Adhyaya 16

Verse 1

स्कन्द उवाच । ज्येष्ठेश्वरस्य परितो लिंगान्यन्यानि यानि तु । तानि ते कथयिष्यामि शृणु वातापितापन

સ્કંદે કહ્યું—હે વાતાપિતાપન, સાંભળ; જ્યેષ્ઠેશ્વરના ચારે તરફ સ્થિત અન્ય પાવન લિંગો હું તને હવે વર્ણવીશ।

Verse 2

ज्येष्ठेशाद्दक्षिणे भागे लिंगमप्सरसां शुभम् । तत्रैवाप्सरसः कूपः सौभाग्योदकसंज्ञकः

જ્યેષ્ઠેશ્વરના દક્ષિણ ભાગે અપ્સરાઓનું શુભ લિંગ ‘અપ્સરસેશ્વર’ છે. ત્યાં જ ‘સૌભાગ્યોદક’ નામે પ્રસિદ્ધ અપ્સરા-કૂવો પણ છે।

Verse 3

तत्कूपजलसुस्नातो विलोक्याप्सरसेश्वरम् । न दौर्भाग्यमवाप्नोति नारी वा पुरुषोथवा

તે કૂવાના જળમાં સારી રીતે સ્નાન કરીને અને અપ્સરસેશ્વરનું દર્શન કરીને, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—કોઈને પણ દુર્ભાગ્ય પ્રાપ્ત થતું નથી।

Verse 4

तत्रैव कुक्कुटेशाख्यं लिंगं वापीसमीपगम् । तस्य पूजनतः पुंसां कुटुंबं परिवर्धते

ત્યાં જ તળાવની નજીક ‘કુક્કુટેશ’ નામનું લિંગ છે. તેની પૂજાથી મનુષ્યોનું કુટુંબ અને વંશ વધે છે।

Verse 5

पितामहेश्वरं लिंगं ज्येष्ठवापीतटे शुभम् । तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा पितॄणां मुदमर्पयेत्

જ્યેષ્ઠ-વાપીના શુભ કાંઠે ‘પિતામહેશ્વર’ નામનું લિંગ છે. ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી મનુષ્ય પિતૃઓને આનંદ અને તૃપ્તિ અર્પે છે।

Verse 6

पितामहेशान्नैरृत्यां पूजनीयं प्रयत्नतः । गदाधरेश्वरं लिंगं पितॄणां परितृप्तिदम्

પિતામહેશ્વરના નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં પ્રયત્નપૂર્વક ગદાધરેશ્વર નામના લિંગની પૂજા કરવી જોઈએ; તે પિતૃઓને પૂર્ણ તૃપ્તિ આપે છે.

Verse 7

दिशि पुण्यजनाख्यायां लिंगाज्ज्येष्ठेश्वरान्मुने । वासुकीश्वरसंज्ञं च लिंगमर्च्यं समंततः

હે મુને, પુણ્યજન નામની દિશામાં જ્યેષ્ઠેશ્વરના લિંગથી આગળ વાસુકીશ્વર સંજ્ઞાવાળું બીજું લિંગ પણ છે; તે સર્વે માટે પૂજનીય છે.

Verse 8

तत्र वासुकिकुंडे च स्नानदानादिकाः क्रियाः । सर्पभीतिहराः पुंसां वासुकीशप्रभावतः

ત્યાં વાસુકી કુંડમાં સ્નાન, દાન વગેરે ક્રિયાઓ વાસુકીશ્વરના પ્રભાવથી લોકોનો સર્પભય દૂર કરે છે.

Verse 9

यः स्नातो नागपंचम्यां कुंडे वासुकिसंज्ञिते । न तस्य विषसंसर्गो भवेत्सर्पसमुद्भवः

જે નાગપંચમીના દિવસે વાસુકી નામના કુંડમાં સ્નાન કરે છે, તેને સર્પજન્ય વિષનો સંસર્ગ થતો નથી.

Verse 10

कर्तव्या नागपञ्चम्यां यात्रा वर्षासु तत्र वै । नागाः प्रसन्ना जायंते कुले तस्यापि सर्वदा

વરસાદી ઋતુમાં નાગપંચમીના દિવસે ત્યાં યાત્રા અવશ્ય કરવી જોઈએ; તેથી તેના કુળ પર પણ નાગો સદૈવ પ્રસન્ન રહે છે.

Verse 11

तत्कुण्डात्पश्चिमे भागे लिंगं वै तक्षकेश्वरम् । पूजनीयं प्रयत्नेन भक्तानां सर्वसिद्धिदम्

તે પવિત્ર કુંડના પશ્ચિમ ભાગે તક્ષકેશ્વર નામનું લિંગ વિરાજે છે. તે ભક્તોને સર્વસિદ્ધિ આપનાર હોવાથી પ્રયત્નપૂર્વક તેની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 12

मुनेस्तस्योत्तरे भागे कुण्डं तक्षकसंज्ञितम् । कृतोदकक्रियस्तत्र न सर्पैरभिभूयते

તે મુનિસ્થાનના ઉત્તર ભાગે તક્ષક નામનું કુંડ છે. ત્યાં ઉદકક્રિયા કરનાર સર્પોથી પરાભવ પામતો નથી.

Verse 13

तत्कुण्डादुत्तरे भागे क्षेत्रं क्षेमकरः सदा । भक्तानां साध्वसध्वंसी कपाली नाम भैरवः

તે કુંડના ઉત્તર ભાગે સદા ક્ષેમકારક એવું ક્ષેત્ર છે. ત્યાં ‘કપાલી’ નામના ભૈરવ વિરાજે છે, જે ભક્તોના ભયનો નાશ કરે છે.

Verse 14

भैरवस्य महाक्षेत्रं तद्वै साधकसिद्धिदम् । तत्र संसाधिता विद्याः षण्मासातत्सिद्धिमाप्नुयुः

તે ભૈરવનું મહાક્ષેત્ર છે, જે સાધકોને સિદ્ધિ આપનાર છે. ત્યાં સાધિત વિદ્યાઓ છ માસમાં જ પોતાની સિદ્ધિ આપે છે.

Verse 15

तत्र चण्डी महामुण्डा भक्तविघ्नोपशांतिदा । बलिपूजोपहाराद्यैः पूज्या स्वाभीष्टसिद्धये

ત્યાં ચંડી મહામુંડા વિરાજે છે, જે ભક્તોના વિઘ્નોને શાંત કરે છે. સ્વાભીષ્ટ સિદ્ધિ માટે બલિ, પૂજા અને ઉપહારાદિ અર્પી તેની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 16

तस्या यात्रां तु यः कुर्यान्महाष्टम्यां नरोत्तमः । यशस्वी पुत्रपौत्राढ्यो लक्ष्मीवांश्चापि जायते

મહાષ્ટમીના દિવસે જે ઉત્તમ પુરુષ તેની યાત્રા કરે છે, તે યશસ્વી બને છે, પુત્ર-પૌત્રોથી સમૃદ્ધ થાય છે અને લક્ષ્મી-સમૃદ્ધિથી પણ યુક્ત થાય છે.

Verse 17

महामुण्डा प्रतीच्यां तु चतुःसागरवापिका । तस्यां स्नातो भवेत्स्नातः सागरेषु चतुर्ष्वपि

મહામુણ્ડાના પશ્ચિમમાં ‘ચતુઃસાગર’ નામની વાપી છે. તેમાં સ્નાન કરનારને ચારેય સમુદ્રોમાં સ્નાન કર્યાનું ફળ મળે છે.

Verse 18

महाप्रसिद्धं तत्स्थानं चतुःसागरसंज्ञितम् । चत्वारि तत्र लिंगानि सागरैः स्थापितानि च

તે સ્થાન ‘ચતુઃસાગર’ નામે મહાપ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં ચાર લિંગો છે, જે સાગરોએ સ્થાપિત કર્યા છે.

Verse 19

तस्या वाप्याश्चतुर्दिक्षु पूजितानि दहंत्यघम् । तदुत्तरे महालिंगं वृषभेश्वरसंज्ञितम्

તે વાપીના ચારેય દિશામાં પૂજાતા લિંગો પાપને દહન કરે છે. તેના ઉત્તરે ‘વૃષભેશ્વર’ નામનું મહાલિંગ છે.

Verse 20

हरस्य वृषभेणैव स्थापितं तत्स्वभक्तितः । तस्य दर्शनतः पुंसां षण्मासान्मुक्तिरुद्भवेत्

હરના વೃಷભ નંદીએ પોતાની ભક્તિથી તેને સ્થાપિત કર્યું. તેના દર્શનમાત્રથી મનુષ્યોને છ માસમાં મુક્તિનો ઉદય થાય છે.

Verse 21

वृषेश्वरादुदीच्यां तु गंधर्वेश्वरसंज्ञितम् । गंधर्वकुण्डं तत्प्राच्यां तत्र स्नात्वा नरोत्तमः

વૃષેશ્વરના ઉત્તરે ‘ગંધર્વેશ્વર’ નામનું પુણ્યસ્થાન છે અને તેના પૂર્વે ગંધર્વ-કુંડ છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી ઉત્તમ પુરુષ પવિત્ર બની તે તીર્થના પ્રશંસિત ફળનો અધિકારી થાય છે.

Verse 22

गंधर्वेश्वरमभ्यर्च्य दत्त्वा दानानि शक्तितः । सन्तर्प्य पितॄदेवांश्च गंधर्वैः सह मोदते

ગંધર્વેશ્વરની યથાવિધી પૂજા કરીને, શક્તિ મુજબ દાન આપી, તથા પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કરીને મનુષ્ય ગંધર્વો સાથે આનંદ કરે છે.

Verse 23

कर्कोटनामा नागोस्ति गन्धर्वेश्वरपूर्वतः । तत्र कर्कोटवापी च लिंगं कर्कोटकेश्वरम्

ગંધર્વેશ્વરના પૂર્વે કર્કોટ નામનો એક નાગ છે. ત્યાં કર્કોટ-વાપી (તળાવ) અને ‘કર્કોટકેશ્વર’ નામનું લિંગ પણ છે.

Verse 24

तस्यां वाप्यां नरः स्नात्वा कर्कोटेशं समर्च्य च । कर्कोटनागमाराध्य नागलोके महीयते

તે વાપીમાં સ્નાન કરીને, કર્કોટેશનું યથાવિધી પૂજન કરીને અને કર્કોટ નાગને પ્રસન્ન કરીને મનુષ્ય નાગલોકમાં માન પામે છે.

Verse 25

कर्कोट नागो यैर्दृष्टस्तद्वाप्यां विहितोदकैः । क्रमते न विषं तेषां देहे स्थावरजंगमम्

જેઓએ કર્કોટ નાગનું દર્શન કર્યું છે અને તે વાપીના વિધિસંસ્કૃત જળનો ઉપયોગ કર્યો છે, તેમના દેહમાં સ્થાવર કે જંગમ કોઈપણ વિષ અસર કરતું નથી.

Verse 26

कर्कोटेशात्प्रतीच्यां तु धुंधुमारीश्वराभिधम् । तल्लिंगाभ्यर्चनात्पुंसां न भवेद्वैरिजं भयम्

કર્કોટેશના પશ્ચિમમાં ધુંધુમારીશ્વર નામનું શિવલિંગ સ્થિત છે. તે લિંગની અર્ચનાથી મનુષ્યોને શત્રુજન્ય ભય રહેતો નથી.

Verse 27

पुरूरवेश्वरं लिंगं तदुदीच्यां व्यवस्थितम् । द्रष्टव्यं तत्प्रयत्नेन चतुर्वर्गफलप्रदम्

તેના ઉત્તર તરફ પુરૂરવેશ્વરનું શિવલિંગ સ્થિત છે. તેને પ્રયત્નપૂર્વક દર્શન કરવું જોઈએ, કારણ કે તે ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ એવા ચતુર્વર્ગનું ફળ આપે છે.

Verse 28

दिग्गजेनार्चितं लिंगं सुप्रतीकेन तत्पुरः । सुप्रतीकेश्वरं नाम्ना यशोबलविवर्धनम्

તેના આગળ સુપ્રતીક નામના દિગ્ગજ દ્વારા અર્ચિત શિવલિંગ છે. તેનું નામ સુપ્રતીકેશ્વર છે અને તે યશ તથા બળ વધારનાર છે.

Verse 29

सरश्च सुप्रतीकाख्यं तत्पुरो भासते महत् । तत्र स्नात्वा च तल्लिंगं दृष्ट्वा दिक्पतितां लभेत्

તેના આગળ સુપ્રતીક નામનું વિશાળ સરોવર તેજસ્વી રીતે શોભે છે. ત્યાં સ્નાન કરીને અને તે લિંગનું દર્શન કરવાથી દિક્પતિનું પદ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 30

तत्रास्त्येका महागौरी नाम्ना विजयभैरवी । रक्षार्थमुत्तराद्वारि स्थिता पूज्येष्टसिद्धये

ત્યાં મહાગૌરીનું એક સ્વરૂપ ‘વિજયભૈરવી’ નામે છે. રક્ષણાર્થે તે ઉત્તર દ્વારે સ્થિત છે; ઇષ્ટસિદ્ધિ માટે તેની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 31

वरणायास्तटे रम्ये गणौ हुंडनमुंडनौ । क्षेत्ररक्षां विधत्तस्तौ विघ्नस्तंभन कारकौ

વરણા નદીના રમ્ય કાંઠે હુન્ડન અને મુન્ડન નામના બે ગણો છે. તેઓ ક્ષેત્રની રક્ષા કરે છે અને વિઘ્નોને અટકાવી સ્થંભિત કરનાર છે.

Verse 32

तौ द्रष्टव्यौ प्रयत्नेन क्षेत्रनिर्विघ्न हेतवे । हुंडनेशं मुंडनेशं तत्र दृष्ट्वा सुखी भवेत्

ક્ષેત્રને નિર્વિઘ્ન કરવા માટે તે બંનેનું પ્રયત્નપૂર્વક દર્શન કરવું જોઈએ. ત્યાં હુન્ડનેશ અને મુન્ડનેશને જોઈને મનુષ્ય સુખી અને નિશ્ચિંત બને છે.

Verse 33

स्कंद उवाच । इल्वलारे कथामेकां शृणुष्वावहितो भव । वरणायास्तटे रम्ये यद्वृत्त पूर्वमुत्तमम्

સ્કંદે કહ્યું—હે ઇલ્વલાર, એક કથા સાંભળ; સાવધાન રહી સાંભળ. વરણાના રમ્ય કાંઠે પૂર્વકાળે જે ઉત્તમ વૃત્તાંત બન્યો, તે સાંભળ.

Verse 34

एकदाद्रींद्रमालोक्य मेना संहृष्टमानसम् । उमां संस्मृत्य निःश्वस्य प्रोवाचेति पतिव्रता

એક વખત પર્વતરાજ (હિમાલય)ને જોઈ મેના હર્ષિત મનવાળી થઈ. પતિવ્રતા મેના ઉમાને સ્મરીને નિશ્વાસ નાખી પછી બોલી.

Verse 35

मेनोवाच । आर्यपुत्र न जानामि प्रवृत्तिमपि कांचन । विवाहसमयादूर्ध्वं तस्या गौर्या गिरीश्वर

મેના બોલી—હે આર્યપુત્ર, હે ગિરીશ્વર! લગ્નસમય પછીથી તે ગૌરીની કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ કે સમાચાર મને કશાં જ ખબર નથી.

Verse 36

स वृषेंद्रगतिर्देवो भस्मोरग विभूषणः । महापितृवनावासो दिग्वासाः क्वास्ति संप्रति

જેનુ વાહન વૃષભરાજ છે, જે ભસ્મ અને નાગભૂષણોથી શોભિત, મહાપિતૃવનમાં નિવાસ કરનાર અને દિગંબર—એ દેવ અત્યારે ક્યાં છે?

Verse 37

अष्टौ या मातरो दृष्टा ब्राह्मी प्रभृतयः प्रिय । स्वस्वरूपास्ता मन्येऽहं बालिकाः कष्टहेतवः

પ્રિયે, બ્રાહ્મી વગેરે જે આઠ માતૃકાઓ દેખાઈ, તે સૌ પોતપોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત છે; મને લાગે છે કે તેઓ તે બાળિકાના કષ્ટનું કારણ બને છે.

Verse 38

तस्यैकस्य न कोप्यन्योस्त्यद्वितीयस्य शूलिनः । तदुदंतप्रवृत्त्यै च क्रियतामुद्यमो विभो

તે એકમાત્ર, અદ્વિતીય શૂલિન સિવાય બીજો કોઈ નથી. તેથી, હે વિભો, તે વાતનો સાચો વર્તાંત અને તેની ગતિ જાણવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

Verse 39

तस्याः प्रियाया वाक्येन तदपत्यप्रियो गिरिः । उवाच वचनं सास्रमुमा वात्सल्यसन्नगीः

પ્રિયાના વચનોથી દ્રવિત થઈ, સંતાનપ્રિય ગિરિરાજે ઉમા પ્રત્યેના વાત્સલ્યથી ગળો ભરાઈ, આંસુભરી વાણીમાં વચન કહ્યું.

Verse 40

गिरिराज उवाच । अहमेव गमिष्यामि तस्या मेने गवेषणे । नितरां बाधते प्रेम तददृष्ट्यग्निदूषितम्

ગિરિરાજ બોલ્યા—હે મેના, હું પોતે જ તેની શોધમાં જઈશ. તેના દર્શન ન થવાના અગ્નિથી દગ્ધ થયેલું પ્રેમ મને અત્યંત પીડાવે છે.

Verse 41

यदा प्रभृति सा गौरी निर्गता मम सद्मतः । मन्ये मेने तदारभ्य पद्मसद्मा विनिर्ययौ

જ્યારે ગૌરી મારા ગૃહમાંથી નીકળી ગઈ, તે ક્ષણથી જ મને લાગે છે કે ત્યારથી મારા હૃદય અને સુખનું ‘પદ્મ-ધામ’ પણ જાણે બહાર નીકળી ગયું; તેના વિરહે બધું શૂન્ય થયું।

Verse 42

तदालापामृतधयौ न मे शब्दग्रहौ प्रिये । प्राणेश्वरि तदारभ्य स्यातां शब्दांतरग्रहौ

પ્રિયે—હે પ્રાણેશ્વરી! તેના સંવાદ-અમૃતથી હું વંચિત થયો ત્યારથી મારા કાન સાચો શબ્દ ગ્રહણ કરતા નથી; ત્યારથી તેઓ માત્ર ‘અન્ય શબ્દો’ જ પકડે છે, તેની વાણી વિના ખાલી।

Verse 43

जैवातृकी यतोह्नः स्याद्दूरीभूता दृशोर्मम । अहो जैवातृकी ज्योत्स्ना ततोह्नोति दुनोति माम्

જ્યારે મારી આંખોથી તે જૈવાતૃકી જ્યોત્સ્ના દૂર થઈ ગઈ, ત્યારે જાણે દિવસ આવી ગયો હોય તેમ લાગે છે. અહો! એ જ જ્યોત્સ્ના જતાં દિવસની તાપને જગાવી મને દહે છે અને પીડાવે છે।

Verse 44

इत्युक्त्वादाय रत्नानि वासांसि विविधानि च । धराधरेंद्रो निर्यातः शुभलग्नबलोदये

આવું કહી પર્વતધારકોમાં શ્રેષ્ઠ (હિમવાન) રત્નો અને વિવિધ વસ્ત્રો લઈને, શુભ લગ્ને શુભ નિમિત્તો પ્રબળ થતાં, પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 45

अगस्त्य उवाच । कानि कानि च रत्नानि कियंत्यपि च षण्मुख । यान्यादाय प्रतस्थे स तानि मे ब्रूहि पृच्छतः

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે ષણ્મુખ! કયા કયા રત્નો હતા અને કેટલાં? તે પ્રસ્થાન કરતાં જે જે લઈને ગયો, હું પૂછું છું—મને તે કહો।

Verse 46

स्कंद उवाच । तुला मुक्ताफलानां तु कोटिद्वय परीमिताः । तथा वारितराणां च हीरकाणां तुला शतम्

સ્કંદે કહ્યું—મુક્તાફળોનું વજન બે કરોડ તુલા હતું; તેમજ ઉત્તમ રત્નોમાં હીરાઓનું વજન સો તુલા હતું।

Verse 47

नवलक्षाधिकं विप्र षडस्राणां सुतेजसाम् । लक्षद्वयं विदूराणां तुलाविमलवर्चसाम

હે વિપ્ર! તેજસ્વી ષડસ્ર રત્નોનું પરિમાણ નવ લાખથી થોડું વધુ હતું; અને નિર્મળ તેજવાળા વૈદૂર્ય (લહસુનિયા) રત્નો બે લાખ તુલા હતા।

Verse 48

कोटयः पद्मरागाणां पंचावैहि तुला मुने । पुष्पराग तुलालक्षं गुणितं नवसंख्यया

હે મુને! પદ્મરાગ (માણિક) પાંચ કરોડ તુલા હતા; અને પુષ્પરાગ (પીળો નીલમ) એક લાખ તુલા—નવગણિત હતા।

Verse 49

तथा गोमेद रत्नानां तुलालक्षमिता मुनै । इंद्रनीलमणीनां च तुलाः कोट्यर्ध संमिताः

હે મુને! ગોમેદ રત્નો એક લાખ તુલા પરિમાણના હતા; અને ઇન્દ્રનીલ મણિઓ અડધા કરોડ તુલા પરિમાણની હતી।

Verse 50

गरुडोद्गाररत्नानां तुलाः प्रयुतसंमिताः । शुद्धविद्रुमरत्नानां तुलाश्च नवकोटयः

ગરુડોદ્ગાર રત્નોનું પરિમાણ દસ હજાર તુલા હતું; અને શુદ્ધ વિદ્રુમ (પ્રવાળ) રત્નોનું પરિમાણ નવ કરોડ તુલા હતું।

Verse 51

अष्टांगाभरणानां च संख्या कर्तुं न शक्यते । वाससां च विचित्राणां कोमलानां तथा मुने

હે મુને, અંગ-અંગને શોભાવતા આભૂષણોની સંખ્યા ગણવી શક્ય નથી; તેમ જ વિચિત્ર અને કોમળ વસ્ત્રો પણ ગણનાથી પર છે।

Verse 52

चामराणि च भूयांसि द्रव्याण्यामोदवंति च । सुवर्णदासदास्यादीन्यसंख्यातानि वै मुने

ઘણા ચામરો છે અને સુગંધિત, મનોહર દ્રવ્યો પણ અસંખ્ય છે; હે મુને, સોનાના દાસ-દાસીઓ પણ અણગણિત છે।

Verse 53

सर्वाण्यपि समादाय प्रतस्थे भूधरेश्वरः । आगत्य वरणातीरं दूरात्काशीमलोकयत्

આ બધું સાથે લઈને ભૂધરેશ્વર પ્રસ્થાન કર્યો; વરણા તટે આવી દૂરથી કાશીનું દર્શન કર્યું।

Verse 54

अनेकरत्ननिचयैः खचिताऽखिलभूमिकाम् । नानाप्रासादमाणिक्यज्योतिस्ततततांबराम्

તેણે જોયું કે આખી ભૂમિ અનેક રત્ન-નિચયોથી ખચિત છે અને અનેક પ્રાસાદોના માણિક્ય-જ્યોતિથી આકાશ વ્યાપ્ત છે।

Verse 55

सौधाग्रविविधस्वर्णकलशोज्वलदिङ्मुखाम् । जयंतीवैजयंतीनां निकरैस्त्रिदिवस्थलीम्

ઉચ્ચ સૌધોના શિખરો પર વિવિધ સ્વર્ણકલશો ઝળહળતાં દિશાઓ તેજસ્વી થઈ; જયંતી-વૈજયંતી માળાઓના સમૂહોથી તે ત્રિદિવલોક સમાન લાગતી હતી।

Verse 56

महासिद्ध्यष्टकस्यापि क्रीडाभवनमद्भुतम् । जितकल्पदुमवनां वनैः सर्वफलावनैः

ત્યાં અષ્ટ મહાસિદ્ધિઓનું પણ અદ્ભુત ક્રીડાભવન હતું; અને એવા વનો હતાં કે કલ્પવૃક્ષોના ઉપવનોને પણ જીતે, સર્વ પ્રકારનાં ફળ આપનારાં।

Verse 57

इति काशीसमृद्धिं स विलोक्याभूद्विलज्जितः । उवाच च मनस्येव भूधरेंद्र इदं वचः

આ રીતે કાશીની સમૃદ્ધિ જોઈ તે લજ્જિત થયો; અને પર્વતોના અધિપતિએ જાણે પોતાના મનમાં જ આ વચન કહ્યું।

Verse 58

प्रासादेषु प्रतोलीषु प्राकारेषु गृहेषु च । गोपुरेषु विचित्रेषु कपाटेषु तटेष्वपि

પ્રાસાદોમાં, પ્રવેશદ્વારો અને પ્રાકારોમાં, ઘરોમાં પણ; વિચિત્ર ગોપુરોમાં, કપાટોમાં, અને તટો પર પણ—

Verse 59

मणिमाणिक्यरत्नानामुच्छलच्चारुरोचिषाम् । ज्योतिर्जालैर्जटिलितं ययेदमवलोक्यते

મોતી, માણિક્ય અને રત્નોની ઉછળતી મનોહર કાંતિમાંથી ઉપજેલા પ્રકાશ-જાળોથી તે ગૂંથાયેલું દેખાતું હતું।

Verse 60

द्यावाभूम्योरंतरालं तथेति समवैम्यहम् । ईदृक्संपत्तिसंभारः कुवेरस्यापि नो गृहे

‘હું આને સાચે જ સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું અંતરાળ માનું છું. આવી સંપત્તિનો સંભાર તો કુબેરના ઘરમાં પણ નથી.’

Verse 61

अपि वैकुंठभुवने नेतरस्येह का कथा । इति यावद्गिरींद्रोसौ संभावयति चेतसि

“વૈકુંઠધામમાં પણ આનું સમાન કંઈ નથી—તો અહીં બીજે ક્યાં શું કહેવું?” એમ ગિરિરાજે મનમાં વિચાર કર્યો।

Verse 62

तावत्कार्पटिकः कश्चित्तल्लोचनपथं गतः । आहूय बहुमानं तमपृच्छच्चाचलेश्वरः

એ જ સમયે એક કાર્પટિક ભિક્ષુક તેની નજરે પડ્યો. અચલેશ્વરે તેને આદરથી નજીક બોલાવીને પૂછ્યું।

Verse 63

हिमवानुवाच । हंहो कार्पटिक श्रेष्ठ अध्यास्वैतदिहासनम् । स्वपुरोदंतमाख्याहि किमपूर्वमिहाध्वग

હિમવાન બોલ્યા—“હે કાર્પટિકશ્રેષ્ઠ! આ આસન પર બેસો. તમારા દેશની વાત કહો; હે પથિક, અહીં કયો અપુર્વ પ્રસંગ બન્યો છે?”

Verse 64

कोत्र संप्रत्यधिष्ठाता किमधिष्ठातृ चेष्टितम् । यदि जानासि तत्सर्वमिहाचक्ष्व ममाग्रतः

“હમણાં અહીં અધિષ્ઠાતા કોણ છે? તે અધિષ્ઠાતાના કાર્યો શું છે? જો તને ખબર હોય તો તે બધું મારી સામે કહો.”

Verse 65

सोपि कार्पटिकस्तस्य गिरिराजस्य भाषितम् । समाकर्ण्य समाचष्टुं मुने समुपचक्रमे

તે કાર્પટિકે પણ ગિરિરાજના વચનો સાંભળી, હે મુનિ, વર્ણન કહેવાનું શરૂ કર્યું।

Verse 66

कार्पटिक उवाच । आचक्षे शृणु राजेंद्र यत्पृष्टोस्मि त्वयाखिलम् । अहानि पंचषाण्येव व्यतिक्रांतानि मानद

કાર્પટિક બોલ્યો—હે રાજેન્દ્ર, સાંભળ; તું જે બધું પૂછ્યું છે તે સર્વ હું કહું છું. હે માનદ, માત્ર પાંચ કે છ દિવસ જ વીતી ગયા છે.

Verse 67

समायाते जगन्नाथे पर्वतेंद्र सुतापतौ । सुंदरान्मंदरादद्रेर्दिवोदासे गते दिवि

જ્યારે જગન્નાથ—પર્વતરાજની પુત્રીના પતિ—આવ્યા, અને સુંદર મંદર પર્વત પરથી દિવોદાસ સ્વર્ગે ગયા હતા…

Verse 68

यो वै जगदधिष्ठाता सोधिष्ठातात्र सर्वगः । सर्वदृक्सर्वदः शर्वः कथं न ज्ञायते विभो

જે જગતનો અધિષ્ઠાતા છે, એ જ અહીં પણ અધિષ્ઠાતા, સર્વવ્યાપી છે. સર્વદર્શી, સર્વદાતા શર્વ—હે વિભો, તે કેવી રીતે ઓળખાતો નથી?

Verse 69

मन्ये दृषत्स्वरूपोसि दृषदोपि कठोरधीः । यतो विश्वेश्वरं काश्यां न वेत्सि गिरिजापतिम्

મને લાગે છે તું પથ્થરદેહી છે—પથ્થર કરતાં પણ કઠોર બુદ્ધિવાળો—કારણ કે કાશીમાં વિશ્વેશ્વર, ગિરિજાપતિને તું ઓળખતો નથી.

Verse 70

स्वभावकठिनात्मापि स वरं हिमवान्गिरिः । प्राणाधिक सुता दानाद्यो धिनोद्विश्वनायकम्

સ્વભાવથી કઠોર હોવા છતાં તે શ્રેષ્ઠ હિમવાન પર્વત મહાન થયો; કારણ કે પ્રાણથી પણ પ્રિય પોતાની પુત્રીનું દાન કરીને તેણે વિશ્વનાયકને વર્યો.

Verse 71

बिभ्रत्सहज काठिन्यं जातो गौरीगुरुर्गुरुः । शंभुं प्रपूज्य सुतया स्रजा विश्वगुरोरपि

સહજ કઠિનતા ધારણ કરીને તે પૂજ્ય આચાર્ય બન્યો—ગૌરીનો પણ ગુરુ. વિશ્વગુરુ શંભુની વિધિવત્ પૂજા કરીને, પુત્રીসহ તેમને માળા અર્પણ કરી.

Verse 72

चेष्टितं तस्य को वेद वेदवेद्यस्य चेशितुः । मनागिति च जानेहं तच्चेष्टितमिदं जगत्

વેદોથી જ્ઞેય એવા તે નિયંતૃ ઈશ્વરની લીલા કોણ જાણે? હું તો એટલું જ જાણું છું કે આ સમગ્ર જગત્ તેની જ ક્રિયા-લીલા છે.

Verse 73

अधिष्ठाता मया ख्यातस्तथाधिष्ठातृ चेष्टितम् । अपूर्वं यत्त्वयापृष्टं तदाख्यामि च तच्छृणु

અધિષ્ઠાતા પ્રભુનું વર્ણન મેં કર્યું છે, તેમજ અધિષ્ઠાતાની ક્રિયા-રીતિ પણ. તું પૂછેલો અપૂર્વ પ્રશ્ન હું કહું છું—ધ્યાનથી સાંભળ.

Verse 74

शुभे ज्येष्ठेश्वरस्थाने सांप्रतं स उमापतिः । काशीं प्राप्य मुदा तिष्ठेद्गिरिराजांगजा सखः

હવે શુભ જ્યેષ્ઠેશ્વર સ્થાને તે ઉમાપતિ કાશીમાં આવી, ગિરિરાજની પુત્રી સાથે આનંદથી નિવાસ કરે છે.

Verse 75

स्कंद उवाच । यदा यदा स गिरिजा मृदुनामाक्षरामृतम् । आविष्करोति पथिकोऽद्रींद्रो हृष्येत्तदातदा

સ્કંદ બોલ્યા—જ્યારે જ્યારે તે પથિક ગિરિજાના મૃદુ અક્ષરામૃત સમા મધુર નામને પ્રગટ કરે છે, ત્યારે ત્યારે પર્વતરાજ હિમવાન્ હર્ષિત થાય છે.

Verse 76

उमानामामृतं पीतं येनेह जगतीतले । न जातु जननीस्तन्यं स पिबेत्कुंभसंभव

હે કુંભસમ્ભવ (અગસ્ત્ય)! જેણે આ ધરતી પર ઉમા-નામનું અમૃત પીધું છે, તે ફરી કદી માતાનું સ્તન્ય ન પીવે.

Verse 77

उमेतिद्व्यक्षरं मंत्रं योऽहर्निशमनुस्मरेत् । न स्मरेच्चित्रगुप्तस्तं कृतपापमपि द्विज

હે દ્વિજ! જે દિવસ-રાત ‘ઉ-મા’ આ દ્વ્યક્ષરી મંત્રનું સ્મરણ કરે છે, તેણે પાપ કર્યું હોય તોય ચિત્રગુપ્ત તેને ગણતરીમાં લેતા નથી.

Verse 78

पुनः शुश्राव हिमवान्हृष्टः कार्पटिकोदितम् । कार्पटिक उवाच । राजन्विश्वेश्वरार्थेयः प्रासादो विश्वकर्मणा

ફરી આનંદિત હિમવાને કાર્પટિકના વચનો સાંભળ્યા. કાર્પટિક બોલ્યો—હે રાજન, વિશ્વેશ્વરના હિતાર્થે વિશ્વકર્મા એક પ્રાસાદ-મંદિર નિર્માણ કરે છે.

Verse 79

निर्मीयते सुनिर्माणो जन्मि निर्वाणदायिनः । तदपूर्वं न कर्णाभ्यामप्याकर्णितवानहम्

દેહધારી જીવોને નિર્વાણ આપનાર પ્રભુ માટે અતિ સુનિર્મિત પ્રાસાદ રચાઈ રહ્યો છે. આવું અપુર્વ મેં પહેલાં કદી કાનોથી પણ સાંભળ્યું નથી.

Verse 80

यत्रातिमित्रतेजोभिः शलाकाभिः समंततः । मणिमाणिक्यरत्नानां प्रासादेभित्तयः कृताः

ત્યાં સર્વત્ર અતિ સૂર્યસમાન તેજથી ઝળહળતી શલાકા-સદૃશ જડાવટ સાથે, પ્રાસાદની ભિત્તિઓ મણિ, માણિક્ય અને અન્ય રત્નોથી રચાઈ છે.

Verse 81

यत्र संति शतं स्तंभा भास्वंतो द्वादशोत्तराः । एकैकं भुवनं धर्तुमष्टाष्टाविति कल्पिताः

જ્યાં સો તેજસ્વી સ્તંભો છે, માપ અને તેજમાં દ્વાદશથી પણ અધિક. પ્રત્યેક સ્તંભને અષ્ટ-અષ્ટ બળસંપન્ન કલ્પ્યો છે, જાણે તે એકલો જ એક-એક ભુવન ધારણ કરી શકે.

Verse 82

चतुर्दशसु या शोभा विष्टपेषु समंततः । तस्मिन्विमाने सास्तीह शतकोटिगुणोत्तरा

ચૌદ લોકોમાં સર્વત્ર જે શોભા છે, એ જ શોભા તે વિમાનમાં અહીં શત-કોટિ ગણું વધુ થઈને વિરાજે છે.

Verse 83

चंद्रकांतमणीनां च स्तंभाधार शिलाश्च याः । चित्ररत्नमयैस्तंभैः स्तंभितास्तत्प्रभाभराः

સ્તંભોને ધારણ કરનાર આધારશિલાઓ ચંદ્રકાંત મણિઓની બનેલી છે. વિચિત્ર રત્નમય સ્તંભોથી આધારિત થઈ, તે પ્રભાના અતિભરથી છલકાતી ઝગમગે છે.

Verse 84

पद्मरागेंद्रनीलानां शालीनाः शालभंजिकाः । नीराजयंत्यहोरात्रं यत्र रजप्रदीपकैः

જ્યાં પદ્મરાગ અને ઇન્દ્રનીલ રત્નોથી રચાયેલ સુશોભિત શાલભંજિકાઓ, તેજસ્વી દીવાઓથી અહોરાત્ર નીરાજન (આરતી) કરે છે.

Verse 85

स्फुरत्स्फटिकनिर्माण श्लक्ष्ण पद्मशिलातले । अनेकरत्नरूपाणि विचित्राणि समंततः

ઝગમગતા સ્ફટિકથી બનેલા, મસૃણ પદ્મશિલાતલ પર, ચારે તરફ અનેક રત્નરૂપો—અદ્ભુત અને વિચિત્ર—દેખાય છે.

Verse 86

आरक्तपीतमंजिष्ठ नीलकिर्मीरवर्णकैः । विन्यस्तानीव भासंते चित्रे चित्रकृतायतः

ઘેરા લાલ, સુવર્ણ-પીળા, મંજિષ્ઠા, નીલા અને ચિતરાંગ વર્ણોથી યુક્ત તેઓ એમ ઝળહળે છે કે જાણે ઇરાદાપૂર્વક જડાવ્યા હોય—ચિત્રકારે વિસ્તૃત રીતે રચેલા ચિત્ર સમા।

Verse 87

दृक्पिच्छिला विलोक्यंते माणिक्यस्तंभराजयः । यतोऽविमुक्ते स्वक्षेत्रे मोक्षलक्ष्म्यंकुरा इव

માણિક્ય સ્તંભોની પંક્તિઓ નજરને જાણે ચોંટાડી દે એવી દેખાય છે—એટલી મોહક; કારણ કે અવિમુક્ત, શિવના સ્વક્ષેત્રમાં તે મોક્ષલક્ષ્મીના અંકુર સમા લાગે છે।

Verse 88

रत्नाकरेभ्यः सर्वेभ्यो गणा रत्नोच्चयान्बहून् । राशींश्चक्रुः समानीय यत्राद्रिशिखरोपमान्

બધી રત્નખાણોમાંથી ગણોએ અનેક રત્નના ઢગલા એકત્ર કર્યા; ત્યાં લાવી પર્વતશિખર સમા ઊંચા ઢગલા રચ્યા।

Verse 89

यत्र पातालतलतो नागानां कोशवेश्मतः । गणैर्मणिगणाः सर्वे समाहृत्य गिरीकृताः

ત્યાં પાતાળતળમાં નાગોના કોષગૃહોમાંથી ગણોએ સર્વ પ્રકારના મણિ-રત્નો એકત્ર કરી પર્વત સમા ઢગલા કર્યા।

Verse 90

शिवभक्तः स्वयं यत्र पौलस्त्यः स्वद्रिकूटतः । कोटिहाटककूटानि आनयामास राक्षसैः

ત્યાં શિવભક્ત પૌલસ્ત્યે પોતે પોતાના પર્વતશિખર પરથી રાક્ષસો દ્વારા કરોડો સોનાના ઢગલા મંગાવ્યા।

Verse 91

प्रासादनिर्मितिं श्रुत्वा भक्ता द्वीपांतरस्थिताः । माणिक्यानि समाजह्रुर्यथासंख्यान्यहो नृप

પ્રાસાદ-નિર્માણની વાત સાંભળી દૂર દ્વીપોમાં વસતા ભક્તોએ પોતાની શક્તિ મુજબ માણિક્ય રત્નો એકત્ર કરીને લાવ્યાં—અહો રાજન, કેટલું અદ્ભુત!

Verse 92

चिंतामणिः स्वयं यत्र कमर्णे विश्वकर्मणे । विश्राणयेदहोरात्रं विचित्रांश्चिं तितान्मणीन्

જ્યાં સ્વયં ચિંતામણિ રત્ન દિવ્ય શિલ્પી વિશ્વકર્માને દિવસ-રાત ઇચ્છ્યા મુજબ અદ્ભુત રત્નો અર્પણ કરતું રહે છે.

Verse 93

नानावर्णपताकाश्च यत्र कल्पमहीरुहः । अनल्पाः कल्पयंत्येव नित्यभक्तिसमन्विताः

જ્યાં કલ્પવૃક્ષો નિત્યભક્તિથી યુક્ત રહી સતત અનેક રંગોની અપરંપાર ધ્વજપતાકાઓ રચતા રહે છે.

Verse 94

अब्धयो यत्र सततं दधिक्षीरेक्षुसर्पिषाम् । पंचामृतानां कलशैः स्नपयंति दिनेदिने

જ્યાં દહીં, દૂધ, ઇક્ષુરસ અને ઘી ના સમુદ્રો સદા હાજર છે, અને રોજ પંચામૃતના કલશોથી પ્રભુનો અભિષેક થાય છે.

Verse 95

यत्र कामदुघा नित्यं स्नपयेन्मधुधारया । स्वदुग्धया स्वयं भक्त्या विश्वेशं लिंगरूपिणम्

જ્યાં કામધેનુ ગાય રોજ ભક્તિથી પોતે મધુની ધારા અને પોતાના દૂધની ધારાથી લિંગરૂપ વિશ્વેશ્વરને સ્નાન કરાવે છે.

Verse 96

गंधसाररसैर्यं च सेवते मलयाचलः । कर्पूररंभा कर्पूरपूरैर्भक्त्या निषेवते

જેનાની સેવા મલયાચલ શ્રેષ્ઠ સુગંધિત સાર-રસોથી કરે છે, અને કર્પૂર-રંભા ભક્તિપૂર્વક કર્પૂરના ઢગલા અર્પી પૂજા કરે છે।

Verse 97

इत्याद्य पूर्वं यत्रास्ति प्रत्यहं शंकरालये । कथं तं त्वमुमाकातं न वेत्सि कठिनाशय

આવી અને વધુ વાતો શંકરના ધામમાં પ્રત્યહં પૂર્વથી જ વિદ્યમાન છે; હે કઠોરહૃદય, તું ઉમાકાંત તે પ્રભુને કેમ નથી જાણતો?

Verse 98

इति तस्य समृद्धिं तां दृष्ट्वा जामातुरद्रिराट । त्रपया परिभूतोभून्नितरां कुंभसंभव

પોતાના જમાઈની તે સમૃદ્ધિ જોઈ પર્વતરાજ લજ્જાથી અત્યંત દબાઈ ગયા; અને કુંભસમ્ભવ (અગસ્ત્ય) પણ વધુ વિનમ્ર બન્યા।

Verse 99

तस्मै कार्पटिकायाथ स दत्त्वा पारितोषिकम् । पुनश्चिंतापरोजातोऽद्रिराट्कार्पटिके गते

પછી તે ભિક્ષુકને પારિતોષિક આપી, ભિક્ષુક જતા રહ્યા પછી પર્વતરાજ ફરી ચિંતા ભરાયો।

Verse 100

उवाचेति मनस्येव विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अहो भद्रमिदं जातं यत्त्वया श्रावि शर्मभाक्

વિસ્મયથી વિસ્તરેલી આંખો સાથે તેણે મનમાં જ કહ્યું—“અહો, આ તો કલ્યાણ થયું; તારા દ્વારા મેં આ સાંભળ્યું અને શાંતિ પામી।”

Verse 110

यस्य देशो न विदितो यस्तु वृत्तिपराङ्मुखः । आचारहीनमिव यं पुराऽपश्यं कठोरधीः

જેનુ દેશ અજ્ઞાત હતું અને જે યોગ્ય જીવનવૃત્તિ તથા આચારથી વિમુખ હતો, તેને મેં પૂર્વે જોયો—જાણે સદાચારવિહિન, કઠોર અને અડગ બુદ્ધિવાળો।

Verse 120

सुपर्वणि सुपात्राय सुताथ श्रद्धयाधिकम् । येन स्ववित्तमानेन धर्मोपार्जित वित्ततः

શુભ પર્વના દિવસે, સુપાત્રને, અતિ શ્રદ્ધા સાથે—પોતાની શક્તિ મુજબ—ધર્મથી ઉપાર્જિત ધનમાંથી તેણે દાન આપ્યું।

Verse 130

प्रणम्य दंडवद्भूमौ कृतांजलिपुटौ गणौ । कृताभ्यनुज्ञो भ्रूक्षेपाद्विज्ञप्तिमथ चक्रतुः

ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને અને કરજોડે, તે બે ગણ—ભ્રૂક્ષેપના સંકેતથી અનુમતિ મેળવી—પછી પોતાની વિનંતી રજૂ કરી।

Verse 140

उमा श्रुत्येति संहृष्टा कदंबकुसुमश्रियम् । आनंदांकुरलक्ष्मीवदंगेषु परिबिभ्रती

વચન સાંભળી ઉમા હર્ષિત થઈ; કદંબકુસુમની શોભા જેવી, જાણે આનંદના અંકુરરૂપ લક્ષ્મી, પોતાના અંગોમાં ધારણ કરતી હતી।

Verse 149

श्रुत्वा शैलेश माहात्म्यं श्रद्धया परया नरः । पापकंचुकमुत्सृज्य शिवलोकमवाप्नुयात्

જે મનુષ્ય શૈલેશનું માહાત્મ્ય પરમ શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, તે પાપરૂપ કંચુક ત્યજીને શિવલોકને પામે છે।