Adhyaya 42

Verse 1

स्कंद उवाच । नर्मदेशस्य माहात्म्यं कथयामि मुने तव । यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंक्षयः

સ્કંદે કહ્યું—હે મુને! હું તને નર્મદા-દેશનું માહાત્મ્ય કહું છું; જેના માત્ર સ્મરણથી મહાપાતકોનો ક્ષય થાય છે.

Verse 2

अस्य वाराहकल्पस्य प्रवेशे मुनिपुंगवैः । आपृच्छि का सरिच्छ्रेष्ठा वद तां त्वं मृकंडज

આ વરાહકલ્પના આરંભે મુનિપુંગવોએ પૂછ્યું—“નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ કઈ? હે મૃકંડુ-નંદન, તું તે કહો.”

Verse 3

मार्कंडेय उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे संति नद्यः परःशतम् । सर्वा अप्यघहारिण्यः सर्वा अपि वृषप्रदाः

માર્કંડેયે કહ્યું—હે સર્વ મુનિઓ, સાંભળો; સોથી વધુ નદીઓ છે. બધી પાપહરણી છે અને બધી ધર્મફળ આપનારી છે.

Verse 4

सर्वाभ्योपि नदीभ्यश्च श्रेष्ठाः सर्वाः समुद्रगाः । ततोपि हि महाश्रेष्ठाः सरित्सु सरिदुत्तमाः

બધી નદીઓમાં સમુદ્રમાં જઈ મળનારી નદીઓ શ્રેષ્ઠ છે; અને તેમાથી પણ મહાશ્રેષ્ઠ તો સરિતોમાં ‘સરિદુત્તમા’ તરીકે વખાણાયેલી નદીઓ છે.

Verse 5

गंगा च यमुनाचाथ नर्मदा च सरस्वती । चतुष्टयमिदं पुण्यं धुनीषु मुनिपुंगवाः

ગંગા, યમુના, નર્મદા અને સરસ્વતી—હે મુનિશ્રેષ્ઠો, નદીઓમાં આ પવિત્ર ચતુષ્ટય અતિ પુણ્યદાયક છે.

Verse 6

ऋग्वेदमूर्तिर्गंगा स्याद्यमुना च यजुर्ध्रुवम् । नर्मदा साममूर्तिस्तु स्यादथर्वा सरस्वती

ગંગા ઋગ્વેદની મૂર્તિ કહેવાય છે; યમુના નિશ્ચિત યજુર્વેદસ્વરૂપા છે. નર્મદા સામવેદમૂર્તિ છે અને સરસ્વતી અથર્વવેદસ્વરૂપા છે.

Verse 7

गंगा सर्वसरिद्योनिः समुद्रस्यापि पूरणी । गंगाया न लभेत्साम्यं काचिदत्र सरिद्वरा

ગંગા સર્વ નદીઓની યોની (ઉદ્ગમ) છે અને સમુદ્રને પણ પરિપૂર્ણ કરનારી છે. અહીં કોઈ શ્રેષ્ઠ નદી ગંગાની સમતા પામી શકતી નથી.

Verse 8

किंतु पूर्वं तपस्तप्त्वा रेवया बह्वनेहसम् । वरदानोन्मुखो धाता प्रार्थितश्चेति सत्तम

પરંતુ પહેલાં, હે સત્તમ, રેવા (નર્મદા)એ બહુ લાંબા સમય સુધી કઠોર તપ કર્યું; પછી વરદાન આપવા ઉદ્યત ધાતા (બ્રહ્મા) પાસે જઈ પ્રાર્થના કરી।

Verse 9

गंगा साम्यं विधे देहि प्रसन्नोसि यदि प्रभो । ब्रह्मणाथ ततः प्रोक्ता नर्मदा स्मितपूर्वकम्

“હે વિધે! મને ગંગા સમાનતા આપો; જો તમે પ્રસન્ન હો, પ્રભુ।” એમ નર્મદાએ કહ્યું; ત્યારે બ્રહ્માએ મૃદુ સ્મિત સાથે તેને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 10

यदि त्र्यक्षसमत्वं तु लभ्यतेऽन्येन केनचित् । तदा गंगासमत्वं च लभ्यते सरितान्यया

જો ત્ર્યક્ષ (શિવ) સમત્વ કોઈ અન્યને પ્રાપ્ત થઈ શકે, તો જ બીજી કોઈ નદી ગંગા સમાનતા મેળવી શકે।

Verse 11

पुरुषोत्तम तुल्यः स्यात्पुरुषोन्यो यदि क्वचित । स्रोतस्विनी तदा साम्यं लभते गंगया परा

જો ક્યાંક બીજો કોઈ પુરુષ પુરુષોત્તમ સમાન થઈ શકે, તો જ બીજી કોઈ નદી ગંગા સાથે સમતા મેળવી શકે।

Verse 12

यदि गौरी समा नारी क्वचिदन्या भवेदिह । अन्या धुनीह स्वर्धुन्यास्तदा साम्यमुपैष्यति

જો આ લોકમાં ક્યાંક ગૌરી સમાન બીજી કોઈ નારી થઈ શકે, તો જ અહીં બીજી કોઈ ધુની સ્વર્ધુની (દિવ્ય ગંગા)ની સમતા પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 13

यदि काशीपुरी तुल्या भवेदस्या क्वचित्पुरी । तदा स्वर्गतरंगिण्याः साम्यमन्या नदी लभेत्

જો ક્યાંય આ કાશીપુરી સમાન કોઈ નગરી હોય, તો જ સ્વર્ગતરંગિણી ગંગા સમાનતા બીજી કોઈ નદી પ્રાપ્ત કરી શકે.

Verse 14

निशम्येति विधेर्वाक्यं नर्मदा सरिदुत्तमा । धातुर्वरं परित्यज्य प्राप्ता वाराणसीं पुरीम्

વિધિ (બ્રહ્મા)ના વચન સાંભળી, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ નર્મદાએ ધાતાનો વર ત્યજીને વારાણસી નગરી પ્રાપ્ત કરી।

Verse 15

सर्वेभ्योपि हि पुण्येभ्यः काश्यां लिंगप्रतिष्ठितेः । अपरा न समुद्दिष्टा कैश्चिच्छ्रेयस्करी क्रिया

બધા પુણ્યકર્મોમાં કાશીમાં શિવલિંગ-પ્રતિષ્ઠા કરતાં વધુ શ્રેયસ્કર બીજી કોઈ ક્રિયા જ્ઞાનીજનોએ દર્શાવી નથી।

Verse 16

अथ सा नर्मदा पुण्या विधिपूर्वां प्रतिष्ठितिम् । व्यधात्पिलिपिलातीर्थे त्रिविषिष्टपसमीपतः

પછી તે પુણ્ય નર્મદાએ ત્રયસ્ત્રિંશ દેવોના નિવાસની નજીક પિલિપિલા તીર્થમાં વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠા વિધિ સંપન્ન કરી।

Verse 17

ततः शंभुः प्रसन्नोभूऽत्तस्यै नद्यै शुभात्मने । वरं वृणीष्व सुभगे यत्तुभ्यं रोचतेऽनघे

ત્યારે શુભસ્વભાવવાળી તે નદી પર શંભુ પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા—“હે સुभગે, હે અનઘે! તને જે ગમે તે વર માગ।”

Verse 18

सरिद्वरा निशम्येति रेवा प्राह महेश्वरम् । किं वरेणेह देवेश भृशं तुच्छेन धूर्जटे

આ સાંભળી નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ રેવા મહેશ્વરને બોલી— “હે દેવેશ, હે ધૂર્જટિ! અહીં આવા અત્યંત તુચ્છ વરનો શું ઉપયોગ?”

Verse 19

निर्द्वंद्वा त्वत्पदद्वंद्वे भक्तिरस्तु महेश्वर । श्रुत्वेति नितरां तुष्टो रेवागिरमनुत्तमाम्

“હે મહેશ્વર! તમારા પાદયુગલમાં મારી ભક્તિ દ્વંદ્વરહિત અને અચલ રહે.” રેવાના આ અનુત્તમ વચનો સાંભળી પ્રભુ અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

Verse 20

प्रोवाच च सरिच्छेष्ठे त्वयोक्तं यत्तथास्तु तत् । गृहाण पुण्यनिलये वितरामि वरांतरम्

ત્યારે તેમણે નદીશ્રેષ્ઠાને કહ્યું— “તમે જે કહ્યું છે તે જ થાઓ. હે પુણ્યનિલયે, સ્વીકારો; હું તમને બીજો પણ વર આપું છું.”

Verse 21

यावंत्यो दृषदः संति तव रोधसि नर्मदे । तावंत्यो लिंगरूपिण्यो भविष्यंति वरान्मम

“હે નર્મદે! તારા કિનારે જેટલા પથ્થરો છે, મારા વરથી તેટલાં જ લિંગરૂપ બની જશે.”

Verse 22

अन्यं च ते वरं दद्या तमप्याकर्णयोत्तमम् । दुष्प्रापं यज्ञतपसां राशिभिः परमार्थतः

“અને હું તને એક બીજો વર આપું છું; હે ઉત્તમે, તે પણ સાંભળ—જે ખરેખર યજ્ઞ અને તપના ઢગલાંથી પણ દુર્લભ છે.”

Verse 23

सद्यः पापहरा गंगा सप्ताहेन कलिंदजा । त्र्यहात्सरस्वती रेवे त्वं तु दर्शनमात्रतः

ગંગા તત્કાળ પાપ હરે છે; કાલિંદજા (યમુના) સાત દિવસે; સરસ્વતી ત્રણ દિવસે. પરંતુ હે રેવા, તું તો માત્ર દર્શનથી જ પાપ નાશ કરે છે.

Verse 24

अपरं च वरं दद्यां नर्मदे दर्शनाघहे । भवत्या स्थापितं लिंगं नर्मदेश्वरसंजकम्

અને હે નર્મદા, જેના દર્શનથી પાપ નાશ થાય છે, હું તને બીજો પણ વર આપું છું—તારા દ્વારા સ્થાપિત આ લિંગ ‘નર્મદેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 25

यत्तल्लिंगं महापुण्यं मुक्तिं दास्यति शाश्वतीम । अस्य लिंगस्य ये भक्तास्तान्दृष्ट्वा सूर्यनंदनः

એ લિંગ મહાપુણ્યમય છે અને શાશ્વત મુક્તિ આપશે. અને આ લિંગના જે ભક્તો છે—તેમને જોઈને સૂર્યનંદન (યમ)…

Verse 26

प्रणमिष्यंति यत्नेन महाश्रेयोभिवृद्धये । संति लिंगान्यनेकानि काश्यां देवि पदेपदे

…મહાશ્રેયની વૃદ્ધિ માટે તે પ્રયત્નપૂર્વક તેમને પ્રણામ કરશે. હે દેવી, કાશીમાં તો પગલે પગલે અનેક લિંગો છે.

Verse 27

परं हि नर्मदेशस्य महिमा कोपि चाद्भुतः । इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

નિશ્ચયે નર્મદેશનો મહિમા પરમ અદ્ભુત છે. એમ કહી દેવોના દેવેશ્વર તે લિંગમાં લય પામ્યા.

Verse 28

नर्मदापि प्रहृष्टासीत्पावित्र्यं प्राप्य चाद्भुतम् । स्वदेशं च परिप्राप्ता दृष्टमात्राघहारिणी

નર્મદાએ પણ અદ્ભુત પાવિત્ર્ય પ્રાપ્ત કરીને હર્ષ અનુભવ્યો. પોતાના દેશમાં પરત ફરી તે માત્ર દર્શનથી પાપ હરણારી બની.

Verse 29

वाक्यं मृकंडजमुनेस्तेपि श्रुत्वा मुनीश्वराः । प्रहृष्टचेतसो जाताश्चक्रुः स्वं स्वं ततो हितम्

મૃકંડુના પુત્ર મુનિના વચન સાંભળી તે મુનીશ્વરો પણ હર્ષિતચિત્ત થયા; ત્યારબાદ દરેકે પોતપોતાનું હિતકાર્ય કર્યું.

Verse 30

स्कंद उवाच । नर्मदेशस्य माहात्म्यं श्रुत्वा भक्तियुतो नरः । पापकंचुकमुत्सृज्य प्राप्स्यति ज्ञानमुत्तमम्

સ્કંદે કહ્યું: ભક્તિયુક્ત મનુષ્ય નર્મદેશનું માહાત્મ્ય સાંભળે તો પાપરૂપ કંચુક ત્યજી ઉત્તમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 92

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे नर्मदेश्वराख्यानं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સાહસ્રી સંહિતાના ચોથા વિભાગમાં, કાશીખંડ (ઉત્તરાર્ધ)માં ‘નર્મદેશ્વરાખ્યાન’ નામનો બાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.