Adhyaya 37

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञसूनो षड्वक्त्र सर्वार्थकुशल प्रभो । प्रादुर्भावं निशम्यैषां लिंगानां मुक्तिदायिनाम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે સર્વજ્ઞના પુત્ર, હે ષડ્વક્ત્ર પ્રભુ, સર્વકાર્યમાં કુશળ! આ મુક્તિદાયક લિંગોના પ્રાદુર્ભાવનું વર્ણન સાંભળી (હું વધુ જાણવા ઇચ્છું છું)।

Verse 2

नितरां परितृप्तोस्मि सुधां पीत्वेव निर्जरः । ओंकारप्रमुखैर्लिंगैरिदमानंदकाननम्

હું અત્યંત પરિતૃપ્ત છું—જાણે અમૃત પીધેલો અમર; ઓંકારપ્રમુખ લિંગોએ આ ઉપવનને આનંદકાનન બનાવી દીધું છે.

Verse 3

आनंदमेवजनयेदपि पापजुषामिह । परानंदमहं प्राप्तः श्रुत्वैतल्लिंगकीर्तनम्

અહીં આ લિંગનું કીર્તન માત્ર પણ પાપમાં રત જનને આનંદ ઉપજાવે છે. આ લિંગ-સ્તુતિ સાંભળી હું પોતે પરમાનંદને પ્રાપ્ત થયો છું.

Verse 4

जीवन्मुक्तैवासं हि क्षेत्रतत्त्वश्रुतेरहम् । स्कंददक्षेश्वरादीनि लिंगानीह चतुर्दश । यान्युक्तानि समाचक्ष्व तत्प्रभावमशेषतः

આ ક્ષેત્રના તત્ત્વનું શ્રવણ કરીને હું જીવન્મુક્ત સમાન થયો છું. હવે અહીં સ્કંદ, દક્ષેશ્વર વગેરે જે ચૌદ લિંગો કહ્યાં છે, તેમનો પ્રભાવ નિઃશેષ રીતે મને કહો.

Verse 5

यो दक्षो गर्हयामास मध्ये देवसभं विभुम् । स कथं लिंगमीशस्य प्रत्यस्थापयदद्भुतम्

જે દક્ષે દેવસભામાં વિભુ પરમેશ્વરની નિંદા કરી હતી, તે જ ઈશ્વરના અદ્ભુત લિંગને ફરી કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત કરવા લાગ્યો?

Verse 6

इति श्रुत्वा शिखिरथः कुंभयोनेरुदीरितम् । सूत संकथयामास दक्षेश्वर समुद्भवम्

કુંભયોનિ (અગસ્ત્ય) દ્વારા કહેલું આમ સાંભળી, હે સૂત, શિખિરથે ત્યારબાદ દક્ષેશ્વરના ઉદ્ભવનું વિસ્તૃત વર્ણન કર્યું.

Verse 7

स्कंद उवाच । आकर्णय मुने वच्मि कथां कल्मषहारिणीम् । पुरश्चरणकामोसौ दक्षः काशीं समाययौ

સ્કંદે કહ્યું—હે મુને, સાંભળો; હું કલ્મષ હરનાર કથા કહું છું. પુરશ્ચરણ કરવાની ઇચ્છાથી તે દક્ષ કાશીમાં આવ્યો.

Verse 8

छागवक्त्रो विरूपास्यो दधीचि परिधिक्कृतः । प्रायश्चित्तविधानार्थं सूपदिष्टः स्वयंभुवा

છાગમુખ અને વિકૃત મુખવાળો, દધીચિ દ્વારા ધિક્કૃત થયેલો તે, પ્રાયશ્ચિત્તવિધાન માટે સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા સમ્યક ઉપદિષ્ટ થયો.

Verse 9

एकदा देवदेवस्य सेवार्थं शशिमौलिनः । कैलासमगमद्विष्णुः पद्मयोनिपुरस्कृतः

એકવાર દેવોના દેવ, શશિમૌલિ પ્રભુની સેવા માટે, પદ્મયોનિ (બ્રહ્મા) ને અગ્રે રાખી વિષ્ણુ કૈલાસ ગયા.

Verse 10

इंद्रादयो लोकपाला विश्वेदेवा मरुद्गणाः । आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विद्याधरोरगाः

ઇન્દ્ર આદિ લોકપાલો, વિશ્વેદેવો અને મરુદ્ગણો; આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો, વિદ્યાધરો અને ઉરગો—સર્વે ત્યાં ઉપસ્થિત હતા.

Verse 11

ऋषयोऽप्सरसोयक्षा गंधर्वाः सिद्धचारणाः । तैर्नतो देवदेवेशः परिहृष्टतनूरुहैः

ઋષિઓ, અપ્સરાઓ, યક્ષો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો—રોમાંચિત થઈ દેવદેવેશને નમસ્કાર કર્યા.

Verse 12

स्तुतश्च नाना स्तुतिभिः शंभुनापि कृतादराः । विविशुश्चासनश्रेण्यां तन्मुखासक्तदृष्टयः

તેમણે નાનાવિધ સ્તુતિઓથી શંભુની સ્તુતિ કરી, અને શંભુએ પણ આદરપૂર્વક તેમને સ્વીકાર્યા. પછી તેઓ આસનોની શ્રેણીમાં બેઠા, તેમની દૃષ્ટિ શંભુના મુખ પર જ આસક્ત રહી.

Verse 13

अथ तेषूपविष्टेषु शंभुना विष्टरश्रवाः । कृतहस्तपरिस्पर्शमानः पृष्टो महादरम्

બધા બેઠા પછી, વિષ્ટરશ્રવાઃએ પરંપરાગત આદરપૂર્વક હસ્તસ્પર્શ કર્યો; ત્યારબાદ મહાદરથી શંભુએ તેમને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 14

श्रीवत्सलांछन हरे दैत्यवंशदवानल । कच्चित्पालयितुं शक्तिस्त्रिलोकीमस्त्यकुंठिता

હે શ્રીવત્સલાંછન હરિ, હે દૈત્યવંશના દાવાનલ! શું તમારી અકુંઠિત શક્તિ આજે પણ ત્રિલોકનું પાલન-રક્ષણ કરવા સમર્થ છે?

Verse 15

दितिजान्दनुजान्दुष्टान्कच्चिच्छासि रणांगणे । अपि कुद्धान्महीदेवान्मामिव प्रतिमन्यसे

રણભૂમિમાં દિતિજ અને દનુજ એવા દુષ્ટ શત્રુઓને શું તમે હજી પણ દંડો છો? અને ક્રોધિત ભૂદેવ રાજાઓને પણ તમે મારી જેમ પ્રતિસ્પર્ધી ગણો છો?

Verse 16

बाधया रहिता गावः कच्चित्संति महीतले । स्त्रियः संति हि सुश्रीकाः पतिव्रतपरायणाः

પૃથ્વી પર ગાયો શું ઉપદ્રવ-વ્યથાથી રહિત છે? અને સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ શું પતિવ્રતધર્મમાં પરાયણ છે?

Verse 17

विधियज्ञाः प्रवर्तंते पृथिव्यां बहुदक्षिणाः । निराबाधं तपः कच्चिदस्ति शश्वत्तपस्विनाम्

પૃથ્વી પર વિધિપ્રમાણે યજ્ઞો બહુ દક્ષિણાઓ સાથે પ્રવર્તે છે શું? અને સદા તપ કરનાર તપસ્વીઓનું તપ નિરાબાધ છે શું?

Verse 18

निष्प्रत्यूहं पठंत्येव सांगान्वेदान्द्विजोत्तमाः । महीपालाः प्रजाः कच्चित्पांति त्वमिवकेशव

શું શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ અંગો સહિત વેદો નિર્વિઘ્ને પાઠ કરે છે? અને હે કેશવ, રાજાઓ શું પ્રજાનું પાલન-રક્ષણ તું જેમ લોકનું કરે છે તેમ કરે છે?

Verse 19

स्वेषु स्वेषु च धर्मेषु कच्चिद्वर्णाश्रमास्तथा । निष्ठावंतो हि तिष्ठंति प्रहृष्टेंद्रियमानसाः

વર્ણાશ્રમના લોકો શું પોતાના-પોતાના ધર્મોમાં નિષ્ઠાવાન રહી સ્થિર રહે છે—ઇન્દ્રિયો અને મન પ્રસન્ન તથા પ્રફુલ્લિત રાખીને?

Verse 20

धूर्जटिः परिपृछ्येति हृष्टं वैकुंठनायकम् । ब्रह्माणं चापि पप्रच्छ ब्राह्मं तेजः समेधते

આ રીતે ધૂર્જટિ (શિવ)એ હર્ષિત વૈકુંઠનાયકને પૂછ્યા પછી બ્રહ્માને પણ પ્રશ્ન કર્યો; અને બ્રહ્માનું બ્રાહ્મ તેજ વધુ જ પ્રબળ બન્યું.

Verse 21

सत्यमस्खलितं कच्चिदस्ति त्रैलोक्यमंडपे । तीर्थावरोधो न क्वापि केनचित्क्रियते विधे

હે વિધિ (બ્રહ્મા), ત્રૈલોક્ય-મંડપમાં સત્ય શું અચલ અને અડગ છે? અને ક્યાંય કોઈ દ્વારા તીર્થોનો અવરોધ તો થતો નથી ને?

Verse 22

इंद्रादयः सुराः कच्चित्स्वेषु स्वेषु पुरेष्वहो । राज्यं प्रशासति स्वस्थाः कृष्णदोर्दंडपालिताः

ઇન્દ્રાદિ દેવો શું પોતાના-પોતાના પુરોમાં સુખરૂપે રાજ્યનું શાસન કરે છે—કૃષ્ણના ભુજા-દંડના રક્ષણથી સુરક્ષિત રહીને?

Verse 23

प्रत्येकं परिपृच्छयेशः सर्वानित्थं कृतादरान् । पृष्ट्वा गमनकार्यं च तेषां कृत्वा मनोरथान्

પ્રભુએ પ્રત્યેકને વિનયપૂર્વક પૂછપરછ કરીને સર્વને યથોચિત આદર આપ્યો. તેમના પ્રસ્થાનનું કાર્ય જાણી, તેમની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરીને તેમને વિદાય કરવા તૈયાર થયા।

Verse 24

विससर्जाथ तान्सर्वान्देवः सौधं समाविशत् । गतेष्वथ च देवेषु स्वस्व धिष्ण्येषु हृष्टवत्

પછી દેવે તેઓ સર્વને વિદાય આપીને પોતાના મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો. દેવતાઓ પોતાના પોતાના ધામે ગયા ત્યારે તેઓ હર્ષભર્યા મનથી પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 25

मध्ये मार्गं स चिंतोभूद्दक्षः सत्याः पिता तदा । अन्यदेवसमानं स मानं प्राप न चाधिकम्

માર્ગના મધ્યમાં સતીના પિતા દક્ષ ચિંતામાં પડ્યા. તેમને અન્ય દેવો જેટલો જ માન મળ્યો હતો; તેથી વધુ નહીં।

Verse 26

अतीव क्षुब्धचित्तोभून्मंदराघाततोऽब्धिवत् । उवाच च मनस्येतन्महाक्रोधरयांधदृक्

મંદર પર્વતના આઘાતથી સમુદ્ર જેમ ઉથલપાથલ થાય તેમ તેનું ચિત્ત અત્યંત ક્ષુબ્ધ થયું. મહાક્રોધના વેગથી અંધ બની તે મનમાં જ આ રીતે બોલ્યો।

Verse 27

अतीवगर्वितो जातः सती मे प्राप्य कन्यकाम् । कस्यचिन्नाप्यसौ प्रायो न कोस्यापि क्वचित्पुनः

મારી કન્યા સતીને પ્રાપ્ત કરીને તે અત્યંત ગર્વિત થયો છે. તે લગભગ કોઈને પણ નમતો નથી—ક્યારેય, કોઈને પણ નહીં।

Verse 28

किं वंश्यस्त्वेष किं गोत्रः किं देशीयः किमात्मकः । किं वृत्तिः किं समाचारो विपा दी वृषवाहनः

આ કયા વંશનો છે? કયા ગોત્રનો છે? કયા દેશનો છે—અને તેનો સ્વભાવ શું છે? તેની જીવનવૃત્તિ શું, તેના આચાર શું—વિચિત્ર આપત્તિઓથી ઘેરાયેલો આ વૃષધ્વજ કોણ છે?

Verse 29

न प्रायशस्तपस्व्येष क्व तपः क्वास्त्रधारणम् । न गृहस्थेषु गण्योसौ श्मशाननिलयो यतः

આ બહુ તપસ્વી નથી—ક્યાં તપ, અને ક્યાં શસ્ત્ર-અસ્ત્ર ધારણ? ગૃહસ્થોમાં પણ એ ગણાતો નથી, કારણ કે તેનું નિવાસ શ્મશાન છે.

Verse 30

असौ न ब्रह्मचारी स्यात्कृतपाणिग्रह स्थितिः । वानप्रस्थ्यं कुतश्चास्मिन्नैश्वर्यमदमोहिते

આ બ્રહ્મચારી નથી થઈ શકતો, કારણ કે તે પાણિગ્રહણ (વિવાહ) કરેલી સ્થિતિમાં છે. અને જે ઐશ્વર્યના મદમાં મોહીત છે, તેમાં વાનપ્રસ્થ ક્યાંથી આવે?

Verse 31

न ब्राह्मणोभवत्येष यतो वेदो न वेत्त्यमुम् । शस्त्रास्त्रधारणात्प्रायः क्षत्रियः स्यान्न सोप्ययम्

આ બ્રાહ્મણ નથી, કારણ કે (મારા કહેવા મુજબ) તેને વેદનું જ્ઞાન નથી. શસ્ત્ર-અસ્ત્ર ધારણથી કોઈને ક્ષત્રિય કહી શકાય, પરંતુ એ તો એ પણ નથી.

Verse 32

क्षतात्संत्राणनात्क्षत्रं तत्क्वास्मिन्प्रलयप्रिये । वैश्योपि न भवेदेष सदा निर्धनचेष्टनः

ઘાયલનું રક્ષણ કરવાથી ‘ક્ષત્ર’ કહેવાય—પણ પ્રલયપ્રિય આમાં તે ક્યાં? આ વૈશ્ય પણ નથી, કારણ કે એ સદા નિર્ધન જેવો વર્તે છે.

Verse 33

शूद्रोपि न भवेत्प्रायो नागयज्ञोपवीतवान् । एवं वर्णाश्रमातीतः कोसौ सम्यङ्नकीर्त्यते

તે સામાન્ય અર્થમાં શૂદ્ર પણ નથી, ન તો નાગયજ્ઞનું યજ્ઞોપવીત ધારણ કરનાર. આમ વર્ણ અને આશ્રમથી પરે રહેલો તે કોણ છે, જેને યથાર્થ રીતે વર્ણવી શકાય?

Verse 34

सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः । प्रायशः पुरुषोनासावर्धनारीवपुर्यतः

દરેક વ્યક્તિ કોઈ ને કોઈ સ્વભાવ-લક્ષણથી ઓળખાય છે; પરંતુ સ્થાણુ (શિવ) એવા સીમિત કરનાર ગુણોથી રહિત છે. છતાં તેઓ માત્ર પુરુષ નથી, કારણ કે તેઓ અર્ધનારીશ્વર—અર્ધ-નારી સ્વરૂપ—રૂપે પ્રખ્યાત છે.

Verse 35

योषापि न भवेदेष यतोसौ श्मश्रुलाननः । नपुंसकोपि न भवेल्लिंगमस्ययतोर्च्यते

તે સ્ત્રી પણ નથી, કારણ કે તેનું મુખ દાઢીથી યુક્ત છે. અને તે નપુંસક પણ નથી, કારણ કે તેનું લિંગ પૂજાય છે.

Verse 36

बालोपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः । अनादिवृद्धो लोकेषु गीयते चोग्र एष यत्

તે બાળક પણ નથી, કારણ કે તે અનેક વર્ષોનો છે. લોકોમાં તે ‘અનાદિથી વૃદ્ધ’ અને ‘ઉગ્ર’ તરીકે ગવાય છે.

Verse 37

अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने । वृद्धोऽपि न भवत्येष जरामरणवर्जितः

અતએવ તેમાં યુવાનપણાની કલ્પના પણ થઈ શકે—પરંતુ નહીં, હે ચિરંતન! વૃદ્ધાવસ્થাও તેને લાગુ પડતી નથી, કારણ કે તે જરા અને મરણથી રહિત છે.

Verse 38

ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी । पुण्यलेशोपि नास्त्यस्मिन्ब्रह्ममौलिच्छिदिक्रुधा

જો કે અંતે તે બ્રહ્મા વગેરેનો સંહાર કરે, તો પણ તે પાપી નથી. બ્રહ્માનું મસ્તક છેદનાર ક્રોધને કારણે તેનામાં પુણ્યનો લેશ પણ નથી.

Verse 40

अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् । यदासनान्नोत्थितोसौ दृष्ट्वा मां श्वशुरं गुरुम्

અહો! આજે આ જટાધારીની મહાન ધૃષ્ટતા અને અદ્ભુત વર્તન જોયું, કે મને, પોતાના સસરા અને ગુરુને જોઈને પણ તે આસન પરથી ઉઠ્યો નહીં.

Verse 41

एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः । निर्गुणा अकुलीनाश्च कर्मभ्रष्टा निरंकुशाः

માતા-પિતા વિનાના લોકો આવા જ હોય છે - ગુણહીન, કુળહીન, કર્મભ્રષ્ટ અને નિરંકુશ.

Verse 42

स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः । अकिंचना अपिप्रायस्तथापीश्वरमानिनः

તેઓ સ્વચ્છંદી રીતે ફરનારા, અનાથ અને સર્વત્ર અભિમાની હોય છે. જોકે તેઓ મોટે ભાગે સાધનહીન હોય છે, છતાં પોતાને ઈશ્વર માને છે.

Verse 43

जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम् । किंचिदैश्वयर्मासाद्य भवत्येव न संशयः

જમાઈઓનો સ્વભાવ મોટે ભાગે ગર્વથી ભરેલો હોય છે. થોડું ઐશ્વર્ય મળતાં જ તેમનામાં અભિમાન આવી જાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

Verse 44

द्विजराजः स गर्विष्ठो रोहिणीप्रेमनिर्भरः । कृत्तिकादिषु चास्नेही मया शप्तः क्षयीकृतः

એ દ્વિજરાજ ચંદ્ર ગર્વથી ઉન્મત્ત, રોહિણીપ્રેમમાં સંપૂર્ણ લીન અને કૃત્તિકા આદિ પત્નીઓ પ્રત્યે નિરસ હતો; મેં તેને શાપ આપ્યો અને તે ક્ષય પામ્યો.

Verse 45

अस्याहं गर्वसर्वस्वं हरिष्याम्येव शूलिनः । यथावमानितश्चाहमनेनास्य गृहं गतः

હે શૂલિન! હું નિશ્ચયે તેના ગર્વનું સર્વસ્વ હરી લઈશ; કારણ કે તેના ઘેર ગયો ત્યારે તેણે મારું અપમાન કર્યું હતું.

Verse 46

तथास्याहं करिष्यामि मानहानिं च सर्वतः । संप्रधार्येति बहुशः स तु दक्षः प्रजापतिः

‘હું સર્વ રીતે તેની માનહાનિ કરીશ’ એમ નક્કી કરીને પ્રજાપતિ દક્ષ વારંવાર વિચાર કરતો રહ્યો.

Verse 47

प्राप्य स्वभवनं देवानाजुहाव सवासवान् । अहं यियक्षुर्यूयं मे यज्ञसाहाय्यकारिणः

પોતાના ભવનમાં પહોંચી તેણે વાસવ (ઇન્દ્ર) સહિત દેવતાઓને બોલાવ્યા અને કહ્યું—‘હું યજ્ઞ કરવા ઇચ્છું છું; તમે મારા યજ્ઞમાં સહાયક બનો.’

Verse 48

भवंतु यज्ञसंभारानानयंतु त्वरान्विताः । श्वेतद्वीपमथो गत्वा चक्रे चक्रिणमच्युतम्

‘યજ્ઞની સામગ્રી એકઠી કરો અને ઝડપથી લઈ આવો.’ પછી તે શ્વેતદ્વીપે જઈ ચક્રધારી અચ્યુતને અધિષ્ઠાતા રૂપે નિયુક્ત કર્યો.

Verse 49

महाक्रतूपद्रष्टारं यज्ञपूरुषमेव च । तस्यर्त्विजोभवन्सर्व ऋषयो ब्रह्मवादिनः

તેણે તે મહાક્રતુના ઉપદ્રષ્ટા તરીકે યજ્ઞપુરુષને જ સ્થાપ્યો; અને તે યજ્ઞ માટે બ્રહ્મવાદી સર્વ ઋષિઓ ઋત્વિજ્ (યાજક) બન્યા.

Verse 50

प्रावर्तत ततस्तस्य दक्षस्य च महाध्वरः । दृष्ट्वा देवनिकायांश्च तस्मिन्दक्ष महाध्वरे

પછી દક્ષનો તે મહાધ્વર (મહાયજ્ઞ-સત્ર) પ્રારંભ થયો. દક્ષના તે મહાયજ્ઞમાં દેવસમૂહોને એકત્રિત જોઈને—

Verse 51

अनीश्वरांस्ततो वेधा व्याजं कृत्वा गृहं ययौ । दधीचिरथ संवीक्ष्य सर्वांस्त्रैलोक्यवासिनः

ત્યારે વેધા (સૃષ્ટિકર્તા) તેમને ઈશ્વરવિહિન જોઈ બહાનું કરીને પોતાના ગૃહે ચાલ્યા ગયા. ત્યારબાદ દધીચિ ત્રિલોકવાસી સર્વને નિહાળી—

Verse 52

दक्षयज्ञे समायातान्सतीश्वरविवर्जितान् । प्राप्तसंमानसंभारान्वासोलंकृतिपूर्वकम्

દક્ષયજ્ઞે સમાયાત થયેલા—સતી અને ઈશ્વર વિના—તેમને યોગ્ય રીતે સન્માન, ભેટો, વસ્ત્રો અને અલંકારો આપી સત્કાર કરવામાં આવ્યો।

Verse 53

दक्षस्य हि शुभोदर्कमिच्छन्प्रोवाच चेति वै । दधीचिरुवाच । दक्षप्रजापते दक्ष साक्षाद्धातृस्वरूपधृक्

દક્ષનું શુભ કલ્યાણ ઇચ્છીને તેણે તેને કહ્યું. દધીચિ બોલ્યા— “હે દક્ષ પ્રજાપતે, હે દક્ષ! તમે સాక్షાત્ ધાતૃ (સૃષ્ટિકર્તા)નું સ્વરૂપ ધારણ કરનાર છો.”

Verse 54

न चास्ति तव सामर्थ्यं क्वापि कस्यापि निश्चितम् । यादृशः क्रतुसंभारस्तव चेह समीक्ष्यते

તારું સામર્થ્ય ક્યાંય, કોઈ વિષયમાં નિશ્ચિત નથી; છતાં અહીં તારા અંદર વૈદિક ક્રતુ માટે જે ભવ્ય સંભાર દેખાય છે, તે સ્પષ્ટ રીતે જોવાય છે।

Verse 55

न तादृङ्नेदसि प्रायः क्वापि ज्ञातो महामते । क्रतुस्तु नैव कर्तव्यो नास्ति क्रतुसमो रिपुः

હે મહામતે! એવો યોગ્ય આધાર પ્રાયઃ ક્યાંય જાણીતો નથી; તેથી ક્રતુ કરવો ન જોઈએ—અયોગ્ય ક્રતુ સમો કોઈ શત્રુ નથી।

Verse 56

कर्तव्यश्चेत्तदाकार्यः स्याच्चेत्संपत्ति रीदृशी । साक्षादग्निः स्वयं कुंडे साक्षादिंद्रादिदेवताः

જો કરવું જ પડે, તો આવી અદભુત સંપત્તિ હોય ત્યારે જ કરવું—કુંડમાં સాక్షાત્ અગ્નિ સ્વયં પ્રગટ અને ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓ પ્રતિક્ષ હાજર।

Verse 57

साक्षाच्च सर्वे मंत्रा वै साक्षाद्यज्ञपुमानसौ । आचार्यपदवीमेष देवाचार्यः स्वयं चरेत् । साक्षाद्ब्रह्मा स्वयं चैष भृगुर्वै कर्मकांडवित्

અને સર્વ મંત્રો પણ સాక్షાત્ હાજર રહે, તથા યજ્ઞપુરુષ સ્વયં પ્રગટ થાય. આચાર્યપદ દેવાચાર્યે પોતે જ નિભાવવું. બ્રહ્મા સ્વયં હાજર રહે અને કર્મકાંડવિદ્ ભૃગુ પણ।

Verse 58

अयं पूषा भगस्त्वेष इयं देवी सरस्वती । एते च सर्वदिक्पाला यज्ञरक्षाकृतः स्वयम्

અહીં પૂષા છે, અહીં ભગ છે, અહીં દેવી સરસ્વતી છે; અને સર્વ દિક્પાલો સ્વયં યજ્ઞની રક્ષા કરનાર છે।

Verse 59

त्वं च दीक्षां शुभां प्राप्तो देव्या च शतरूपया । जामाता त्वेष ते धर्मः पत्नीभिर्दशभिः सह

તમે દેવી શતરূপાથી શુભ દીક્ષા પ્રાપ્ત કરી છે. આ તમારો જમાઈ ધર્મ છે, પોતાની દસ પત્નીઓ સાથે.

Verse 60

स्वयमेव हि कुर्वीत धर्मकार्यं प्रयत्नतः । ओषधीनामयं नाथस्तव जामातृषूत्तमः

તે પોતે જ પ્રયત્નપૂર્વક ધર્મકાર્ય કરે. આ ઔષધિઓનો નાથ, તમારો સર્વોત્તમ જમાઈ છે.

Verse 61

सप्तविंशतिभिः सार्धं पत्नीभिस्तव कार्यकृत् । ओषधीः पूरयेत्सर्वा द्विजराजो महासुधीः

તે પોતાની સત્તાવીસ પત્નીઓ સાથે તમારું કાર્ય કરે છે; દ્વિજરાજ—મહાબુદ્ધિમાન—બધી ઔષધિઓની પૂર્તિ કરશે.

Verse 62

दीक्षितो राजसूयस्य दत्तत्रैलोक्यदक्षिणः । मारीचः कश्यपश्चासौ प्रजापतिषु सत्तमः । त्रयोदशमिताभिश्च भार्याभिस्तव कार्यकृत्

તે રાજસૂય માટે દીક્ષિત છે અને ત્રિલોકને દક્ષિણા રૂપે અર્પણ કરનાર છે. એ જ મરીચિ-કશ્યપ, પ્રજાપતિઓમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાની તેર પત્નીઓ સાથે તમારું કાર્ય સિદ્ધ કરે છે.

Verse 63

हविः कामदुघा सूते कल्पवृक्षः समित्कुशान् । दारुपात्राणि सर्वाणि शकटं मंडपादिकम्

કામધેનુ હવિ તથા આહુતિ-સામગ્રી આપે છે; કલ્પવૃક્ષ સમિધા અને કુશ પૂરા પાડે છે; તેમજ સર્વ કાઠનાં પાત્રો, શકટ, મંડપ વગેરે યજ્ઞસામગ્રી પણ ઉપલબ્ધ થાય છે.

Verse 64

विश्वकर्माप्यलंकारान्कुरुतेभ्यागतर्त्विजाम् । वसूनि चाऽपि वासांसि वसवोष्टौ ददत्यपि

આવેલા ઋત્વિજોના હિતાર્થે વિશ્વકર્મા પણ આભૂષણો ઘડે છે; અને અષ્ટ વસુઓ ધન તથા વસ્ત્રો પણ અર્પે છે।

Verse 65

स्वयंलक्ष्मीरलंकुर्याद्यावै चात्र सुवासिनीः

અને અહીં હાજર સુમંગલ વેશધારિણી સુવાસિની સ્ત્રીઓને તો સ્વયં લક્ષ્મીદેવી જ અલંકૃત કરે છે।

Verse 66

सर्वे सुखाय मे दक्ष वीक्षमाणस्य सर्वतः । एकं दुःखाकरोत्येव यत्त्वं विस्मृतवानसि

હે દક્ષ! હું સર્વત્ર જે જોઉં છું તે બધું મારા સુખ માટે જ લાગે છે; પરંતુ એક જ વાત દુઃખ આપે છે—તું તેને ભૂલી ગયો છે।

Verse 67

जीवहीनो यथा देहो भूषितोपि न शोभते । तथेश्वरं विना यज्ञः श्मशानमिव लक्ष्यते

જેમ પ્રાણવિહોણું દેહ આભૂષિત હોવા છતાં શોભતું નથી, તેમ ઈશ્વર વિના યજ્ઞ શ્મશાન સમાન દેખાય છે।

Verse 68

इत्थं दधीचिवचनं श्रुत्वा दक्षः प्रजापतिः । भृशं जज्वाल कोपेन हविषा कृष्णवर्त्मवत्

દધીચિના આવા વચન સાંભળી પ્રજાપતિ દક્ષ ક્રોધથી અત્યંત પ્રજ્વલિત થયો—જેમ હવિની અગ્નિમાંથી કાળો ધુમાડાનો માર્ગ ઊઠે તેમ।

Verse 69

पूर्वस्तुत्याति संहृष्टो दृष्टो योसौ दधीचिना । स एव चापि कोपाग्निमुद्वमन्वीक्षितो मुखात्

દધીચિએ અગાઉ સ્તુતિથી અતિ પ્રસન્ન જોયેલો એ જ હવે પોતાના મુખમાંથી ક્રોધાગ્નિ ઉગાળતો દેખાયો।

Verse 70

प्रत्युवाचाथ तं विप्रं वेपमानांगयष्टिकः । दक्षः प्रजापती रोषाज्जिघांसुरिव तं द्विजम्

પછી પ્રજાપતિ દક્ષે તે વિપ્રને ઉત્તર આપ્યો; રોષથી તેનું શરીર કંપતું હતું, જાણે તે દ્વિજને મારી નાખવા ઇચ્છતો હોય।

Verse 71

दक्ष उवाच । ब्राह्मणोसि दधीचे त्वं किं करोमि तवात्र वै । दीक्षामहमहो प्राप्तः कर्तुं नायाति किंचन

દક્ષે કહ્યું— “દધીચિ, તું બ્રાહ્મણ છે; અહીં હું તને શું કરી શકું? અહો, મેં દીક્ષા સ્વીકારી છે; હવે મને બીજું કંઈ કરવાનું નથી।”

Verse 72

भवान्केन समाहूतो यदत्रागान्महाजडः । आगतोपि हि केन त्वं पृष्ट इत्थं प्रब्रवीषि यत्

“તને કોણે બોલાવ્યો કે તું અહીં આવ્યો, હે મહામૂર્ખ? અને આવીને પણ—તને કોણે પૂછ્યું કે તું આ રીતે બોલે છે?”

Verse 73

सर्वमंगलमांगल्यो यत्र श्रीमानयं हरिः । स्वयं वै यज्ञपुरुषः स मखः किं श्मशानवत्

“જ્યાં સર્વ મંગળોમાં મંગળ એવા શ્રીમાન હરિ સ્વયં હાજર છે—જે પોતે યજ્ઞપુરુષ છે—એવો યજ્ઞ શ્મશાન સમાન કેવી રીતે થઈ શકે?”

Verse 74

यत्र वज्रधरः शक्रः शतयज्ञैकदीक्षितः । त्रयस्त्रिंशतिकोटीनाममराणां पतिः स्वयम्

જ્યાં વજ્રધારી શક્ર (ઇન્દ્ર) સ્વયં શતયજ્ઞમાં દીક્ષિત છે અને ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિ અમરોનો અધિપતિ છે।

Verse 75

तं त्वंचोपमिमीषेमुं श्मशानेन महामखम् । धर्मराट्च स्वयं यत्र धर्माधर्मैककोविदः

તમે તે મહાયજ્ઞને શ્મશાન સાથે સરખાવો છો—જ્યાં સ્વયં ધર્મરાજ હાજર છે, ધર્મ-અધર્મનો એકમાત્ર પારખનાર।

Verse 76

श्रीदोस्ति यत्र श्रीदाता साक्षाद्यत्राशुशुक्षणिः । तं यज्ञमुपमासि त्वममंगलभुवातया

જ્યાં શ્રીદાતા સ્વયં શ્રી આપે છે અને જ્યાં આશુશુક્ષણિ સాక్షાત્ હાજર છે—તે યજ્ઞને તમે અમંગળ ભૂમિ સાથે કેવી રીતે ઉપમાવો છો?

Verse 77

देवाचार्यः स्वयं यत्र क्रतोराचार्यतागतः । अभिमानवशात्तं त्वमाख्यासि पितृकाननम्

જ્યાં દેવાચાર્ય સ્વયં ક્રતુના આચાર્યરૂપે આવ્યા છે—તોય અહંકારવશ તમે તેને ‘પિતૃકાનન’ કહી દો છો।

Verse 78

यत्रार्त्विज्यं भजंतेऽमी वसिष्ठप्रमुखर्षयः । तमध्वरं समाचक्षे मंगलेतरभूमिवत्

જ્યાં વસિષ્ઠપ્રમુખ ઋષિઓ ઋત્વિજ્ય કરે છે—તે અધ્વર (યજ્ઞ) ને અમંગળ ભૂમિ સમાન કેવી રીતે કહી શકાય?

Verse 79

निशम्येति मुनिः प्राह दधीचिर्ज्ञानिनां वरः । सर्वमंगलमांगल्यो भवेद्यज्ञपुमान्हरिः

આ સાંભળી જ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ મુનિ દધીચિ બોલ્યા— ‘યજ્ઞપુરુષ હરિ જ સર્વ મંગળોમાં પરમ મંગળરૂપ છે.’

Verse 80

तथापि शांभवी शक्तिर्वेदे विष्णुः प्रपठ्यते । वामांगं स्रष्टुराद्यस्य हरिस्तदितरद्विधिः

તથાપિ વેદમાં વિષ્ણુને ‘શાંભવી શક્તિ’ તરીકે પઠવામાં આવે છે. આદ્ય સ્રષ્ટાના વામ અંગ હરિ છે અને બીજું અંગ વિધિ (બ્રહ્મા) છે.

Verse 81

दीक्षितो योश्वमेधानां शतस्य कुलिशायुधः । दुर्वाससा क्षणेनापि नीतो निःश्रीकतां हि सः

વજ્રાયુધધારી જે શત અશ્વમેધ માટે દીક્ષિત થયો હતો, તે દુર્વાસાના કારણે ક્ષણમાત્રમાં જ શ્રીહીન બન્યો.

Verse 82

पुनराराध्य भूतेशं प्रापैकाममरावतीम् । यस्त्वया धर्मराजोत्र कथितः क्रतुरक्षकः

ભૂતેશની ફરી આરાધના કરીને તેણે ફરી અમરાવતી પ્રાપ્ત કરી. તું અહીં જેને યજ્ઞરક્ષક ધર્મરાજ કહ્યો છે, તે આ જ છે.

Verse 83

बलं तस्याखिलैर्ज्ञातं श्वेतं पाशयतः पुरा । धनदस्त्र्यंबकसखस्तच्चक्षुश्चाशुशुक्षणिः

તેનું બળ સૌને પહેલાંથી જ જાણીતું થયું, જ્યારે તેણે શ્વેતને પાશમાં બંધાયેલો જોયો. ત્યાં ત્ર્યંબકનો સખા ધનદ (કુબેર) હતો અને આશુશુક્ષણિ પણ જાણે તેની આંખોના સાક્ષી સમાન હતો.

Verse 84

पार्ष्णिग्राह्यभवद्रुद्रो देवाचार्यस्य वै तदा । यदा तारामधार्षीत्स द्विजराजोऽतिसुंदरीम्

ત્યારે દેવાચાર્યના હિતાર્થે રુદ્ર જાણે એડી પકડી દોષીને ઝાલનાર બન્યો; કારણ કે એ જ સમયે દ્વિજરાજ ચંદ્રે અતિસુંદર તારા પર અધર્ષણ કર્યું હતું।

Verse 85

तं विदंति वसिष्ठाद्यास्तवार्त्विज्यं भजंति ये । एको रुद्रो न द्वितीयः संविदाना अपीति हि

વસિષ્ઠાદિ જે ઋષિઓ તમારી ઋત્વિજ્ય-સેવા સ્વીકારે છે, તેઓ તેને તત્ત્વથી જાણે છે; કારણ કે અનુભવીજન કહે છે—“રુદ્ર એક છે, બીજો નથી।”

Verse 86

प्रावर्तंतर्षयोन्येपि गौरवात्तव ते क्रतौ । यदि मे ब्राह्मणस्यैकं शृणोषि वचनं हितम्

તમારા પ્રત્યેના ગૌરવથી અન્ય ઋષિઓ પણ તમારા યજ્ઞમાં પ્રવૃત્ત થયા. જો તમે મારા—એક બ્રાહ્મણના—એક હિતકારી વચન સાંભળો તો—

Verse 87

तदा क्रतुफलाधीशं विश्वेशं त्वं समाह्वय । विना तेन क्रतुरसौ कृतोप्यकृत एव हि

ત્યારે યજ્ઞફળના અધિષ્ઠાતા વિશ્વેશને આવાહન કર; તેના વિના આ યજ્ઞ કરેલો હોવા છતાં ખરેખર અકૃત જ રહે છે।

Verse 88

सति तस्म्निमहादेवे विश्वकर्मैकसाक्षिणि । तवापि चैषा सर्वेषां फलिष्यंति मनोरथाः

જ્યારે તે મહાદેવ—સર્વ કર્મોના એકમાત્ર સાક્ષી—ઉપસ્થિત હોય, ત્યારે તારા પણ અને સર્વના પણ મનોરથ ફળશે।

Verse 89

यथा जडानि बीजानि न फलंति स्वयं तथा । जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना

જેમ જડ બીજ પોતે જ ફળ આપતાં નથી, તેમ જડ સર્વ કર્મો પણ ઈશ્વર વિના ફળ આપતાં નથી।

Verse 90

अर्थहीना यथा वाणी धर्महीना यथा तनुः । पतिहीना यथा नारी शिवहीना तथा क्रिया

જેમ અર્થ વિના વાણી વ્યર્થ, ધર્મ વિના દેહ વ્યર્થ, અને પતિ વિના નારી શૂન્ય—તેમ શિવ વિના ક્રિયા નિષ્ફળ છે।

Verse 91

गंगाहीना यथा देशाः पुत्रहीना यथा गृहाः । दानहीना यथा संपच्छिवहीना तथा क्रिया

જેમ ગંગા વિના દેશ હીન, પુત્ર વિના ઘર હીન, દાન વિના સંપત્તિ હીન—તેમ શિવ વિના ક્રિયા પણ હીન છે।

Verse 92

मंत्रिहीनं यथा राज्यं श्रुतिहीना यथा द्विजाः । योषा हीनं यथा सौख्यं शिवहीना तथा क्रिया

જેમ મંત્રી વિના રાજ્ય દોષયુક્ત, શ્રુતિ વિના દ્વિજ દોષયુક્ત, અને પત્ની વિના સુખ અધૂરું—તેમ શિવ વિના ક્રિયા દોષયુક્ત છે।

Verse 93

दर्भहीना यथा संध्या तिलहीनं च तर्पणम् । हविर्हीनो यथा होमः शिवहीना तथा क्रिया

જેમ દર્ભ વિના સંધ્યા અપೂರ್ಣ, તલ વિના તર્પણ અપೂರ್ಣ, અને હવિ વિના હોમ અપೂರ್ಣ—તેમ શિવ વિના ક્રિયા અપೂರ್ಣ છે।

Verse 94

इत्थं दधीचिनाख्यातं जग्राह वचनं न तत् । दक्षो दक्षोपि तत्रैव शंभोर्माया विमोहितः

દધીચિએ આ રીતે ઉપદેશ આપ્યો છતાં દક્ષે તે વચન સ્વીકાર્યું નહીં. સમર્થ દક્ષ પણ એ જ સ્થળે શંભુ (શિવ)ની માયાથી મોહિત થયો.

Verse 95

प्रोवाच च भृशं क्रुद्धः का चिंता तव मे क्रतोः । क्रतुमुख्यानि सर्वाणि यानि कर्माणि सर्वतः

પછી તે અત્યંત ક્રોધિત થઈ બોલ્યો—“મારા યજ્ઞની તને શું ચિંતા? યજ્ઞનાં સર્વ મુખ્ય કર્મો સર્વ રીતે સુવ્યવસ્થિત છે.”

Verse 96

तानि सिद्ध्यंति नियतं यथार्थकरणादिह । अयथार्थविधानेन सिद्ध्येत्कर्मापि नेशितुः

“અહીં તે કર્મો યથાર્થ રીતે કરવામાં આવે તો નિશ્ચિત સિદ્ધ થાય છે. પરંતુ અયોગ્ય વિધાનથી, નિયંતા પ્રભુ વિના, કર્મ પણ ફલસિદ્ધિ પામતું નથી.”

Verse 97

स्वकर्मसिद्धये चाथ सर्व एव हि चेश्वरः । ईश्वरः कर्मणां साक्षी यत्त्वयापीति भाषितम्

“પોતાના કર્મની સિદ્ધિ માટે દરેક જણ કર્તા રૂપે જાણે ‘ઈશ્વર’ સમાન છે; છતાં કર્મોના સાક્ષી તો ઈશ્વર જ છે—આ વાત તું પણ કહી છે.”

Verse 98

तत्तथास्तु परं साक्षी नार्थं दद्याच्च कुत्रचित्

“તેમ જ થાઓ; પરમેશ્વર સાક્ષી રહે. પરંતુ તે ક્યાંય ફળ ન આપે—એવું (મારું) કહેવું છે.”

Verse 99

जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना । यदुक्तं भवता तत्राप्यहो दृष्टांतयाम्यहम्

સર્વ કર્મો જડ છે; ઈશ્વર વિના તે ફળ આપતાં નથી. તમે જે કહ્યું છે તે વિષયમાં પણ—જુઓ, હું દૃષ્ટાંત આપી ઉત્તર આપું છું.

Verse 100

जडान्यपि च बीजानि कालं संप्राप्यवात्मनः । अंकूरयंति कालाच्च पुष्प्यंति च फलंति च

જડ બીજ પણ પોતાનો યોગ્ય સમય પામીને આપમેળે અંકુરિત થાય છે; અને સમય જતાં ફૂલે છે તથા ફળ આપે છે.

Verse 110

आदिदेश समीपस्थानालोक्य परितस्त्विति । ब्राह्मणापसदं चामुं परिदूरयताशु वै

નજીક ઊભેલાઓને ચારે તરફ જોઈ તેણે આદેશ આપ્યો—“આ બ્રાહ્મણ-અપસદને તાત્કાળિક અહીંથી દૂર, બહુ દૂર હાંકી કાઢો.”

Verse 120

ब्रह्मघोषेण तारेण व्योमशब्दगुणं स्फुटम् । कारितं तेन दक्षेण विप्राणां हृष्टचेतसाम्

ઉચ્ચ અને સ્પષ્ટ બ્રહ્મઘોષથી તેણે આકાશમાં શબ્દગુણને પ્રગટ કર્યો; આનંદિત વિપ્રો માટે દક્ષે તે પાઠ કરાવ્યો.

Verse 127

विद्याधरैर्ननंदे च वसुधा ववृधे भृशम् । महाविभवसंभारे तस्मिन्दाक्षे महाक्रतौ । इत्थं प्रवृत्तेऽथ मुनिः कैलासं नारदो ययौ

વિદ્યાધરો આનંદિત થયા અને ધરતી અત્યંત સમૃદ્ધ બની. મહા વૈભવ અને સામગ્રીની તૈયારી વચ્ચે દક્ષનો તે મહાક્રતુ ચાલતો હતો; ત્યારે મુનિ નારદ કૈલાસે ગયા.