Adhyaya 41
સ્કંદ મુનિને ‘ગંગેશ્વર-સમુદ્ભવ’નો વિષય પ્રસ્તુત કરે છે. ગંગેશ્વર લિંગરૂપ છે; તેનું શ્રવણ અને સ્મરણ ગંગાસ્નાન સમાન તીર્થફળ આપે છે એમ અહીં પ્રતિપાદિત છે. કથા ચક્રપુષ્કરિણી-તીર્થ અને આનંદકાનનના પવિત્ર પરિસરમાં સ્થિત છે, જ્યાં શંભુના સંરક્ષણ હેઠળ કાશીનું અતુલ્ય ક્ષેત્ર-પ્રભાવ વર્ણવાયું છે. કાશીમાં લિંગ-પ્રતિષ્ઠાના અદ્ભુત ફળનું સ્મરણ કરાવી કહેવામાં આવે છે કે ગંગાએ વિશ્વેશના પૂર્વમાં એક શુભ લિંગ સ્થાપ્યું. કાશીમાં આ ગંગેશ્વર-લિંગનું દર્શન દુર્લભ છે; દશહરા તિથિએ પૂજન કરવાથી અનેક જન્મોના સંચિત પાપો તત્કાળ ક્ષીણ થાય છે. કલિયુગમાં લિંગ ‘ગુપ્તપ્રાય’ બનશે તેથી દર્શન વધુ દુર્લભ થશે; છતાં તેનું દર્શન પુણ્યદાયક અને સాక్షાત ગંગાદર્શન સમાન ગણાયું છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે—ગંગેશ-માહાત્મ્યનું શ્રવણ નરકગતિથી બચાવે, પુણ્યસંચય આપે અને ઇચ્છિત સિદ્ધિ કરાવે છે.
Shlokas
Verse 1
स्कंद उवाच । पार्वतीशस्य महिमा कथितस्ते मयानघ । मुने निशामयेदानीं गंगेश्वरसमुद्भवम्
સ્કંદે કહ્યું—હે નિષ્પાપ! મેં તને પાર્વતીશ (શિવ) ની મહિમા કહી છે। હે મુનિ, હવે ગંગેશ્વરના ઉદ્ભવનો વર્ણન સાંભળ।
Verse 2
यं श्रुत्वा यत्रकुत्रापि गंगास्नानफलं लभेत् । चक्रपुष्करिणीतीर्थं यदा गंगा समागता
આ વાતને ક્યાંય પણ સાંભળવાથી ગંગાસ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે। (આ પ્રસંગ તે સમયનો છે) જ્યારે ગંગા ચક્રપુષ્કરિણી તીર્થમાં આવી।
Verse 3
तेन दैलीपिना सार्धमस्मिन्नानंदकानने । क्षेत्रप्रभावमतुलं ज्ञात्वा शंभुपरिग्रहात्
તે દૈલીપિન સાથે આ આનંદકાનનમાં, શંભુ (શિવ) ના પરિગ્રહને કારણે ક્ષેત્રનો અતુલ પ્રભાવ જાણી…
Verse 4
स्मृत्वा लिंगप्रतिष्ठायाः काश्यां लोकोत्तरं फलम् । गंगया स्थापितं लिंगं विश्वेशात्पूर्वतः शुभम्
કાશીમાં લિંગપ્રતિષ્ઠાનું લોકોત્તર ફળ સ્મરીને, ગંગાએ વિશ્વેશ્વરના પૂર્વ તરફ એક શુભ લિંગ સ્થાપ્યું।
Verse 5
गंगेश्वरस्य लिंगस्य काश्यां दृष्टिः सुदुर्लभा । तिथौ दशहरायां च यो गंगेशं समर्चयेत्
કાશીમાં ગંગેશ્વર લિંગનું દર્શન અતિ દુર્લભ છે. અને જે દશહરા તિથિએ શ્રદ્ધાપૂર્વક ગંગેશનું પૂજન કરે…
Verse 6
तस्य जन्मसहस्रस्य पापं संक्षीयते क्षणात् । कलौ गंगेश्वरं लिंगं गुप्तप्रायं भविष्यति
તેના હજાર જન્મોના સંચિત પાપ ક્ષણમાં ક્ષય પામે છે. પરંતુ કલિયુગમાં ગંગેશ્વર લિંગ મોટેભાગે ગુપ્ત થઈ જશે.
Verse 7
तस्य संदर्शनं पुंसां जायते पुण्यहेतवे । दृष्टं गंगेश्वरं लिंगं येन काश्यां सुदुर्लभम्
તેનું દર્શન મનુષ્યો માટે પુણ્યનું કારણ બને છે. જેણે કાશીમાં અતિ દુર્લભ ગંગેશ્વર લિંગનું દર્શન કર્યું…
Verse 8
प्रत्यक्षरूपिणी गंगा तेन दृष्टा न संशयः । कलौ सुदुर्लभा गंगा सर्वकल्मषहारिणी
પ્રત્યક્ષરૂપિણી ગંગાનું તેણે દર્શન કર્યું છે—એમાં સંશય નથી. કલિયુગમાં ગંગા દુર્લભ છે, છતાં તે સર્વ કલ્મષ હરણારી છે.
Verse 9
भविष्यति न संदेहो मित्रावरुणनंदन । ततोपि तिष्ये संप्राप्ते काश्यत्यंतं सुदुर्लभा
એવું જ થશે—કોઈ સંદેહ નથી, હે મિત્ર-વરুণનંદન. અને તિષ્ય કાળ આવી પહોંચે ત્યારે કાશી વધુ જ અત્યંત દુર્લભ બનશે.
Verse 10
ततोपि दुर्लभं काश्यां लिंगं गंगेश्वराभिधम् । यस्य संदर्शनं पुंसां भवेत्पापक्षयाय वै
કાશીમાં તેથી પણ વધુ દુર્લભ ‘ગંગેશ્વર’ નામનું લિંગ છે; જેના માત્ર દર્શનથી જ મનુષ્યોના પાપોનો ક્ષય થાય છે.
Verse 11
श्रुत्वा गंगेश माहात्म्यं न नरो निरयी भवेत् । लभेच्च पुण्यसंभारं चिंतितं चाधिगच्छति
ગંગેશનું માહાત્મ્ય સાંભળવાથી કોઈ મનુષ્ય નરકગામી થતો નથી; તે પુણ્યનો સંચય પામે છે અને મનમાં ઇચ્છેલું પણ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 91
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुथें काशीखंड उत्तरार्धे गंगेश्वरमहिमाख्यानं नामैकनवतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ચતુર્થ વિભાગમાં, કાશીખંડના ઉત્તરાર્ધમાં ‘ગંગેશ્વર મહિમાખ્યાન’ નામનો એકાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.