Adhyaya 26

Verse 1

स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे पुराकल्पे रथंतरे । इतिहास इहासीद्यः पीठे विरजसंज्ञिते

સ્કંદે કહ્યું—હે મૈત્રાવરુણ, સાંભળો. પ્રાચીન કાળે રથંતર કલ્પમાં, અહીં ‘વિરજા’ નામના પીઠ પર આ પુરાતન ઇતિહાસ બન્યો હતો.

Verse 2

त्रिलोचनस्य प्रासादे मणिमाणिक्यनिर्मिते । नानाभंगि गवाक्षाढ्ये रत्नसानाविवायते

ત્રિલોચનનો પ્રાસાદ મણિ-માણિક્યથી રચાયેલો, અનેક શોભાયમાન ગવાક્ષોથી સમૃદ્ધ હતો; તે રત્નમય પર્વતની ઢાળ જેવો દેખાતો હતો.

Verse 3

कदाचिदपि कल्पांते द्यो लोके भ्रंशति क्षये । प्रोत्तंभनं स्तंभ इव दत्तो विश्वकृता स्वयम्

ક્યારેક કલ્પાંતના ક્ષયમાં જ્યારે સ્વર્ગલોક ધરાશાયી થાય, ત્યારે વિશ્વકર્તા સ્વયં આપેલા આધારસ્તંભની જેમ આ તેને ટેકો આપી રાખે છે.

Verse 4

मरुत्तरंगिताग्राभिः पताकाभिरितस्ततः । सन्निवारयतीवेत्थमघौघान्विशतो मुने

ચારેય તરફ પવનમાં લહેરાતા અગ્રભાગવાળી ધ્વજપતાકાઓથી શોભિત થઈ, હે મુનિ, તે જાણે અંદર પ્રવેશતા પાપપ્રવાહોને અટકાવતું હોય તેમ લાગતું હતું.

Verse 5

देदीप्यमान सौवर्ण कलशेन विराजिते । पार्वणेन शशांकेन खेदादिव समाश्रिते

દેદીપ્યમાન સુવર્ણ કલશથી તે વિરાજમાન થઈ ઝળહળતું હતું; અને જાણે થાક પછીની શાંતિ સમાન, પૂનમના ચંદ્રનું આશ્રય લીધું હોય તેમ લાગતું હતું.

Verse 6

तत्र पारावतद्वंद्वं वसेत्स्वैरं कृतालयम् । प्रातःसायं च मध्याह्ने कुर्वन्नित्यं प्रदक्षिणम्

ત્યાં કબૂતરોનું એક જોડું સ્વચ્છંદપણે પોતાનું નિવાસ બનાવી રહેતું હતું. તે પ્રાતઃ, સાંજ અને મધ્યાહ્ને નિત્ય પ્રદક્ષિણા કરતું હતું.

Verse 7

उड्डीयमानं परितः पक्षवातेरितस्ततः । रजःप्रासादसंलग्नं दूरीकुर्वद्दिनेदिने

તે ચારેય તરફ ઉડતાં, પોતાના પાંખોના પવનથી અહીં-ત્યાં ધકેલાતાં; અને મંદિરને ચોંટેલી ધૂળને દિવસે દિવસે દૂર કરતાં રહેતાં.

Verse 8

त्रिलोचनेति सततं नाम भक्तैरुदाहृतम् । त्रिविष्टपेति च तथा तयोः कर्णातिथी भवेत्

ભક્તો સતત ‘ત્રિલોચન’ નામ ઉચ્ચારતા અને તેમ જ ‘ત્રિવિષ્ટપ’ પણ; તે બે પક્ષીઓના કાનમાં એ ધ્વનિઓ અતિથિ સમા બની રહેતી.

Verse 9

चतुर्विधानि वाद्यानि शंभुप्रीतिकराण्यलम् । तयोः कर्णगुहां प्राप्य प्रतिशब्दं प्रतन्वते

શંભુને પ્રસન્ન કરનાર ચાર પ્રકારનાં વાદ્યોના નાદ તેમના કાનની ગુહામાં પહોંચીને પ્રતિધ્વનિ ફેલાવતા.

Verse 10

मंगलारार्तिकज्योतिस्त्रिसंध्यं पक्षिणोस्तयोः । नेत्रांत निर्विशन्नित्यं भक्तचेष्टां प्रदर्शयेत्

ત્રિસંધ્યાએ મંગલમય આરતીનું જ્યોતિ તે બે પક્ષીઓની આંખોના ખૂણામાં નિત્ય પ્રવેશતું, જાણે ભક્તોની પૂજાચેષ્ટા તેમને દર્શાવતું હોય.

Verse 11

प्राणयात्रां विहायापि कदाचित्स्थिरमानसौ । नोड्डीयवांछितं यातः पश्यंतौ कौतुकं खगौ

ક્યારેક સ્થિરમન થયેલા તે બે પક્ષીઓ પોતાની આહાર-યાત્રા પણ ત્યજી દેતા; ઇચ્છિત સ્થળે ઉડી ન જતા, અને તે અદ્ભુત દૃશ્યને જ નિહાળતા ત્યાં જ રહેતા।

Verse 12

तत्र भक्तजनाकीर्णं प्रासादं परितो मुने । तंडुलादि चरंतौ तौ कुर्वाते च प्रदक्षिणम्

ત્યાં, હે મુને, પ્રાસાદ ચારે તરફ ભક્તજનોથી ભરેલો હતો; તે બે પક્ષીઓ તાંદુલ વગેરે ચુંટતા ચુંટતા પ્રદક્ષિણા પણ કરતા।

Verse 13

देवदक्षिणदिग्भागे चतुःस्रोतस्विनी जलम् । तृषार्तौ धयतो विप्र स्नातौ जातु चिदंडजौ

દેવાલયના દક્ષિણ ભાગમાં ‘ચતુઃસ્રોતસ્વિની’નું જળ હતું; તરસથી વ્યાકુળ, હે વિપ્ર, તે બે પક્ષીઓ તે પીતા અને ક્યારેક ત્યાં સ્નાન પણ કરતા।

Verse 14

तयोरित्थं विचरतोस्त्रिलोचनसमीपतः । अगाद्बहुतिथः कालो द्विजयोः साधुचेष्टयोः

આ રીતે ત્રિલોચનના સાન્નિધ્યમાં ફરતા, સદાચારવાળા તે બે ‘દ્વિજ’ પક્ષીઓનો ઘણો સમય વીતી ગયો।

Verse 15

अथ देवालयस्कंधे गवाक्षांतर्गतौ च तौ । श्येनेन केनचिद्दृष्टौ क्रूरदृष्ट्या सुखस्थितौ

પછી દેવાલયના બંધારણના ગવાક્ષ (ઝરોખા) અંદર સુખથી બેઠેલા તે બેને કોઈ બાજે ક્રૂર નજરે જોઈ લીધા।

Verse 16

तच्च पारावतद्वंद्वं श्येनः परिजिघृक्षुकः । अवतीर्यांबरादाशु प्रविष्टोन्यशिवालये

તે પારાવત-યુગલને પકડવા ઉત્સુક શ્યેન આકાશમાંથી ત્વરિત નીચે ઝપટ્યો; પરંતુ તેઓ તો પહેલેથી જ બીજા શિવાલયમાં પ્રવેશી ગયા હતા।

Verse 17

ततो विलोकयामास तदागमविनिर्गमौ । केन मार्गेण विशतो दुर्गमेतौ पतत्त्रिणौ

પછી તેણે તેમના આવવા-જવા પર નજર રાખી અને વિચાર્યું—“કયા માર્ગે આ બે પક્ષીઓ આ દુર્ગમ ગઢમાં પ્રવેશ્યા?”

Verse 18

केनाध्वना च निर्यातः क्व काले कुरुतश्च किम् । कथं युगपदे तौ मे ग्राह्यौ स्वैरं भविष्यतः

“અને કયા માર્ગે તેઓ બહાર નીકળે છે? કયા સમયે, અને શું કરતાં? તેઓ સ્વચ્છંદ થઈ જાય તે પહેલાં હું બંનેને એકસાથે કેવી રીતે પકડી શકું?”

Verse 19

मध्ये दुर्गप्रविष्टौ च ममवश्याविमौ न यत् । एकदृष्टिः क्षणं तस्थौ श्येन इत्थं विचिंतयन्

“હવે ગઢમાં પ્રવેશી ગયાં હોવાથી આ બંને મારા વશમાં નથી.” એમ વિચારી શ્યેન એકટક નજરે ક્ષણભર ઊભો રહ્યો।

Verse 20

अहो दुर्गबलं प्राज्ञाः शंसंत्येवेति हेतुतः । दुर्बलोप्याकलयितुं सहसारिर्न शक्यते

“અહો! આ કારણથી જ જ્ઞાનીજન દુર્ગબળની પ્રશંસા કરે છે; કારણ કે દુર્બળને પણ અચાનક આવેલા શત્રુના આક્રમણથી સહેલાઈથી જીતવું શક્ય નથી।”

Verse 21

करिणां तु सहस्रेण वराश्वानां न लक्षतः । तत्कर्मसिद्धिर्नृपतेर्दुर्गेणैकेन यद्भवेत्

હજાર હાથીઓ અને લાખ ઉત્તમ ઘોડાઓથી પણ જે કાર્યસિદ્ધિ રાજાને ન મળે, તે એક જ દુર્ગના બળથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 22

दुर्गस्थो नाभिभूयेत विपक्षः केनचित्क्वचित् । स्वतंत्रं यदि दुर्गं स्यादमर्मज्ञप्रकाशितम्

દુર્ગમાં રહેનારને શત્રુ ક્યારેય ક્યાંયે પરાજિત કરી શકતો નથી—જો દુર્ગ સ્વતંત્ર હોય અને તેના મર્મસ્થાનો અમર્મજ્ઞ દ્વારા પ્રગટ ન કરાયા હોય।

Verse 23

इति दुर्गबलं शंसञ्श्येनो रोषारुणेक्षणः । असाध्वसौ कलरवौ वीक्ष्य यातो नभोंगणम्

આ રીતે દુર્ગબળની પ્રશંસા કરતો, ક્રોધથી લાલ આંખો ધરાવતો શ્યેન તે બે કલરવ પક્ષીઓને તાકી જોઈ ખુલ્લા આકાશમાં ઉડી ગયો।

Verse 24

अथ पारावतीदक्षा विपक्षं प्रेक्ष्य पक्षिणम् । महाबलं दुर्गबला प्राह पारावतं पतिम्

પછી દુર્ગસમાન આશ્રયના બળથી મહાબળવતી એવી દક્ષ પારાવતી, શત્રુ પક્ષીને જોઈ, પોતાના પારાવત પતિને તે મહાબલી વૈરી વિષે કહી।

Verse 25

कलरव्युवाच । प्रिय पारावत प्राज्ञ सर्वकामि सुखारव । तव दृग्विषयं प्राप्तः श्येनोय प्रबलो रिपुः

કલરવાએ કહ્યું—હે પ્રિય પારાવત! હે પ્રાજ્ઞ, મધુરરવ, સર્વકામ-પ્રદ! આ પ્રબળ શત્રુ શ્યેન હવે તારી દૃષ્ટિગોચર થયો છે।

Verse 26

सावज्ञं वाक्यमाकर्ण्य पारावत्याः स तत्पतिः । पारावतीमुवाचेदं का चिंतेति तव प्रिये

પારાવતીના થોડા ઠપકાભર્યા વચન સાંભળી તેના પતિએ કહ્યું— “પ્રિયે, તને વ્યાકુળ કરતી આ ચિંતા શું છે?”

Verse 27

पारावत उवाच । कति नाम न संतीह सुभगे व्योमचारिणः । कति देवालयेष्वेषु खगा नोपविशंति हि

નર પારાવતે કહ્યું— “સુભગે, અહીં આકાશમાં ફરનારાં કેટલાંય જીવો છે! અને આ દેવાલયોમાં કેટલાંય પક્ષીઓ તો બેસતા પણ નથી.”

Verse 28

कति चैव न पश्यंति नौ सुखस्थाविह प्रिये । तेभ्यो यदीह भेतव्यं कुतो नौ तत्सुखं प्रिये

“પ્રિયે, અહીં સુખથી બેઠેલા આપણને કેટલાંય લોકો જોતા પણ નથી. અહીં પણ એમનો ભય રાખવો પડે તો આ સુખ આપણું કેમ કહેવાય, પ્રિયે?”

Verse 29

रमस्व त्वं मया सार्धं त्यज चिंतामिमां शुभे । अस्य श्येनवराकस्य गणनापि न मे हृदि

“શુભે, મારી સાથે આનંદ કર; આ ચિંતા ત્યજી દે. એ નીચ શ્યેનને તો હું હૃદયમાં ગણતરીમાં પણ લેતો નથી.”

Verse 30

इत्थं पारावतवचः श्रुत्वा पारावती ततः । मौनमालंब्य संतस्थे पत्युः पादार्पितेक्षणा

પારાવતના આવા વચન સાંભળી પારાવતી મૌન ધારણ કરીને સ્થિર રહી; તેની નજર પતિના ચરણોમાં અર્પિત થઈ.

Verse 31

हितवर्त्मोपदिश्यापि प्रिय प्रियचिकीर्षया । साध्व्या जोषं समास्थेयं कार्यं पत्युर्वचः सदा

હિતનો માર્ગ ઉપદેશ આપ્યા છતાં, પ્રિયના પ્રિયની ઇચ્છા રાખતી સાધ્વી પત્નીએ સંયમથી શાંત રહેવું જોઈએ; અને પતિનું વચન સદા પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 32

अन्येद्युरप्यथायातः श्येनो पश्यत्स दंपती । अपरिच्छिन्नया दृष्ट्या यथा मृत्युर्गतायुषम्

બીજા દિવસે પણ તે શ્યેન આવ્યો અને તે દંપતીને જોતો રહ્યો; તેની અચળ નજર એવી હતી જાણે આયુષ્ય પૂર્ણ થયેલા પર મૃત્યુની નજર।

Verse 33

अथ मंडलगत्या स प्रासादं परितो भ्रमन् । निरीक्ष्य तद्गतायातौ यातो गगनमार्गतः

પછી તે મહેલની આસપાસ વૃત્તમાં ફરતો, તેમની આવનજાવનને સાવધાનીથી જોઈ, ફરી આકાશમાર્ગે ચાલ્યો ગયો.

Verse 34

गतेऽथ नभसि श्येने पुनः पारावतांगना । प्रोवाच प्रेयसी नाथ दृष्टो दुष्टस्त्वयाऽहितः

જ્યારે તે શ્યેન આકાશમાં ચાલ્યો ગયો, ત્યારે પારાવત સ્ત્રીએ ફરી કહ્યું—હે નાથ! તું એ દुष્ટ અને અહિતકારીને જોયો છે.

Verse 35

तस्या वाक्यं समाकर्ण्य पुनः कलरवोब्रवीत् । किं करिष्यत्यसौ मुग्धे मम व्योमविहारिणः

તેણીનું વચન સાંભળી મધુરસ્વરવાળાએ ફરી કહ્યું—હે નિર્દોષે! હું તો આકાશમાં વિહાર કરું છું; તે મારું શું કરી શકશે?

Verse 36

दुर्गं च स्वर्गतुल्यं मे यत्र नास्त्यरितो भयम् । अयं न ता गतीर्वेत्ति या वेदाहं नभोंगणे

મારું દુર્ગ સ્વર્ગતુલ્ય છે; ત્યાં શત્રુનો ભય લેશમાત્ર નથી. હું આકાશમંડળમાં જાણું તે ગતિમાર્ગો આ જાણતો નથી.

Verse 37

प्रडीनोड्डीन संडीन कांडव्याडकपाटिकाः । स्रंसनी मंडलवती गतयोष्टावुदाहृताः

પ્રડીન, ઉડ્ડીન, સંડીન, કાંડ, વ્યાડક, પાટિકા, સ્રંસની અને મંડલવતી—આઠ ગતિઓ એમ ઉદાહૃત છે।

Verse 38

यथैतास्विह कौशल्यं मयि पारावति प्रिये । गतिषु क्वापि कस्यापि पक्षिणो न तथांबरे

હે પ્રિય પારાવતી! આ ગતિઓમાં મારું જે કૌશલ્ય છે, તેવું આકાશમાં ક્યાંય કોઈ પક્ષીમાં નથી।

Verse 39

सुखेन तिष्ठ का चिंता मयि जीवति ते प्रिये । इति तद्वचनं श्रुत्वा सास्थिता मूकवत्सती

પ્રિયે, નિઃશંક રહી સુખથી રહો; હું જીવતો હોઉં ત્યાં સુધી તને શી ચિંતા? આ વચન સાંભળી તે મૂક જેવી સ્થિર રહી ગઈ।

Verse 40

अपरेद्युरपि श्येनस्तत्र भारशिलातले । कियदंतरमासाद्योपविष्टोऽतिप्रहृष्टवत्

બીજા દિવસે પણ તે શ્યેન ત્યાં આવ્યો; થોડું અંતર આવી ભારે શિલાના પાટ પર બેઠો, જાણે અતિ પ્રસન્ન હોય તેમ।

Verse 41

आयामं तत्र संस्थित्वा तत्कुलायं विलोक्य च । पुनर्विनिर्गतः श्येनः सापि भीताब्रवीत्पुनः

ત્યાં થોડો સમય ઊભો રહી અને તે માળા તરફ જોઈને શ્યેન ફરી બહાર નીકળી ગયો; અને તે પણ ભયભીત થઈ ફરી બોલી.

Verse 42

प्रियस्थानमिदं त्याज्यं दुष्टदृष्टिविदूषितम् । असौ क्रूरोति निकटमुपविष्टोऽतिहृष्टवत्

આ પ્રિય સ્થાન ત્યજવું જોઈએ; દુષ્ટ નજરે તે દૂષિત થયું છે. એ ક્રૂર તો બહુ નજીક બેસી ગયો છે, જાણે અત્યંત હર્ષિત હોય.

Verse 43

सावज्ञं स पुनः प्राह किं करिष्यत्यसौ प्रिये । मृगाक्षीणां स्वभावोयं प्रायशो भीरुवृत्तयः

તે અવગણનાથી ફરી બોલ્યો—‘પ્રિયે, એ શું કરી લેશે? મૃગનયની સ્ત્રીઓનો સ્વભાવ જ એવો છે; મોટાભાગે તેઓ ભીરુ વૃત્તિવાળી હોય છે.’

Verse 44

इतरेद्युरपि प्राप्तः स च श्येनो महाबलः । तयोरभिमुखं तत्र स्थितो याम द्वयावधि

બીજા દિવસે પણ એ મહાબળવાન શ્યેન આવ્યો; તેમની સામે ત્યાં બે યામ સુધી ઊભો રહ્યો.

Verse 45

पुनर्विलोक्य तद्वर्त्म शीघ्रं यातो यथागतम् । गतेथ शकुनौ तस्मिन्सा बभाषे विहंगमी

તે માર્ગને ફરી જોઈને, જેમ આવ્યો હતો તેમ જ ઝડપથી ચાલ્યો ગયો. તે પક્ષી ગયા પછી તે વિહંગમી બોલી.

Verse 46

नाथ स्थानांतरं यावो मृत्युर्नौ निकटोत्र यत् । पुनर्दुष्टे प्रणष्टेस्मिन्नावां स्यावः सुखं प्रिय

હે નાથ, ચાલો બીજા સ્થાને જઈએ; અહીં તો આપણાં નજીક મૃત્યુ ઊભું છે. આ દુષ્ટ ઉપદ્રવ નષ્ટ થઈ જાય પછી, પ્રિય, આપણે ફરી સુખથી રહીશું.

Verse 47

प्रिय यस्य सपक्षस्य गतिः सर्वत्र सिद्धिदा । स किं स्वदेशरागेण नाशं प्राप्नोति बुद्धिमान्

પ્રિય, જેને પાંખો છે તેની સર્વત્ર ગતિ સિદ્ધિ આપનારી છે. તો શું કોઈ બુદ્ધિમાન સ્વદેશ-મોહથી વિનાશ પામે?

Verse 48

सोपसर्गं निजं देशं त्यक्त्वा योन्यत्र न व्रजेत् । स पंगुर्नाशमाप्नोति कूलस्थित इव द्रुमः

જે ઉપદ્રવગ્રસ્ત પોતાનો દેશ છોડીને પણ બીજે ક્યાંય ન જાય, તે પંગુની જેમ નાશ પામે—જેમ ધોવાતા કાંઠે ઊભું વૃક્ષ.

Verse 49

प्रियोदितं निशम्येति स भवित्री दशार्दितः । सरीढं पुनरप्याह प्रिये मा भैः खगात्ततः

પ્રિયાના વચન સાંભળી તે (કબૂતર) સંકટથી કંપતો બહાર ગયો. છતાં સ્નેહથી ફરી બોલ્યો—“પ્રિયે, એ પક્ષીથી ડરશો નહીં.”

Verse 50

अथापरस्मिन्नहनि स श्येनः प्रातरेव हि । तद्द्वारदेशमासाद्य सायं यावत्स्थितो बलः

પછી બીજા દિવસે તે શ્યેન સવારેજ આવ્યો અને માળાના દ્વારસ્થાન પાસે પહોંચી સાંજ સુધી બળપૂર્વક ત્યાં જ ઊભો રહ્યો.

Verse 51

अस्ताचलस्य शिखरं याते भानौ गते खगे । कुलायाद्बाह्यमागत्योवाच पारावती पतिम्

સૂર્ય અસ્તાચલના શિખરે પહોંચ્યો અને બાજ ગયો; ત્યારે કબૂતરી માળામાંથી બહાર આવી પોતાના પતિને બોલી।

Verse 52

नाथ निर्गमनस्यायं कालः कालोऽतिदूरतः । यावत्तावद्विनिर्याहि त्यक्त्वा मामपि सन्मते

હે નાથ, હવે નીકળવાનો સમય છે; વિધિની ઘડી દૂર નથી. હે સન્મતે, મને પણ છોડીને તરત બહાર જા।

Verse 53

त्वयि जीवति दुष्प्राप्यं न किंचिज्जगतीतले । पुनर्दाराः पुनर्मित्रं पुनर्वसु पुनर्गृहम्

તમે જીવતા હો ત્યાં સુધી ધરતી પર કશું અપ્રાપ્ય નથી; ફરી પત્ની, ફરી મિત્ર, ફરી ધન અને ફરી ઘર—બધું મળી શકે।

Verse 54

यद्यात्मा रक्षितः पुंसा दारैरपि धनैरपि । तदा सर्वं हरिश्चंद्रभूपेनेवेह लभ्यते

જો મનુષ્ય પત્ની અને ધનનો ત્યાગ કરીને પણ પોતાનું પ્રાણ બચાવે, તો અહીં બધું ફરી પ્રાપ્ત થાય—જેમ રાજા હરિશ્ચંદ્રને થયું।

Verse 55

अयमात्मा प्रियो बंधुरयमात्मा महद्धनम् । धमार्थकाममोक्षाणामयमात्मार्जकः परः

આ આત્મા જ પ્રિય બંધુ છે, આ આત્મા જ મહાધન છે; ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષનો પરમ સાધન આ આત્મા જ છે।

Verse 56

त्रिलोक्या अपि सर्वस्याः श्रेष्ठा वाराणसी पुरी । ततोपि लिंगमोंकारं ततोप्यत्र त्रिलोचनम्

ત્રિલોકના સર્વ તીર્થનગરોમાં વારાણસી પુરી સર્વોત્તમ છે. તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ ઓંકાર-લિંગ છે; અને તેનાથી પણ ઊંચે અહીં કાશીમાં ત્રિલોચન શિવ છે.

Verse 57

यशोहीनं तु यत्क्षेमं तत्क्षेमान्निधनं वरम् । तद्यशः प्राप्यते पुंभिर्नीतिमार्गप्रवर्तने

યશ વિનાનું કલ્યાણ સાચું કલ્યાણ નથી; એવા સુખક્ષેમ કરતાં મૃત્યુ પણ શ્રેયસ્કર છે. કારણ કે નીતિધર્મના માર્ગે પ્રવર્તવાથી પુરુષોને એ જ યશ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 58

अतो नीतिपथं श्रुत्वा नाथ स्थानादितो व्रज । न गमिष्यसि चेत्प्रातस्ततो मे संस्मरिष्यसि

અતએવ, હે નાથ! નીતિધર્મનો માર્ગ સાંભળી આ સ્થાનથી પ્રસ્થાન કર. જો તું પ્રાતઃકાળે ન જશે, તો પછી પશ્ચાત્તાપથી મારા વચનને સ્મરશે.

Verse 59

इत्युक्तोपि स वै पत्न्या पारावत्या सुमेधया । न निर्ययौ प्रतिस्थानाद्भवित्र्या प्रतिवारितः

સુમેધા પત્ની પારાવતીએ એમ કહ્યા છતાં તે પોતાના નિવાસસ્થાનથી બહાર નીકળ્યો નહીં; જાણે ભવિષ્યે જ તેને અટકાવ્યો હોય.

Verse 60

अथोषसि समागत्य श्येनेन बलिना तदा । तन्निर्गमाध्वा संरुद्धः किंचिद्भक्ष्यवता मुने

પછી ઉષાકાળે એક બલવાન શ્યેન (બાજ) આવી પહોંચ્યો. હે મુને! થોડું ભક્ષ્ય ધરાવનાર તે શ્યેને તેના બહાર નીકળવાના માર્ગને અવરોધ્યો.

Verse 61

दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा श्येनो महामतिः । पारावतमुवाचेदं धिक्त्वां पौरुषवर्जितम्

ત્યાં કેટલાંક દિવસ રહી મહામતિ શ્યેને પારાવતને કહ્યું— “ધિક્ તને, તું પૌરુષવિહિન છે!”

Verse 62

किंवा युध्यस्व दुर्बुद्धे किंवा निर्याहि मे गिरा । क्षुधाक्षीणो मृतः पश्चान्निरयं यास्यसि ध्रुवम्

“હે દુર્બુદ્ધિ, અથવા તો યુદ્ધ કર, નહીં તો મારી આજ્ઞાથી બહાર નીકળ. ભૂખથી ક્ષીણ થઈ પછી મરશે તો નિશ્ચયે નરકને પામશે.”

Verse 63

द्वौ भवंतावहं चैकश्चलौ जयपराजयौ । स्थानार्थं युध्यतः सत्त्वात्स्वर्गो वा दुर्गमेव वा

“તમે બે અને હું એકલો—જય-પરાજય અસ્થિર છે. આ સ્થાન માટે સત્ત્વથી યુદ્ધ કરીએ તો સ્વર્ગ મળે, નહીંતર દુર્ગમ એવો ભયંકર અંત.”

Verse 64

पुरुपार्थं समालंब्य ये यतंते महाधियः । विधिरेव हि साहाय्यं कुर्यात्तत्सत्त्वचोदितः

જે મહાધી પુરુષાર્થને આધાર બનાવી પ્રયત્ન કરે છે, તેમના સત્ત્વથી પ્રેરિત થઈ વિધિ પોતે જ સહાય કરે છે.

Verse 65

इत्थं स श्येनसंप्रोक्तः पत्न्याप्युत्साहितः खगः । अयुध्यत्तेन श्येनेन स्वदुर्गद्वारमाश्रितः

આ રીતે શ્યેનના વચનથી પ્રેરિત અને પત્નીથી પણ ઉત્સાહિત થયેલો તે પક્ષી પોતાના દુર્ગના દ્વારનો આશ્રય લઈને તે શ્યેન સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.

Verse 66

क्षुधितस्तृषितः सोथ श्येनेन बलिना धृतः । चरणेन दृढेनाशु चंच्वा सापि धृता खगी

ભૂખ અને તરસથી પીડાતા તે પક્ષીને એક બળવાન બાજે પકડી લીધું. તેણે પોતાના મજબૂત પંજા અને ચાંચ વડે તે માદા પક્ષીને પણ ઝડપથી પકડી લીધી.

Verse 67

तावादायोड्डयांचक्रे श्येनो व्योमनि सत्वरम् । चिंतयद्भक्षणस्थानमन्यपक्षिविवर्जितम्

તે બંનેને લઈને તે બાજ આકાશમાં ઝડપથી ઉડી ગયો, અને તે ભોજન માટે એવા સ્થાનનો વિચાર કરતો હતો જ્યાં અન્ય પક્ષીઓ ન હોય.

Verse 68

अथ पत्न्या कलरवः प्रोक्तस्तत्र सुमेधया । वचोवमानितं नाथ त्वया मे स्त्रीति बुद्धितः

ત્યારે ત્યાં તે બુદ્ધિશાળી પત્નીએ કલરવ (પતિ) ને કહ્યું: 'હે નાથ! આ સ્ત્રી છે, એમ વિચારીને તમે મારા વચનોનું અપમાન કર્યું.'

Verse 70

तदा हितं ते वक्ष्यामि कुरु चैवाविचारितम् । ममैकवाक्यकरणात्स्त्रीजितो न भविप्यसि

હવે હું તારા હિતની વાત કહીશ, તે તું વિચાર કર્યા વિના કર. મારા આ એક વાક્યનું પાલન કરવાથી તું 'સ્ત્રીથી હારેલો' નહીં ગણાય.

Verse 71

यावदास्यगतास्म्यस्य यावत्खस्थो न भूमिगः । तावदात्मविमुक्त्यैवमरेः पादं दृढं दश

જ્યાં સુધી હું આના મુખમાં છું અને જ્યાં સુધી આ આકાશમાં છે, જમીન પર નથી ઉતર્યો, ત્યાં સુધી પોતાની મુક્તિ માટે તું શત્રુના પગને જોરથી કરડ.

Verse 72

इति पत्नीवचः श्रुत्वा तथा स कृतवान्खगः । सपीडितो दृढं पादे श्येनश्चीत्कृतवान्बहु

પત્નીના વચન સાંભળી તે પક્ષીએ તેમ જ કર્યું. પગમાં ઘોર પીડાથી પીડિત શ્યેન વારંવાર ઊંચે સ્વરે ચીત્કાર કરવા લાગ્યો.

Verse 73

तेन चीत्करणेनाथ मुक्ता सा मुखसंपुटात् । पादांगुलि श्लथत्वेन सोपि पारावतोऽपतत्

તે ચીત્કારના કારણે તે તેની ચાંચના બંધ આવરણમાંથી મુક્ત થઈ; અને પગની આંગળીઓ ઢીલી પડતાં એ કબૂતર પણ નીચે પડી ગયું.

Verse 74

विपद्यपि च न प्राज्ञैः संत्या ज्यः क्वचिदुद्यमः । क्व चंचुपुटस्तस्य क्व च तत्पादपीडनम्

વિપત્તિમાં પણ પ્રાજ્ઞો કદી પ્રયત્ન છોડતા નથી. તેની ચાંચનું નાનું આવરણ ક્યાં, અને તે (શ્યેનના) પગનું દબાણ-પીડન ક્યાં!

Verse 75

क्व च द्वयोस्तथाभूता दरेर्मोक्षणमद्भुतम् । दुर्बलेप्युद्यमवति फलं भाग्यं यतोऽर्पयेत्

અને એવી સ્થિતિમાં તે બંનેનું અદ્ભુત મુક્ત થવું કેટલું આશ્ચર્યજનક! દુર્બળમાં પણ પ્રયત્ન હોય તો ભાગ્ય ફળ અર્પે છે.

Verse 76

तस्माद्भाग्यानुसारेण फलत्येव सदोद्यमः । प्रशंसंत्युद्यमं चातो विपद्यपि मनीषिणः

અતએવ ભાગ્ય અનુસાર સતત પ્રયત્ન નિશ્ચયે ફળ આપે છે; તેથી જ મનીષીઓ વિપત્તિમાં પણ પ્રયત્નની પ્રશંસા કરે છે.

Verse 77

अथ तौ कालयोगेन विपन्नौ सरयूतटे । मुक्तिपुर्यामयोध्यायामेको विद्याधरोऽभवत्

પછી કાળયોગે તેઓ બંને સરયૂના તટે દુર્ભાગ્યને પામ્યા; અને તેમામાંથી એક મુક્તિદાયિની અયોધ્યા પુરીમાં વિદ્યાધરરૂપે પુનર્જન્મ પામ્યો।

Verse 78

मृतानां यत्र जंतूनां काशीप्राप्तिर्भवेद्ध्रुवम् । मंदारदामतनयो नाम्ना परिमलालयः

જ્યાં દેહત્યાગી જીવોને કાશીપ્રાપ્તિ નિશ્ચિત થાય છે, ત્યાં મંદારદામનો પુત્ર ‘પરિમલાલય’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો।

Verse 79

अनेकविद्यानिलयः कलाकौशलभाजनम् । कौमारं वय आसाद्य शिवभक्तिपरोभवत्

તે અનેક વિદ્યાઓનો આશ્રય અને કલાકૌશલ્યનો પાત્ર હતો; યુવાની પ્રાપ્ત કરતાં જ તે શિવભક્તિમાં સંપૂર્ણ રીતે પરાયણ થયો।

Verse 80

नियमं चातिजग्राह विजितेंद्रियमानसः । एकपत्नीव्रतं नित्यं चरिष्यामीति निश्चितम्

ઇન્દ્રિયો અને મનને જીતીને તેણે નિયમો ગ્રહણ કર્યા; અને દૃઢ નિશ્ચય કર્યો—“હું નિત્ય એકપત્નીવ્રતનું પાલન કરીશ।”

Verse 81

परयोषित्समासक्तिरायुः कीर्ति बलं सुखम् । हरेत्स्वर्ग गतिं चापि तस्मात्तां वर्जयेत्सुधीः

પરસ્ત્રીમાં આસક્તિ આયુષ્ય, કીર્તિ, બળ અને સુખ હરી લે છે; અને સ્વર્ગગતિને પણ નષ્ટ કરે છે—અતએવ વિવેકી તેને ત્યજી દે।

Verse 82

अपरं चापि नियमं स शुचिष्मान्समाददे । गतजन्मांतराभ्यासात्त्रिलोचनसमाश्रयात्

તે શુચિમન પુરુષે વધુ એક નિયમ ગ્રહણ કર્યો—પૂર્વજન્મોના અભ્યાસના પ્રભાવથી અને ત્રિલોચન (શિવ)ના શરણાગમનથી।

Verse 83

समस्तपुण्यनिलयं समस्तार्थप्रकाशकम् । समस्तकामजनकं परानंदैककारणम्

એ જ (ત્રિલોચન/શિવ) સર્વ પુણ્યનો નિવાસ, સર્વ અર્થનો પ્રકાશક, સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓનો દાતા અને પરમાનંદનું એકમાત્ર કારણ છે।

Verse 84

यावच्छरीरमरुजं यावन्नेंद्रियविप्लवः । तावत्त्रिलोचनं काश्यामनर्च्याश्नामि नाण्वपि

જ્યાં સુધી મારું શરીર નિરોગ રહે અને ઇન્દ્રિયો વિક્ષેપિત ન થાય, ત્યાં સુધી કાશીમાં ત્રિલોચનનું પૂજન કર્યા વિના હું કણમાત્ર પણ અન્ન ગ્રહણ નહીં કરું।

Verse 85

इत्थं मांदारदामिः स नित्यं परिमलालयः । काश्यां त्रिविष्टपं द्रष्टुं समागच्छेत्प्रयत्नवान्

આ રીતે માંદારદામિનો પુત્ર પરિમલાલય સદા પ્રયત્નશીલ રહી કાશીમાં આવતો—ત્યાં ‘ત્રિવિષ્ટપ’ (સ્વર્ગ)નું દર્શન કરવા ઇચ્છતો।

Verse 86

पारावत्यपि सा जाता रत्नदीपस्य मंदिरे । नागराजस्य पाताले नाम्ना रत्नावलीति च

અને તે પણ નાગરાજના પાતાળમાં આવેલા રત્નદીપના મહેલમાં પારાવતી રૂપે જન્મી; તેનું નામ રત્નાવલી હતું।

Verse 87

समस्तनागकन्यानां रूपशीलकलागुणैः । एकैव रत्नभूतासीद्रत्नदीपोरगात्मजा

સમસ્ત નાગકન્યાઓમાં રૂપ, શીલ, કલા અને ગુણોથી એક જ અનન્ય હતી—રત્ન સમી દીપ્તિ ધરાવતી રત્નાવલી, રત્નદીપ નાગની પુત્રી।

Verse 88

तस्या सखीद्वयं चासीदेका नाम्ना प्रभावती । कलावती तथान्या च नित्यं तदनुगे उभे

તેણીને બે સખીઓ હતી—એકનું નામ પ્રભાવતી અને બીજીનું કલાવતી; બંને સદા તેની અનુગામી બની સેવા કરતી રહેતી।

Verse 89

स्वदेहादनपायिन्यौ छायाकांती यथा तया । ते द्वे सख्यावभूतांहि रत्नावल्या घटोद्भव

તે બંને તેની દેહથી કદી અલગ ન રહે—છાયા અને કાંતિ જેમ; હે ઘટોદ્ભવ! તેઓ રત્નાવલીની પરમ સખીઓ બની ગયા।

Verse 90

सा तु बाल्ये व्यतिक्रांते किंचिदुद्रिन्नयौवना । शिवभक्तं स्वपितरं दृष्ट्वा नियममग्रहीत्

જ્યારે તેનું બાળપણ વીત્યું અને યૌવન થોડું ઉદ્ભાસિત થયું, ત્યારે શિવભક્ત પિતાને જોઈ તેણે નિયમયુક્ત વ્રત ગ્રહણ કર્યું।

Verse 91

पितस्त्रिलोचनं काश्यामर्चयित्वा दिनेदिने । आभ्यां सखीभ्यां सहिता मौनं त्यक्ष्यामि नान्यथा

તેણે કહ્યું—‘પિતાજી! કાશીમાં ત્રિલોચનનું દિનપ્રતિદિન પૂજન કરીને, આ બે સખીઓ સાથે હું મૌનવ્રત પાળિશ—અન્યથા નહીં।’

Verse 92

एवं नागकुमारी सा सखीद्वयसमन्विता । त्रिलोचनं समभ्यर्च्य गृहानहरहोव्रजेत्

આ રીતે તે નાગકન્યા બે સખીઓ સાથે ત્રિલોચનનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરી, દરરોજ ગૃહે પરત ફરતી હતી।

Verse 93

दिनेदिने सा प्रत्यग्रैः कुसुमैरिष्टगंधिभिः । सुविचित्राणि माल्यानि परिगुंफ्यार्चयेद्विभुम्

દિનપ્રતિદિન તે સુગંધિત તાજા પુષ્પોથી અતિ વિચિત્ર માળાઓ ગૂંથી, વિભુ પ્રભુનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરતી હતી।

Verse 94

तिस्रोपि गीतं गायंति लसद्गांधारसुंदरम् । रासमंडलभेदेन लास्यं तिस्रोपि कुर्वते

ત્રણે જ ઝળહળતા ગાંધાર સ્વરોવાળાં સુંદર ગીતો ગાતાં, અને રાસમંડળની વિવિધ રચનાઓ પ્રમાણે ત્રણે જ લાસ્યનૃત્ય કરતાં।

Verse 95

वीणावेणुमृदंगांश्च लयतालविचक्षणाः । वादयंति मुदा युक्तास्तिस्रोपीश्वरसन्निधौ

લય-તાલમાં નિપુણ એવી ત્રણે આનંદથી યુક્ત થઈ, ઈશ્વરના સાન્નિધ્યમાં વીણા, વેણુ અને મૃદંગ વગાડતાં।

Verse 96

यावदात्मनि वै क्षेमं तावत्क्षेमं जगत्त्रये । सोपि क्षेमः सुमतिना यशसा सह वांछ्यते

આત્મામાં જેટલું ક્ષેમ છે તેટલું જ ક્ષેમ ત્રિલોકમાં છે; એ જ ક્ષેમ સુમતિ સાથે અને યશ-કીર્તિ સહિત ઇચ્છવામાં આવે છે।

Verse 97

एकदा माधवे मासि तृतीयायामुपोषिताः । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतकथादिभिः

એક વખત માધવ માસમાં તેમણે તૃતીયા તિથિએ ઉપવાસ કર્યો. રાત્રિભર જાગરણ કરીને નૃત્ય, ગીત અને પવિત્ર કથાઓથી સમય વિતાવ્યો.

Verse 98

प्रातश्चतुर्थीं स्नात्वाथ तीर्थं पैलिपिले शुभे । त्रिलोचनं समर्च्याथ प्रसुप्ता रंगमंडपे

પછી ચતુર્થીની પ્રભાતે તેમણે શુભ પૈલિપિલ તીર્થમાં સ્નાન કર્યું. ત્રિલોચન પ્રભુનું વિધિવત્ પૂજન કરીને તેઓ રંગમંડપમાં સૂઈ ગયા.

Verse 99

सुप्तासु तासु बालासु त्रिनेत्रः शशिभूषणः । शुद्धकर्पूरगौरांगो जटामुकुटमंडलः

તે બાલિકાઓ સૂઈ ગઈ ત્યારે શશિભૂષણ ત્રિનેત્ર પ્રગટ થયા. તેમનું અંગ શુદ્ધ કપૂર જેવું ગૌર હતું અને જટાનો મુકુટમંડળ શોભતું હતું.

Verse 100

तमालनीलसुग्रीवः स्फुरत्फणिविभूषणः । वामार्धविलसच्छक्तिर्नागयज्ञोपवीतवान्

તેમનો કંઠ તમાલવૃક્ષ જેવો નીલ હતો અને ઝગમગતા સર્પ-આભૂષણોથી તેઓ તેજસ્વી હતા. તેમના વામાર્ધમાં શક્તિ વિલસતી હતી અને નાગ જ તેમનું યજ્ઞોપવીત હતું.

Verse 110

जय श्मशाननिलय जय वाराणसीप्रिय । जयानंदवनाध्यासि प्राणिनिर्वाणदायक

જય હો શ્મશાનનિવાસી! જય હો વારાણસીપ્રિય! જય હો આનંદવનાધ્યાસી, હે પ્રાણીઓને નિર્વાણ આપનાર!

Verse 120

जन्मांतरेपि मे सेवा भवतीभिश्च तेन च । विहिता तेन वो जन्म निर्मलं भक्तिभावितम्

અન્ય જન્મમાં પણ તમે મારી સેવા કરી હતી; એ જ કારણે તમારો આ જન્મ નિર્મળ અને ભક્તિભાવથી પરિપૂર્ણ રીતે વિધિત થયો છે.

Verse 130

उपरिष्टादधस्ताच्च कृता बह्व्यः प्रदक्षिणाः । व्योम्ना संचरमाणाभ्यां संचरद्भ्यां ममाजिरे

ઉપરથી અને નીચેથી ઘણી પ્રદક્ષિણાઓ કરવામાં આવી; તેઓ આકાશમાં સંચરતા સંચરતા મારા આંગણામાં સતત પરિક્રમા કરતા રહ્યા.

Verse 140

अप्राप्तयौवनः सोथ समिदाहरणाय वै । गतो विधिवशाद्दष्टो दंदशूकेन कानने

પછી, હજી યૌવનને ન પહોંચેલો તે સમિધા લાવવા ગયો; પરંતુ વિધિના વશથી વનમાં તેને સાપે દંશ કર્યો.

Verse 150

जातिस्वभावचापल्यात्क्रीडंत्यौ च प्रदक्षिणम् । चक्रतुर्बहुकृत्वश्च लिंगं ददृशतुर्बहु

જાતિસ્વભાવની ચપળ રમતમાં તેઓ બંને વારંવાર પ્રદક્ષિણા કરતા રહ્યા અને લિંગના દર્શન પણ પુનઃપુનઃ કરતા રહ્યા.

Verse 160

एकदा माधवे मासि महायात्रा समागता । विद्याधरास्तथा नागा मिलिताः सपरिच्छदाः

એક વખત માધવ માસમાં મહાયાત્રા આવી; ત્યારે વિદ્યાધરો તથા નાગો પોતાના પરિજન-પરિકર સહિત એકત્ર થયા.

Verse 169

त्रिलोचनकथामेतां श्रुत्वा पापान्वितोप्यहो । विपाप्मा जायते मर्त्यो लभते च परां गतिम्

ત્રિલોચનની આ પવિત્ર કથા સાંભળતાં પાપોથી યુક્ત મનુષ્ય પણ ક્ષણમાત્રમાં નિષ્પાપ બની પરમ ગતિને પામે છે।