ દેખાય છે।

Verse 43

इत्थं तास्तद्गुणग्रामं वर्णयंत्यः पदेपदे । कालं विनोदयंति स्म अंतःपुरचराः स्त्रियः

આ રીતે અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ પગલે પગલે તેના ગુણસમૂહનું વર્ણન કરતી, મધુર વાતચીતમાં સમય વિતાવતી હતી।

Verse 44

एकदावसरं प्राप्य दिवोदासस्य भूभुजः । राज्ञी लीलावती नाम राज्ञे तं विन्यवेदयत्

એક વખત યોગ્ય અવસર મળતાં, દિવોદાસ નૃપતિની રાણી લીલાવતીએ રાજાને તેના વિષે જાણ કરી।

Verse 45

राजन्वृद्धो गुणैर्वृद्धो ब्राह्मणः सुविचक्षणः । एकोस्ति स तु द्रष्टव्यो मूर्तो ब्रह्मनिधिः परः

હે રાજન! એક બ્રાહ્મણ છે—વયે વૃદ્ધ, ગુણોમાં તો વધુ જ વૃદ્ધ, અત્યંત વિવેકી. તે અનન્ય છે; તેનું દર્શન અવશ્ય કરવું—જાણે પરબ્રહ્મનો પરમ નિધિ દેહધારી બની પ્રગટ્યો હોય।

Verse 46

राज्ञी राज्ञा कृतानुज्ञा सखीं प्रेष्य विचक्षणाम् । आनिनाय च तं विप्रं ब्राह्मं तेज इवांगवत्

રાજાની અનુમતિ મેળવી રાણીએ એક વિવેકી સખીને મોકલી અને તે વિપ્રને લઈ આવી—જાણે બ્રાહ્મ તેજ જ દેહ ધારણ કરીને આવ્યું હોય।

Verse 47

राजापि दूरादायांतं त विलोक्यमहीसुरम् । यत्राकृतिर्गुणास्तत्र जहर्षेति वदन्हृदि

રાજાએ પણ દૂરથી આવતા તે બ્રાહ્મણ-શ્રેષ્ઠને જોઈ હૃદયમાં હર્ષ અનુભવ્યો અને વિચાર્યું—જ્યાં આવી ઉદાર આકૃતિ હોય, ત્યાં જ ગુણો પણ નિવાસ કરે છે।

Verse 48

पदैर्द्वित्रैर्नृपतिना कृताभ्युत्थानसत्कृतिः । चतुर्निगमजाभिः स तमाशीर्भिरनंदयत्

રાજા એક-બે પગલાં આગળ વધી ઊભો થયો અને આદરથી સ્વાગત-સત્કાર કર્યો; અને તે દ્વિજે ચાર વેદોમાંથી ઉત્પન્ન આશીર્વચનો વડે તેને આનંદિત કર્યો।

Verse 49

कृतप्रणामो राज्ञा स सादरं दत्तमासनम् । भेजेथ कुशलं पृष्टः स राज्ञा तेन भूपतिः

રાજાએ પ્રણામ કર્યા પછી તે બ્રાહ્મણે આદરપૂર્વક આપેલું આસન સ્વીકાર્યું. તે ભુપતિએ કુશળ પૂછતાં તેણે મંગલમય કુશળવચનોમાં ઉત્તર આપ્યો।

Verse 50

परस्परं कुशलिनौ कुशलौ च कथागमे । प्रश्नोत्तराभ्यां संतुष्टौ द्विजवर्य क्षमाभृतौ

બંનેએ પરસ્પર કુશળ-ક્ષેમ પૂછ્યું; શિષ્ટ સંવાદમાં બંને નિપુણ હતા. પ્રશ્નોત્તરોથી સંતોષ પામી—હે દ્વિજવર્ય—બંને ક્ષમા અને સહનશીલતા ધારણ કરનાર રહ્યા।

Verse 51

कथावसाने राज्ञाथ गेहं विससृजे द्विजः । लब्धमानमहापूजः स स्वमाश्रममाविशत्

કથા પૂર્ણ થતાં તે બ્રાહ્મણ રાજાના ગૃહમાંથી વિદાય થયો. માન અને મહાપૂજા પ્રાપ્ત કરીને તે પોતાના આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 52

गतेऽथ स्वाश्रमं विप्रे दिवोदासो नरेश्वरः । लीलावत्याः पुरो विप्रं वर्णयामास भूरिशः

પછી તે બ્રાહ્મણ પોતાના આશ્રમમાં ગયો ત્યારે, નરેશ્વર રાજા દિવોદાસે લીલાવતીની સમક્ષ તે બ્રાહ્મણનું વિસ્તારે વર્ણન કર્યું।

Verse 53

महादेवि महाप्राज्ञे लीलावति गुणप्रिये । यथाशंसि तथा विप्रस्ततोपि गुणवत्तरः

હે મહાદેવી, હે મહાપ્રાજ્ઞા ગુણપ્રિયા લીલાવતી! તું જેમ તેની પ્રશંસા કરે છે તેમ જ તે બ્રાહ્મણ છે; પરંતુ તે તો એથી પણ વધુ ગુણસમૃદ્ધ છે।

Verse 54

अतीतं वेत्ति सकलं वर्तमानमवैति च । प्रष्टव्यः प्रातराहूय भविष्यं किंचिदेष वै

તે સમગ્ર ભૂતકાળ જાણે છે અને વર્તમાન પણ સમજે છે. તેથી પ્રભાતે તેને બોલાવી ભવિષ્ય વિષે કંઈક પૂછવું જોઈએ—નિશ્ચયે તે કહેશે।

Verse 55

महाविभव संभारैर्महाभोगैरनेकधा । व्युष्टायां स नृपो रात्र्यां प्रातराहूतवान्द्विजम्

અनेक રીતે મહાવિભવ-સામગ્રી અને મહાભોગોથી સમૃદ્ધ થઈ, રાત્રિ વીતી ગયા પછી તે રાજાએ પ્રભાતે તે દ્વિજને બોલાવ્યો।

Verse 56

सत्कृत्य तं द्विजं भक्त्या दुकूलादि प्रदानतः । एकांते तं द्विजं राजा पप्रच्छ निजहृत्स्थितम्

ભક્તિપૂર્વક તે દ્વિજનું સન્માન કરીને, ઉત્તમ વસ્ત્રો વગેરે દાન આપી, રાજાએ એકાંતમાં પોતાના હૃદયમાં રહેલા વિષય વિશે તે બ્રાહ્મણને પૂછ્યું।

Verse 57

राजोवाच । द्विजवर्यो भवानेकः प्रतिभातीति निश्चितम् । यथातत्त्ववती ते धीर्न तथान्यस्य मे मतिः

રાજાએ કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! મને નિશ્ચય છે કે તમે જ એકમાત્ર સાચા વિવેકી છો. તમારી બુદ્ધિ યથાતત્ત્વમાં સ્થિર છે; અન્ય કોઈ વિષે મને એવો મત નથી.

Verse 58

दृष्ट्वा त्वां तु महाप्राज्ञं शांतं दांतं तपोनिधिम् । किंचित्प्रष्टुमना विप्र तदाख्याहि यथार्थवत्

તમને—મહાપ્રાજ્ઞ, શાંત, દાંત, તપોનિધિ—રૂપે જોઈને, હે વિપ્ર! મને કંઈક પૂછવાની ઇચ્છા થઈ છે. કૃપા કરીને તે યથાર્થ રીતે કહો.

Verse 59

शासितेयं मया पृथ्वी न तथान्यैस्तु पार्थिवैः । यावद्भूति मया भुक्ता दिव्या भोगा अनेकधा

આ પૃથ્વીનું શાસન મેં કર્યું છે—અન્ય રાજાઓએ તેમ નથી કર્યું. અને જેટલી સમૃદ્ધિ હતી તેટલી સુધી મેં અનેક પ્રકારના દિવ્ય, સ્વર્ગસમાન ભોગો ભોગવ્યા છે.

Verse 60

निजौरसेभ्योप्यधिकं रात्रिंदिवमतंद्रितम् । विनिर्जित्य हठाद्दुष्टान्प्रजेयं परिपालिता

મારા પોતાના પુત્રોથી પણ વધુ, મેં રાતદિવસ બેદરકારી વિના આ રાજ્યનું રક્ષણ કર્યું છે. દુષ્ટોને બળપૂર્વક જીતીને, મેં આ પ્રજાનું પાલન-રક્ષણ કર્યું છે.

Verse 61

द्विजपादार्चनात्किंचित्सुकृतं वेद्मि नापरम् । अनेनापरिकथ्येन कथितेनेह किं मम

મને થોડું જ પુણ્ય જાણીતું છે—તે દ્વિજના ચરણોની પૂજા; એ સિવાય બીજું કંઈ નથી. જે કહેવા યોગ્ય પણ નથી, તેનું અહીં વિસ્તારે વર્ણન કરીને મને શું લાભ?

Verse 62

निर्विस्ममिव मे चेतः सांप्रतं सर्वकर्मसु । विचार्यार्य शुभोदर्कमत आख्याहि सत्तम

હવે મારું ચિત્ત જાણે સર્વ કર્મોમાં નિરસ-ઉદાસીન થયું છે. હે આર્ય, વિચાર કરીને શુભફલદાયક ઉપદેશ મને કહો, હે સત્તમ।

Verse 63

द्विज उवाच । अपि स्वल्पतरं कृत्यं यद्भवेद्भूभुजामिह । एकांते तत्तु पृष्टेन वक्तव्यं सुधिया सदा

દ્વિજ બોલ્યા—આ લોકમાં રાજાઓ સંબંધિત કર્તવ્ય બહુ નાનું હોય તોય, પૂછવામાં આવે ત્યારે જ્ઞાની પુરુષે હંમેશા એકાંતમાં સમજાવવું જોઈએ।

Verse 64

अमात्येनाप्यपृष्टेन न वक्तव्यं नृपाग्रतः । महापमानभीतेन स्तोकमप्यत्र किंचन

મંત્રી પણ જો પૂછવામાં ન આવ્યો હોય તો રાજા સમક્ષ બોલવું નહીં. મહા અપમાનના ભયથી અહીં અતિ નાનું પણ કંઈ કહેવું નહીં।

Verse 65

पृष्टश्चेत्कथयामीह मा तत्र कुरु संशयम् । तत्कृते तव गंता वै मनो निर्वेदकारणम्

પરંતુ જો મને પૂછવામાં આવે તો હું અહીં કહું—એમાં શંકા ન કર. એ કારણથી જ તારો મન નિશ્ચયે વૈરાગ્યના કારણ તરફ જશે।

Verse 66

शृणु राजन्महाबुद्धे नायथार्थं ब्रवीम्यहम् । विक्रांतोस्यतिशूरोसि भाग्यवानसि सर्वदा

હે મહાબુદ્ધિમાન રાજન, સાંભળો—હું અસત્ય બોલતો નથી. તમે પરાક્રમી છો, અતિશૂર છો અને સદા ભાગ્યવાન છો।

Verse 67

पुण्येन यशसा बुद्ध्या संपन्नोस्ति भवान्यथा । मन्ये तथामरावत्यां त्रिदशेशोपि नैव हि

પુણ્ય, યશ અને બુદ્ધિથી તમે એવા પરિપૂર્ણ છો કે અમરાવતીમાં પણ દેવોના સ્વામી ઇન્દ્રમાં પણ આવી પૂર્ણતા છે એમ મને લાગતું નથી.

Verse 68

सुधिया त्वां गुरुं मन्ये प्रसादेन सुधाकरम् । तेजसास्ति भवानर्कः प्रतापेनाशुशुक्षणिः

તમારી સુબુદ્ધિથી હું તમને દેવગુરુ બૃહસ્પતિ માનું છું; તમારા પ્રસાદથી તમે ચંદ્ર છો. તમારા તેજથી તમે સૂર્ય, અને તમારા પરાક્રમથી તમે ક્ષણમાં શોષી લેતી અગ્નિ સમાન છો.

Verse 69

प्रभंजनो बलेनासि श्रीदोसि श्रीसमर्पणैः । शासनेन भवान्रुद्रो निरृतिस्त्वं रणांगणे

બળમાં તમે પ્રભંજન (વાવાઝોડાનો પવન) સમાન છો; શ્રીનું અર્પણ અને દાન કરવાથી તમે શ્રીદાતા છો. શાસનમાં તમે સ્વયં રુદ્ર, અને રણાંગણે તમે નિરૃતિ સમાન છો.

Verse 70

दुष्टपाशयिता पाशी यमो नियमनेऽसताम् । इंदनात्त्वं महेंद्रोसि क्षमया त्वमसि क्षमा

દુષ્ટોને પાશથી બાંધવામાં તમે સાચા પાશી છો; અધર્મીઓને નિયંત્રણમાં રાખવામાં તમે યમ છો. સાહસ પ્રજ્વલિત કરવાની શક્તિથી તમે મહેન્દ્ર, અને ક્ષમાથી તમે સ્વયં ક્ષમા છો.

Verse 71

मर्यादया भवानब्धिर्महत्त्वे हिमवानसि । भार्गवो राजनीत्यासि राज्येन मनुना समः

મર્યાદા પાળવામાં તમે સમુદ્ર સમાન છો; મહત્ત્વમાં તમે હિમવાન સમાન. રાજનીતિની નીતિમાં તમે ભાર్గવ, અને રાજ્યમાં તમે મનુ સમાન છો.

Verse 72

संतापहर्तांबुदवत्पवित्रो गांगनामवत् । सर्वेषामेव जंतूनां काशीव सुगतिप्रदः

તમે વરસાદી વાદળ સમા સંતાપ હરો છો અને ગંગા સમા પાવન કરો છો. સર્વ જીવોને કાશી જેવી સુગતિ પ્રદાન કરો છો.

Verse 73

रुद्रः संहाररूपेण पालनेन चतुर्भुजः । विधिवत्त्वं विधातासि भारती ते मुखांबुजे

સંહારરૂપે તમે રુદ્ર છો, પાલનમાં ચતુર્ભુજ પ્રભુ છો. વિધિ મુજબ તમે જ વિધાતા છો, અને તમારા મુખકમળમાં ભારતી વસે છે.

Verse 74

त्वत्पाणिपद्मे कमला त्वत्क्रोधेस्ति हलाहलः । अमृतं तव वागेव त्वद्भुजावश्विनीसुतौ

તમારા કરપદ્મમાં કમલા (લક્ષ્મી) છે; તમારા ક્રોધમાં હલાહલ વિષ છે. તમારી વાણી જ અમૃત છે, અને તમારી બે ભુજાઓ અશ્વિનીકુમારો જેવી છે.

Verse 75

तत्किं यत्त्वयि भूजानौ सर्वदेवमयो ह्यसि । तस्मात्तव शुभोदर्को मया ज्ञातोस्ति तत्त्वतः

તો તેમાં આશ્ચર્ય શું? કારણ કે તમે ખરેખર સર્વદેવમય છો. તેથી તમારો શુભ ઉદય અને પરિણામ મેં તત્ત્વથી જાણી લીધો છે.

Verse 76

आरभ्याद्य दिनाद्भूप ब्राह्मणोऽष्टादशेहनि । उदीच्यः कश्चिदागत्य ध्रुवं त्वामुपदेक्ष्यति

હે રાજા! આજથી આરંભ કરીને અઢારમા દિવસે ઉત્તર પ્રદેશનો એક બ્રાહ્મણ આવીને નિશ્ચિતપણે તમને ઉપદેશ આપશે.

Verse 77

तस्य वाक्यं त्वया राजन्कर्तव्यमविचारितम् । ततस्ते हृत्स्थितं सर्वं सेत्स्यत्येव महामते

હે રાજન્, તેના વચનનું પાલન તારે નિર્વિચાર અને નિઃસંકોચ કરવું જોઈએ. ત્યાર પછી તારા હૃદયમાં સ્થિત સર્વે કાર્ય નિશ્ચયે સિદ્ધ થશે, હે મહામતે.

Verse 78

इत्युक्त्वा पृच्छ्य राजानं लब्धानुज्ञो द्विजोत्तमः । विवेश स्वाश्रमं तुष्टो नृपोप्याश्चर्यवानभूत्

આમ કહીને, રાજાને પૂછિ અને તેની અનુમતિ મેળવી, તે દ્વિજોત્તમ સંતોષપૂર્વક પોતાના આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો; રાજા પણ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો.

Verse 79

इत्थं विघ्नजिता सर्वा पुरी स्वात्मवशीकृता । सपौरा सावरोधा च सनृपा निजमायया

આ રીતે પોતાની માયાશક્તિથી વિઘ્નજિતે આખી નગરીને—પૌરો સહિત, અંતઃપુર સહિત અને રાજા સહિત—પોતાના વશમાં કરી લીધી.

Verse 80

कृतकृत्यमिवात्मानं ततो मत्वा स विघ्नजित् । विधाय बहुधात्मानं काश्यां स्थितिमवाप च

પછી વિઘ્નજિતે પોતાને કૃતકૃત્ય માન્યો અને અનેક સ્વરૂપો ધારણ કરીને કાશીમાં સ્થિર નિવાસ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 81

यदा स न दिवोदासः प्रागासीत्कुंभसंभव । तदातनं निजं स्थानमलंचक्रे गणाधिपः

હે કુંભસમ્ભવ અગસ્ત્ય, પૂર્વકાળે જ્યારે તે દિવોદાસ હાજર ન હતો, ત્યારે ગણાધિપતિએ પોતાના માટે પોતાનું પ્રાચીન આસન-સ્થાન તૈયાર કરી સ્થાપિત કર્યું.

Verse 82

दिवोदासे नरपतौ विष्णुनोच्चाटिते सति । पुनर्नवीकृतायां च नगर्यां विश्वकर्मणा

જ્યારે નરપતિ દિવોદાસને વિષ્ણુએ નગરમાંથી હાંકી કાઢ્યો અને વિશ્વકર્માએ તે નગરીને ફરી નવેસરથી રચી,

Verse 83

स्वयमागत्य देवेन मंदरात्सुंदरां पुरीम् । वाराणसीं प्रथमतस्तुष्टुवे गणनायकम्

પછી દેવ સ્વયં મંદરથી તે સુંદર પુરી વારાણસીમાં આવી, સૌપ્રથમ ગણનાયકનું સ્તવન કર્યું.

Verse 84

अगस्त्य उवाच । कथं स्तुतो भगवता देवदेवेन विघ्नजित् । कथं च बहुधात्मानं स चकार विनायकः

અગસ્ત્ય બોલ્યા—દેવોના દેવ ભગવાને વિઘ્નજિતનું સ્તવન કેવી રીતે કર્યું? અને તે વિનાયકે પોતાને અનેક સ્વરૂપોમાં કેવી રીતે કર્યો?

Verse 85

केनकेन स वै नाम्ना काशिपुर्यां व्यवस्थितः । इति सर्वं समासेन कथयस्व षडानन

તે કાશીપુરિમાં કયા કયા નામોથી પ્રતિષ્ઠિત છે? હે ષડાનન, આ બધું મને સંક્ષેપમાં કહો.

Verse 86

इत्युदीरितमाकर्ण्य कुंभयोनेः षडाननः । यथावत्कथयामास गणराज कथां शुभाम्

કુંભયોનિ અગસ્ત્યના વચનો સાંભળી, ષડાનને યથાક્રમે ગણરાજની શુભ કથા વર્ણવી.