Adhyaya 24

Verse 1

स्कंद उवाच । शृणु वातापि संहर्तः काश्यां पातकतंकिनी । पद्मकल्पे तु या वृत्ता दमनस्य द्विजन्मनः

સ્કંદે કહ્યું— હે વાતાપિ-સંહર્તા! સાંભળ; કાશી સાથે સંબંધિત પાપનાશિની આ કથા સાંભળ. પદ્મકલ્પમાં જે બન્યું, તે દ્વિજ દમનનો વર્ણન છે.

Verse 2

भारद्वाजस्य तनयो दमनो नाम नामतः । कृतमौंजीविधिः सोथ विद्याजातं प्रगृह्य च

ભારદ્વાજનો પુત્ર દમન નામે પ્રસિદ્ધ હતો. તેણે વિધિપૂર્વક મૌંજીબંધન (ઉપનયન) કર્યું અને પછી વિદ્યાભ્યાસના નિયમો ગ્રહણ કર્યા.

Verse 3

संसारदुःखबहुलं जीवितं चापि चंचलम् । विज्ञाय दमनो विद्वान्निर्जगाम गृहान्निजात्

સંસાર દુઃખથી ભરેલો છે અને જીવન પણ ચંચળ છે—એ જાણીને વિદ્વાન દમન પોતાના ઘરેથી નીકળી પડ્યો.

Verse 4

कांचिद्दिशं समालंब्य निर्वेदं परमं गतः । प्रत्याश्रमं प्रतिनगं प्रत्यब्धि प्रतिकाननम्

કોઈ એક દિશાનો આશ્રય લઈને, પરમ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરી, તે આશ્રમથી આશ્રમ, પર્વતથી પર્વત, સમુદ્રથી સમુદ્ર અને વનથી વન ફરતો રહ્યો.

Verse 5

प्रतितीर्थं प्रतिनदि स बभ्राम तपोयुतः । यावंत्यायतनानीह तिष्ठंति परितो भुवम्

તપસ્વી બની તે દરેક તીર્થ અને દરેક નદી સુધી ભ્રમણ કરતો રહ્યો; ધરતી પર સર્વત્ર સ્થિત જેટલા પવિત્ર આયતનો છે, તે બધાં સુધી તે પહોંચ્યો.

Verse 6

अध्युवास स तावंति संयतेंद्रियमानसः । परं न मनसः स्थैर्यं क्वापि प्रापि च तेन वै

ઇન્દ્રિયો અને મનને સંયમમાં રાખી તેણે અનેક તીર્થોમાં નિવાસ કર્યો; છતાં ક્યાંય મનની પરિપૂર્ણ સ્થિરતા તેને પ્રાપ્ત ન થઈ.

Verse 7

मनोरथोपदेष्टा च कुत्रचित्क्वापि नेक्षितः । कदाचिद्दैवयोगात्स दमनो नाम तापसः

હૃદયના પરમ લક્ષ્યનો ઉપદેશ આપનાર માર્ગદર્શક તેને ક્યાંય મળ્યો નહિ; પરંતુ એક વખત દૈવયોગે ‘દમન’ નામનો તપસ્વી મળ્યો.

Verse 8

रेवातटे निरैक्षिष्ट तीर्थं चामरकंटकम् । महदायतनं पुण्यमोंकारस्यापि तत्र वै

રેવા તટે તેણે ‘આમરકંટક’ નામનું તીર્થ જોયું; ત્યાં ઓંકારનું પણ મહાન અને પવિત્ર આયતન હતું.

Verse 9

दृष्ट्वा हृष्टमना आसीच्चेतः स्थैर्यमवाप ह । अथ पाशुपतांस्तत्र स निरीक्ष्य तपोधनान्

તે જોઈને તે હર્ષિત થયો અને ચિત્તને સ્થિરતા મળી. પછી ત્યાં તેણે તપોધન પાશુપત સાધુઓને નિહાળ્યા.

Verse 10

विभूतिभूषिततनून्कृतलिंगसमर्चनान् । विहितप्राणयात्रांश्च कृतागमविचारणान्

તેમના દેહો વિભૂતિથી શોભિત હતા, તેઓ લિંગની સમ્યક્ અર્ચના કરતા; વિહિત પ્રાણયાત્રાના નિયમો પાળતા અને આગમશાસ્ત્રનું વિચારમંથન કરતા.

Verse 11

स्वस्थोपविष्टान्स्वपुरोरग्रतोऽचलमानसान् । प्रणम्योपाविशत्तत्र तदाचार्यस्य सन्निधौ

પોતાની સામે શાંતપણે બેઠેલા, અચલ મનવાળા તેમને જોઈ તેણે પ્રથમ ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો અને પછી તે પૂજ્ય આચાર્યના સાન્નિધ્યમાં ત્યાં જ બેસી ગયો।

Verse 12

प्रबद्धहस्तयुगलः प्रणमतरकंधरः । अथ पाशुपताचार्यो गर्गो नाम महामुनिः

હાથ જોડીને, પ્રણામમાં ગળું નમાવીને ત્યાં પાશુપતાચાર્ય—ગર્ગ નામના મહામુનિ—ઉભા હતા।

Verse 13

वार्धकेन समाक्रांतस्तपसा कृशविग्रहः । शंभोराराधनेनिष्ठः श्रेष्ठः सर्वतपस्विषु

વૃદ્ધાવસ્થાથી આક્રાંત અને તપસ્યાથી કૃશ દેહવાળા હોવા છતાં, તેઓ શંભુની આરાધનામાં અડગ હતા—સમસ્ત તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ।

Verse 14

पप्रच्छ दमनं चेति कस्त्वं कस्मादिहागतः । तरुणोपि विरक्तोसि कुतस्तद्वद सत्तम

તેમણે દમનને પૂછ્યું—“તું કોણ છે અને ક્યાંથી અહીં આવ્યો છે? યુવાન હોવા છતાં તું વિરક્ત છે—આ કેવી રીતે થયું? કહો, હે સત્તમ।”

Verse 15

इति प्रणयपूर्वं स निशम्य दमनोऽब्रवीत् । भगोः पाशुपताचार्य सर्वज्ञाराधनप्रिय

આ રીતે સ્નેહપૂર્વક કહેલા વચન સાંભળી દમન બોલ્યો—“ભગવન પાશુપતાચાર્ય! તમે સર્વજ્ઞ પ્રભુની આરાધનામાં પ્રિય છો…”

Verse 16

कथयामि यथार्थं ते निजचेतोविचेष्टितम् । अहं ब्राह्मणदायादो वेदशास्त्रकृतश्रमः

હું તને મારા પોતાના મનની યથાર્થ ચેષ્ટા સત્યરૂપે કહું છું. હું બ્રાહ્મણ વંશનો છું અને વેદ-શાસ્ત્રના અધ્યયનમાં પરિશ્રમ કર્યો છે.

Verse 17

संसारासारतां ज्ञात्वा वानप्रस्थमशिश्रियम् । अनेनैव शरीरेण महासिद्धिमभीप्सता

સંસારની અસારતા જાણી મેં વાનપ્રસ્થ આશ્રમ ગ્રહણ કર્યો; અને આ જ દેહથી મહાસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છા રાખી.

Verse 18

स्नातं बहुषु तीर्थेषु मंत्रा जप्तास्तु कोटिशः । देवताः सेविता बह्व्यो हवनं च कृतं बहु

મેં અનેક તીર્થોમાં સ્નાન કર્યું છે; મંત્રોનું કરોડો વાર જપ કર્યું છે. અનેક દેવતાઓની સેવા કરી છે અને ઘણાં હવન પણ કર્યા છે.

Verse 19

शुश्रूषिताश्च गुरवो बहवो बह्वनेहसम् । महाश्मशानेषु निशा भूयस्योप्यतिवाहिताः

મેં લાંબા સમય સુધી અનેક ગુરુઓની શুশ્રૂષા કરી છે; અને મહાશ્મશાનોમાં પણ અનેક રાત્રિઓ વિતાવી છે.

Verse 20

शिखराणि गिरींद्राणां मया चाध्युषितान्यहो । दिव्यौषधि सहस्राणि मया संसाधितान्यपि

અહો, મેં ગિરિન્દ્રોના શિખરો પર પણ નિવાસ કર્યો છે; અને હજારો દિવ્ય ઔષધિઓને પણ સાધીને વશમાં કરી છે.

Verse 21

रसायनानि बहुशः सेवितानि मया पुनः । महासाहसमालंब्य सिद्धाध्युषितकंदराः

મેં વારંવાર અનેક રસાયન ઔષધિઓનું સેવન કર્યું છે; અને મહાસાહસનો આશ્રય લઈને સિદ્ધો અધિષ્ઠિત ગુફાઓ તથા કંદરાઓમાં પ્રવેશ કર્યો છે।

Verse 22

मया प्रविष्टा बहुशः कृतांतवदनोपमाः । तपश्चापि महत्तप्तं बहुभिर्नियमैर्यमैः

મેં અનેક વાર એવા સ્થાનોમાં પ્રવેશ કર્યો છે જે કૃતાંતના મુખ સમાન લાગતા; અને અનેક નિયમો તથા યમો સાથે મહાન તપ પણ કર્યું છે।

Verse 23

परं किंचित्क्वचिन्नैक्षि सिद्ध्यंकुरमपि प्रभो । इदानीं त्वामनुप्राप्य महीं पर्यटता मया

હે પ્રભુ! છતાં ક્યાંય મને સિદ્ધિનો અંકુર પણ દેખાયો નથી; પરંતુ હવે ધરતી પર ભટકતા ભટકતા તમને પ્રાપ્ત કરીને મારા હૃદયમાં આશા જાગી છે।

Verse 24

मनसः स्थैर्यमापन्नमिव संप्राप्तसिद्धिना । अवश्यं त्वन्मुखांभोजाद्यद्वचो निःसरिष्यति

મારું મન જાણે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હોય તેમ સ્થિર થયું છે; નિશ્ચયે તમારા કમળમુખમાંથી નીકળતા વચનો અવશ્ય ફળદાયક થશે।

Verse 25

तेनैव महती सिद्धिर्भवित्री मम नान्यथा । तद्ब्रूहि सूपदेशं च कथं सिद्धिर्भवेन्मम

એ જ દ્વારા મારી મહાન સિદ્ધિ થશે, અન્યથા નહીં; તેથી મને શ્રેષ્ઠ ઉપદેશ કહો—મારી સિદ્ધિ કેવી રીતે થશે?

Verse 26

अनेनैव शरीरेण पार्थिवेन प्रथीयसी । दमनस्य निशम्येति गर्गाचार्यो वचस्तदा

દમનાના વચન સાંભળી આચાર્ય ગર્ગે કહ્યું—“આ જ પાર્થિવ દેહથી તું નિશ્ચયે પ્રતિષ્ઠા અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશ.”

Verse 27

प्रत्यक्षदृष्टं प्रोवाच महदाश्चर्यमुत्तमम् । सर्वेषां शृण्वतां तत्र शिष्याणां स्थिरचेतसाम् । मुमुक्षूणां धृतवतां महापाशुपतं व्रतम्

પછી તેમણે પ્રત્યક્ષ અનુભવથી સિદ્ધ થયેલું પરમ અદ્ભુત અને ઉત્તમ ઉપદેશ પ્રગટ કર્યો. ત્યાં સ્થિરચિત્ત શિષ્યો—મોક્ષાકાંક્ષી, દૃઢવ્રતી—સૌ સાંભળતા હતા; એ જ મહાપાશુપત વ્રત હતું.

Verse 28

गर्ग उवाच । अनेनैवेह देहेन यदि त्वं सिद्धिकामुकः । शृणुष्वावहितो भूत्वा तदा ते कथयाम्यहम्

ગર્ગે કહ્યું—“આ જ દેહથી જો તું સિદ્ધિ ઇચ્છે છે, તો એકાગ્ર થઈને સાંભળ; પછી હું તને તેનો વિધાન કહું છું।”

Verse 29

अविमुक्ते महाक्षेत्रे सर्वसिद्धिप्रदे सताम् । धर्मार्थकाममोक्षाख्य रत्नानां परमाकरे

અવિમુક્ત મહાક્ષેત્રમાં—જે સત્પુરુષોને સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે—ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ નામના રત્નોની પરમ ખાણ છે।

Verse 30

समाश्रितानां जंतूनां सर्वेषां सर्वकर्मणाम् । शलभानां प्रदीपाभे तमःस्तोम महाद्विपि

જે સર્વ જીવો—જેવા પણ કર્મોમાં પ્રવૃત્ત—ત્યાં શરણ લે છે, તેમના માટે અવિમુક્ત પતંગિયાં માટે દીવા સમાન છે; અને અંધકારના ઢગલાં ચકનાચૂર કરનાર મહાગજ સમાન છે।

Verse 31

कर्मभूरुह दावाग्नौ संसाराब्ध्यौर्वशोचिपि । निर्वाणलक्ष्मी क्षीराब्धौ सुखसंकेतसद्मनि

હે કાશી! તું કર્મવૃક્ષ માટે દાવાનળ સમાન અને સંસારસમુદ્ર માટે ઔર્વાગ્નિ સમાન છે. તું મોક્ષસુખનો સંકેત આપતું ધામ છે, જેમ નિર્વાણલક્ષ્મી ધારણ કરતો ક્ષીરસમુદ્ર।

Verse 32

दीर्घनिद्रा प्रसुप्तानां परमोद्बोधदायिनि । यातायातश्रमापन्नप्राणिमार्गमहीरुहि

હે કાશી! દીર્ઘ અજ્ઞાન-નિદ્રામાં સૂતાં લોકોને તું પરમ જાગૃતિ આપનારી છે. જન્મ-મરણની અવિરત આવનજાવનથી થાકેલા પ્રાણીઓના માર્ગ પર તું મહાવૃક્ષની જેમ આશ્રયછાયા આપે છે।

Verse 33

अनेकजन्मजनित महापापाद्रिवज्रिणि । नामोच्चारकृतां पुंसां महाश्रेयो विधायिनि

હે કાશી! અનેક જન્મોથી સચિત મહાપાપરૂપ પર્વત પર તું વજ્ર સમાન પ્રહાર કરનારી છે. માત્ર તારા નામના ઉચ્ચારથી જ તું મનુષ્યોને મહાશ્રેય, પરમ કલ્યાણ આપે છે।

Verse 34

विश्वेशितुः परेधाम्नि सीम्नि स्वर्गापवर्गयोः । स्वर्धुनी लोलकल्लोला नित्यक्षालित भूतले

ત્યાં વિશ્વેશ્વરનું પરમ ધામ છે, જ્યાં સ્વર્ગ અને અપવર્ગ (મોક્ષ)ની સીમા છે. ત્યાં સ્વર્ધુની (ગંગા)ની ચંચળ તરંગોથી ભૂતલ સદા ધોવાતું રહે છે।

Verse 35

एवंविधे महाक्षेत्रे सर्वदुःखौघहारिणि । प्रत्यक्षं मम यद्वृत्तं तद्ब्रवीमि महामते

આવા મહાક્ષેત્રમાં, જે સર્વ દુઃખના પ્રવાહને હરનારો છે, હે મહામતિ! મારા સાથે પ્રત્યક્ષ જે બન્યું, તે વર્તાંત હવે હું કહું છું।

Verse 36

यत्र कालभयं नास्ति यत्र नास्त्येनसो भयम् । तत्क्षेत्रमहिमानं कः सम्यग्वर्णयितुं क्षमः

જ્યાં કાળનો ભય નથી અને જ્યાં પાપનો પણ ભય નથી—તે પવિત્ર ક્ષેત્રની મહિમાનું યથાર્થ વર્ણન કોણ કરી શકે?

Verse 37

तीर्थानि यानि लोकेस्मिञ्जंतूनामघहान्यहो । तानि सर्वाणि शुद्ध्यर्थं काशीमायांति नित्यशः

આ લોકમાં જીવોના પાપ હરણ કરનારાં જેટલાં તીર્થો છે—તે બધાં પોતાની શુદ્ધિ માટે નિત્ય કાશીમાં આવે છે.

Verse 38

अपि काश्यां वसेद्यस्तु सर्वाशी सर्वविक्रयी । स यां गतिं लभेन्मर्त्यो यज्ञैर्दानैर्न सान्यतः

જો મનુષ્ય કાશીમાં વસે, ભલે તે બધું ખાય અને બધું વેચે—તોય તે જે ગતિ પામે છે, તે અન્યત્ર યજ્ઞ-દાનથી પણ મળતી નથી.

Verse 39

रागबीजसमुद्भूतः संसारविटपो महान् । दीर्घस्वाप कुठारेण च्छिन्नः काश्यां न वर्धते

રાગના બીજથી ઉદ્ભવેલો આ મહાન સંસાર-વૃક્ષ, દીર્ઘ (આધ્યાત્મિક) નિદ્રા-રૂપ કુહાડાથી છેદાય પછી કાશીમાં ફરી વધતો નથી.

Verse 40

सर्वेषामूषराणां तु काशी परम ऊषरः । वप्तुर्बीजमिदं तस्मिन्नुप्तं नैव प्ररोहति

બધી ઊસર ભૂમિઓમાં કાશી પરમ ઊસર છે; ત્યાં કર્મરૂપ ‘વાવનાર’નું વાવેલું બીજ પણ કદી અંકુરિત થતું નથી.

Verse 41

स्मरिष्यंतीह ये काशीमवश्यं तेपि साधवः । तेप्यघौघ विनिर्मुक्ता यास्यंति गतिमुत्तमाम्

અહીં રહીને પણ જે નિશ્ચયથી કાશીનું સ્મરણ કરે છે, તે પણ સાધુ બને છે. પાપના પ્રવાહથી મુક્ત થઈ તેઓ પરમ ઉત્તમ ગતિને પામે છે.

Verse 42

विभूतिः सर्वलोकानां सत्यादीनां सुभंगुरा । अभंगुरा विमुक्तस्य सा तु लभ्या शिवाज्ञया

સત્યલોક વગેરે સર્વ લોકોની વિભૂતિ નાશવંત છે. પરંતુ મુક્ત પુરુષની તે વિભૂતિ અવિનાશી છે; તે માત્ર શિવની આજ્ઞા (અનુગ્રહ)થી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 43

कृमिकीटपतंगानामविमुक्ते तनुत्यजाम् । विभूतिर्दृश्यते या सा क्वास्ति ब्रह्मांडमंडले

અવિમુક્ત ક્ષેત્રમાં દેહત્યાગ કરનાર કૃમિ, કીટ અને પતંગોને પણ જે મહિમા દેખાય છે—એવો મહિમા સમગ્ર બ્રહ્માંડમંડળમાં બીજે ક્યાં છે?

Verse 44

वाराणसी यदा प्राप्ता कदाचित्कालपर्ययात् । स उपायो विधातव्यो येन नो निष्क्रमो बहिः

કાળના ફેરથી જ્યારે ક્યારેક વારાણસી પ્રાપ્ત થાય, ત્યારે એવો ઉપાય કરવો જોઈએ કે જેથી તેની બહાર જવું ન પડે.

Verse 45

पूर्वतो मणिकर्णीशो ब्रह्मेशो दक्षिणे स्थितः । पश्चिमे चैव गोकर्णो भारभूतस्तथोत्तरे

પૂર્વમાં મણિકર્ણીશ, દક્ષિણમાં બ્રહ્મેશ સ્થિત છે. પશ્ચિમમાં ગોકર્ણ અને ઉત્તરમાં તેમ જ ભારભૂત છે.

Verse 46

इत्येतदुत्तमं क्षेत्रमविमुक्ते महाफलम् । मणिकर्णी ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा विश्वेश्वरंविभुम्

આ રીતે અવિમુક્ત નામનું આ ઉત્તમ ક્ષેત્ર મહાફળદાયક છે. મણિકર્ણી હ્રદમાં સ્નાન કરીને અને સર્વવ્યાપી વિશ્વેશ્વર પ્રભુના દર્શન કરીને (મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે)।

Verse 47

क्षेत्रं प्रदक्षिणीकृत्य राजसूयफलं लभेत् । तत्र श्राद्धप्रदातुश्च मुच्यंते प्रपितामहाः

આ ક્ષેત્રની પ્રદક્ષિણા કરવાથી રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ મળે છે. અને ત્યાં શ્રાદ્ધ આપનારના પ્રપિતામહો પણ બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે।

Verse 48

अविमुक्त समं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडगोलके । न विद्यते क्वचित्सत्यं सत्यं साधकसिद्धिदम्

સમગ્ર બ્રહ્માંડ-ગોળમાં અવિમુક્ત સમાન કોઈ ક્ષેત્ર ક્યાંય નથી—આ સત્ય છે, સત્ય છે; કારણ કે તે સાધકોને સિદ્ધિ આપનાર છે।

Verse 49

रक्षंति सततं क्षेत्रं यत्र पाशासिपाणयः । महापारिषदा उग्राः क्रूरेभ्योऽक्रूरबुद्धयः

જ્યાં પાશ અને ખડ્ગ ધારણ કરનારા ઉગ્ર મહાપારિષદો તે ક્ષેત્રનું સદૈવ રક્ષણ કરે છે—ક્રૂર માટે ભયંકર, પરંતુ અંતરમાં અક્રૂર અને કલ્યાણબુદ્ધિવાળા।

Verse 50

प्राग्द्वारमट्टहासश्च गणकोटिपरीवृतः । रक्षेदहर्निशं क्षेत्रं दुर्वृत्तेभ्यो विभीषणः

પૂર્વ દ્વારે અট্টહાસ, કરોડો ગણોથી પરિવૃત, દિવસ-રાત તે ક્ષેત્રનું રક્ષણ કરે છે—દુર્વૃત્તો માટે ભયંકર।

Verse 51

तथैव भूतधात्रीशः क्षेत्रदक्षिणरक्षकः । गोकर्णः पश्चिमद्वारं पाति कोटिगणावृतः

એ જ રીતે ભૂતધાત્રીશ પવિત્ર ક્ષેત્ર (કાશી)ની દક્ષિણ દિશાનો રક્ષક છે. અને કરોડો ગણોથી પરિવૃત ગોકર્ણ પશ્ચિમ દ્વારનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 52

उदग्द्वारं तथा रक्षेद्घंटाकर्णो महागणः । ऐशंकोणं छागवक्त्रो भीषणो वह्निदिग्दलम्

એ જ રીતે ઉત્તર દ્વારનું રક્ષણ મહાગણ ઘંટાકર્ણ કરે છે. અને અગ્નિદિશાને લાગતા ઈશાન કોણનું રક્ષણ ભીષણ છાગવક્ત્ર કરે છે.

Verse 54

कालाक्षोरण भद्रस्तु कौलेयः कालकंपनः । एते पूर्वेण रक्षंति गंगापारे स्थिता गणाः

કાલાક્ષ, ઓરણભદ્ર, કૌલેય અને કાલકંપન—આ ગણો ગંગાના પાર સ્થિત રહી પૂર્વ દિશાનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 55

वीरभद्रो नभश्चैव कर्दमालिप्तविग्रहः । स्थूलकर्णो महाबाहुरसिपारे व्यवस्थिताः

વીરભદ્ર, નભ, તેમજ કર્દમાલિપ્તવિગ્રહ, સ્થૂલકર્ણ અને મહાબાહુ—આ બધા અસી નદીના પાર સ્થિત છે.

Verse 56

विशालाक्षो महाभीमः कुंडोदरमहोदरौ । रक्षंति पश्चिमद्वारं देहलीदेशसंस्थिताः

વિશાલાક્ષ, મહાભીમ, તેમજ કુંડોદર અને મહોદર—દેહલી દેશમાં સ્થિત રહી પશ્ચિમ દ્વારનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 57

नंदिसेनश्च पंचालः खरपादकरंटकः । आनंदोगोपको बभ्रू रक्षंति वरणातटे

નંદિસેન, પંચાલ, ખરપાદકરણ્ટક, આનંદોગોપક અને બભ્રૂ—આ બધા વરણા નદીના કાંઠાનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 58

तस्मिन्क्षेत्रे महापुण्ये लिंगमोंकारसंज्ञकम् । तत्र सिद्धिं परां प्राप्ता देहेनानेन साधकाः

તે મહાપુણ્ય ક્ષેત્રમાં ‘ઓંકાર’ નામનું લિંગ વિરાજે છે; ત્યાં સાધકોએ આ જ દેહમાં રહી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 59

कपिलश्चैव सावर्णिः श्रीकंठः पिगलोंशुमान् । एते पाशुपताः सिद्धास्तल्लिंगाराधनेन हि

કપિલ, સાવર્ણિ, શ્રીકંઠ અને પિગલોંશુમાન—આ પાશુપત ભક્તો તે લિંગની આરાધનાથી જ નિશ્ચયે સિદ્ધ થયા.

Verse 60

एकदा तस्य लिंगस्य कृत्वा पंचापिपूजनम् । नृत्यतः सहुडुत्कारं तस्मिंल्लिंगे लयं ययुः

એક વખત તે લિંગની પંચવિધ પૂજા કરીને, ‘હુડુ!’ એવો ઉદ્ઘોષ કરતાં નૃત્ય કરતા કરતા તેઓ તે જ લિંગમાં લીન થઈ ગયા.

Verse 61

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तत्र यद्वृत्तमद्भुतम् । निशामय महाबुद्धे दमन द्विजसत्तम

હવે હું તને ત્યાં બનેલો એક વધુ અદ્ભુત પ્રસંગ કહું છું; હે મહાબુદ્ધિમાન દમન, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ધ્યાનથી સાંભળ.

Verse 62

एका भेकी मुने तत्र चरंती लिंग सन्निधौ । प्रदक्षिणं सदा कुर्यान्निर्माल्याक्षतभक्षिणी

હે મુને, ત્યાં શિવલિંગના સાન્નિધ્યમાં એક દેડકી ફરતી રહી સદા પ્રદક્ષિણા કરતી; પરંતુ તે નિર્માલ્ય અને અક્ષત (ચોખા) ભક્ષણ કરતી હતી.

Verse 63

सा तत्र मृत्युं न प्राप शिवनिर्माल्यभक्षणात् । क्षेत्रादन्यत्र मरणं जातं तस्यास्तदेनसः

શિવના નિર્માલ્યના ભક્ષણથી તે ત્યાં (ક્ષેત્રમાં) મૃત્યુને પામી નહીં; પરંતુ ક્ષેત્રની બહાર એ જ પાપના કારણે તેનું મરણ થયું.

Verse 64

वरं विषमपिप्राश्यं शिवस्वं नैव भक्षयेत् । विषमेकाकिनं हंति थिवस्वं पुत्रपौवकम्

વિષ પી લેવું સારું, પરંતુ શિવસ્વ (શિવનું ધન) ભક્ષણ ન કરવું. વિષ તો માત્ર પીવનારને જ મારે; પરંતુ શિવસંપત્તિનો અપહાર પુત્ર-પૌત્ર સહિત નાશ કરે છે.

Verse 65

शिवस्य परिपुष्टांगाः स्पर्शनीया न साधुभिः । तेन कर्मविपाकेन ततस्ते रौरवौकसः

જે શિવસ્વથી પોષાયેલા અંગવાળા થયા છે, તેઓ સાધુઓ દ્વારા સ્પર્શનીય નથી. તે કર્મના વિપાકથી તેઓ પછી રૌરવ નરકના નિવાસી બને છે.

Verse 66

कश्चित्काकः समालोक्य मंडूकीं तामितस्ततः । पोप्लूयमानामादाय चंच्वा क्षेत्राद्बहिर्गतः

એક કાગડાએ તે દેડકીને આમતેમ છટપટતી જોઈ, ચાંચમાં પકડી લીધી અને ક્ષેત્રની સીમા બહાર ઉડી ગયો.

Verse 67

वर्षाभ्वी तेन सा क्षिप्ता काकेन क्षेत्रबाह्यतः । अथ सा कालतो भेकी तत्रैव क्षेत्रसत्तमे

વર્ષાકાળમાં તે કાગડાએ તેણીને પવિત્ર ક્ષેત્રની બહાર ફેંકી દીધી. પછી સમયક્રમથી એ ભેકી એ જ પરમ-પાવન ક્ષેત્રમાં, એ જ સ્થાને, અંતને પામી.

Verse 68

प्रदक्षिणीकरणतो लिंगस्यस्पर्शनादपि । पुण्यापुण्यवतीजाता कन्यापुष्पबटोर्गृहे

પ્રદક્ષિણા કરવાથી—અને લિંગને સ્પર્શ કરવાથી પણ—તે પુણ્ય-અપુણ્ય બંનેથી યુક્ત કન્યા બની ‘કન્યાપુષ્પબટુ’ નામના બ્રહ્મચારીના ઘરમાં જન્મી.

Verse 69

शुभावयवसंस्थाना शुभलक्षणलक्षिता । परं गृध्रमुखी जाता निर्माल्याक्षतभक्षणात्

તેણાં અંગો સુગઠિત હતાં અને તે શુભ લક્ષણોથી ચિહ્નિત હતી; છતાં નિર્માલ્ય અને અક્ષત ભક્ષણ કરવાથી તે ગૃધ્રમુખી બની જન્મી.

Verse 70

सम्यग्गीतरहस्यज्ञा नितरां मधुरस्वरा । सप्तस्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनास्त्वैकविंशतिः

તે ગીતના રહસ્યોને સમ્યક જાણતી હતી અને તેની વાણી અત્યંત મધુર હતી—સપ્ત સ્વર, ત્રિ ગ્રામ અને એકવીસ મૂર્ચ્છનાઓ તેને જાણીતી હતી.

Verse 71

ताना एकोनपंचाश ताला एकोत्तरंशतम् । रागाः षडेव तेषां तु पंचपंचापि चांगनाः

તાન ઓગણપચાસ હતાં અને તાલ એકસો એક. રાગ છ જ હતાં; અને દરેક રાગ માટે પાંચ-પાંચ ‘અંગના’ (ઉપરાગ/સહચર રાગ) પણ હતાં.

Verse 72

षड्विंशद्रागरागिण्य इति रागि मुदावहाः । देशकाल विभेदेन पंचषष्टिस्तथा पराः

છવીસ મુખ્ય રાગો અને રાગિણીઓ રસિકને આનંદ આપે છે; અને દેશ-કાળના ભેદથી વધુમાં પાંસઠ અન્ય ભેદ પણ ગણાય છે.

Verse 73

यावंत एव तालाः स्यु रागास्तावंत एव हि । इति गीतोपनिषदा प्रत्यहं सा शुभव्रता

જેટલા તાલ હોય, એટલા જ રાગ પણ હોય—‘ગીતોપનિષદ્’થી એવો ઉપદેશ પામી તે શુભવ્રતા સ્ત્રી દરરોજ આચરણ કરતી રહી.

Verse 74

माधवी मधुरालापा सदोंकारं समर्चयेत् । प्राप्याप्यनर्घ्यतारुण्यं सा तु पुष्पबटोः सुता

મધુર વાણીવાળી માધવી સદા ઓંકારનું સમ્યક્ પૂજન કરતી; અમૂલ્ય યૌવન પ્રાપ્ત કરીને પણ તે—પુષ્પબટની પુત્રી—એ જ આરાધનામાં લીન રહી.

Verse 75

प्राग्जन्मवासनायोगादोंकारं बह्वमंस्त वै । स्वभाव चंचलं चेतस्तस्यास्तल्लिंग सेवनात्

પૂર્વજન્મની વાસનાઓના યોગથી તે ઓંકારનું અત્યંત મનન કરતી; સ્વભાવથી ચંચળ મન પણ તેના માટે તે લિંગની સેવામાંથી સ્થિર થઈ ગયું.

Verse 76

दमनस्थैर्यमगमद्योगेनेव महात्मनः । न दिवा बाधयांचक्रे क्षुत्तृण्निद्रा क्षपा सुताम्

તેણે સંયમની દૃઢતા પ્રાપ્ત કરી, જાણે મહાત્માના યોગથી; દિવસે ભૂખ, તરસ અને ઊંઘ તે ક્ષપાની પુત્રીને કષ્ટ આપી શક્યાં નહીં.

Verse 77

अतंद्रितमना आसीत्सा तल्लिंग निरीक्षणे । अक्ष्णोर्निमेषा यावंतस्तस्या आसन्दिवानिशम्

તે સાધ્વી તે લિંગના દર્શનમાં અતન્દ્રિત મનથી સ્થિર હતી. તેની આંખોના પલકારા જેટલા પણ થતા, તે પણ દિવસ-રાત અતિ અલ્પ જ થતા; કારણ કે તે ત્યાંથી નજર હટાવવી ઇચ્છતી ન હતી.

Verse 78

तावत्कालस्तया साध्व्या महान्विघ्नोऽनुमीयते । निमेषांतरितः कालो यो यो व्यथोंगतो मम । लिंगानवेक्षणात्तत्र प्रायश्चित्तं कथं भवेत

એ કારણે તે સાધ્વી એટલો સમય પણ મહાવિઘ્ન સમાન માનતી— ‘મારા માટે પલક ઝપકાવાની વચ્ચે પણ લિંગદર્શન વિના જે જે ક્ષણ પસાર થયો અને વ્યથા થયો, તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કેવી રીતે થાય?’

Verse 79

इति संचितयंत्येव सेवां तत्याज नोंकृतेः । जलाभिलाषिणी सा तु लिंगनामामृतं पिबेत्

આ રીતે વિચારતી તે ‘ઓંકૃતિ’ માટે પણ કદી પોતાની સેવા છોડતી ન હતી. અને જ્યારે તેને પાણીની ઇચ્છા થતી, ત્યારે તે લિંગના નામનું અમૃત જ પીતી.

Verse 80

नान्य द्दिदृक्षिणी तस्या अक्षिणी श्रुतिगे अपि । विहाय लिंगमोंकारं हृद्विहायः स्थितं सताम्

તેની આંખો બીજું કંઈ જોવા ઇચ્છતી ન હતી, કાન સુધી અન્ય શબ્દો પહોંચતા હોવા છતાં. કારણ કે સજ્જનોના હૃદય-આશ્રયમાં સ્થિત ઓંકાર-લિંગ—શિવને તે કેવી રીતે ત્યજી શકે?

Verse 81

तस्याः शब्दग्रहौ नान्य शब्दग्रहणतत्परौ । अतीव निपुणौ जातौ तत्सन्माल्यकरौकरौ

તેની ‘શબ્દ-ગ્રાહક’ ઇન્દ્રિયો અન્ય શબ્દો પકડતી ન હતી; તે માત્ર પવિત્ર નાદના ગ્રહણમાં જ તત્પર હતી. અને તેના હાથ પણ અત્યંત નિપુણ બન્યા—પ્રભુ માટે ઉત્તમ માળા ગૂંથનારા હાથ.

Verse 82

नान्यत्र चरणौ तस्याश्चरतः सुखवांछया । त्यक्त्वोंकाराजिरक्षोणीं क्षुण्णां निर्वाणपद्मया

સુખની ઇચ્છાથી તેણી પોતાના ચરણો અન્યત્ર મૂક્તી નહોતી; ઓંકાર-રેખાથી અંકિત તે પવિત્ર ભૂમિને ત્યજી, તેણીએ તેને પગતળે દબાવી દીધી—જાણે નિર્વાણનું કમળ.

Verse 83

ओंकारं प्रणवं सारं परब्रह्मप्रकाशकम् । शब्दब्रह्मत्रयीरूपं नादबिंदुकलालयम्

ઓંકાર—પ્રણવ—સારસ્વરૂપ છે, પરબ્રહ્મનો પ્રકાશક છે; તે શબ્દબ્રહ્મરૂપે વેદત્રયી છે અને નાદ, બિંદુ તથા કલાનું આલય છે.

Verse 84

सदक्षरं चादिरूपं विश्वरूपं परावरम् । वरं वरेण्यं वरदं शाश्वतं शांतमीश्वरम्

તે સત્ય અક્ષર, આદિરૂપ, વિશ્વરૂપ અને પર-અપરથી પરે છે; શ્રેષ્ઠ, વરણીય, વરદાતા—શાશ્વત, શાંત અને ઈશ્વર છે.

Verse 85

सर्वलोकैकजनकं सर्वलोकैकरक्षकम् । सर्वलोकैकसंहर्तृ सर्वलोकैकवंदितम्

તે સર્વ લોકનો એકમાત્ર જનક, સર્વ લોકનો એકમાત્ર રક્ષક; સર્વ લોકનો એકમાત્ર સંહર્તા અને સર્વ લોકોથી વંદિત છે.

Verse 86

आद्यंतरहितं नित्यं र्शिवं शंकरमव्ययम् । एकगुणत्रयातीतं भक्तस्वांतकृतास्पदम्

તે આદ્યંતરહિત, નિત્ય—શિવ, શંકર, અવ્યય છે; ગુણત્રયથી પરે એક છે, છતાં ભક્તોના શુદ્ધ અંતઃકરણમાં પોતાનું આસન સ્થાપે છે.

Verse 87

निरुपाधिं निराकारं निर्विकारं निरंजनम् । निर्मलं निरहंकारं निष्प्रपंचं निजोदयम्

તે ઉપાધિરહિત, નિરાકાર, નિર્વિકાર, નિરંજન; નિર્મળ, નિરહંકાર, પ્રપંચાતીત અને સ્વપ્રકાશે સ્વયં ઉદિત છે.

Verse 88

स्वात्माराममनंतं च सर्वगं सर्वदर्शिनम् । सर्वदं सर्वभोक्तारं सर्वं सर्वसुखास्पदम्

તે સ્વાત્મામાં રમણ કરનાર અનંત; સર્વવ્યાપી અને સર્વદર્શી; સર્વદાતા, સર્વભોક્તા; સ્વયં સર્વ અને સર્વસુખોનું પરમ આશ્રય છે.

Verse 89

वागिंद्रियं तदीयं च प्रोच्चरत्तदहर्निशम् । नामांतरं न गृह्णाति क्वचिदन्यस्यकस्यचित्

તેનું વાગિન્દ્રિય, જે સંપૂર્ણપણે તેમનું જ હતું, દિવસ-રાત તે (નામ)નું ઉચ્ચારણ કરતું રહ્યું; બીજાં કોઈનું અન્ય નામ કદી સ્વીકારતું નહોતું.

Verse 90

एतन्नामाक्षररसं रसयंती दिवानिशम् । रसना नैव जानाति तस्या अन्यद्रसांतरम्

આ નામાક્ષરના અમૃતરસને દિવસ-રાત આસ્વાદતી રહી, તેની જીભને પછી અન્ય કોઈ રસનો ભેદ જ જાણ્યો નહીં.

Verse 91

संमार्जनं रंगमालाः प्रासादं परितः सदा । विदध्यान्माधवी तत्र तथार्चा पात्रशोधनम्

માધવી હંમેશાં પ્રાસાદની આસપાસ સફાઈ અને શોભામય માળાઓ ગોઠવતી; ત્યાં જ તે અર્ચના તથા પૂજાપાત્રોનું શोधन પણ કરતી હતી.

Verse 92

तत्र पाशुपता ये वै प्रणवेशार्चने रताः । तांश्च शुश्रूषयेन्नित्यं पितृबुद्ध्याति भक्तितः

ત્યાં પ્રણવેશ (ૐકાર-સ્વરૂપ પ્રભુ)ની આરાધનામાં રત પાશુપત ભક્તોને પિતૃતુલ્ય માની પરમ ભક્તિથી નિત્ય સેવા કરવી જોઈએ।

Verse 93

वैशाखस्य चतुर्दश्यामेकदा सा तु माधवी । रात्रौ जागरणं कृत्वा दिवोपवसान्विता

એક વખત વૈશાખ માસની ચતુર્દશીએ તે માધવીએ દિવસે ઉપવાસ રાખીને રાત્રે જાગરણ કર્યું।

Verse 94

यात्रामिलितभक्तेषु प्रातर्यातेषु सर्वतः । संमार्जनादिकं कृत्वा लिंगमभ्यर्च्य हर्षतः

યાત્રામાં ભેગા થયેલા ભક્તો પ્રાતઃકાળે સર્વ દિશાઓમાં નીકળી ગયા પછી, તેણે ઝાડૂ-સફાઈ વગેરે સેવા કરીને હર્ષપૂર્વક લિંગની પૂજા કરી।

Verse 95

गायंती मधुरं गीतं नृत्यंती निजलीलया । ध्यायंती लिंगमोंकारं तत्र लिंगे लयं ययौ

મધુર ગીત ગાઈ, પોતાની સહજ ભક્તિલીલાથી નૃત્ય કરી, લિંગને ૐકાર-સ્વરૂપ માની ધ્યાન કરતાં કરતાં, તે ત્યાં જ તે લિંગમાં લય પામી।

Verse 96

अनेनैव शरीरेण पार्थिवेन महामतिः । अस्मदाचार्यमुख्यानां पश्यतां च तपस्विनाम्

આ જ પાર્થિવ દેહ સાથે તે મહામતિ, અમારા શ્રેષ્ઠ આચાર્યો અને તપસ્વીઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ [દિવ્ય અવસ્થાને] પ્રાપ્ત થઈ।

Verse 97

प्रादुर्बभूव यल्लिंगाज्ज्योतिर्जटिलितांबरम् । तत्र ज्योतिषि सा बाला ज्योतिर्मय्यपि साप्यभूत्

તે લિંગમાંથી એવી દિવ્ય જ્યોતિ પ્રગટ થઈ કે તેનું આકાશ પણ પ્રકાશથી ગૂંથાયેલું હતું. તે જ જ્યોતિમાં તે બાલિકા પણ જ્યોતિર્મયી બની ગઈ.

Verse 98

राधशुक्लचतुर्दश्यामद्यापि क्षेत्रवासिनः । तत्र यात्रां प्रकुर्वंति महोत्सवपुरःसराः

રાધા માસની શુક્લ ચતુર્દશીએ આજે પણ ક્ષેત્રવાસીઓ (કાશીવાસીઓ) મહોત્સવને આગે રાખીને ત્યાં યાત્રા કરે છે.

Verse 99

तत्र जागरणं कृत्वा चतुर्दश्यामुपोषिताः । प्राप्नुवंति परं ज्ञानं यत्रकुत्रापि वै मृताः

જે ત્યાં જાગરણ કરીને ચતુર્દશીએ ઉપવાસ રાખે છે, તેઓ પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે—ભલે તેમનું મૃત્યુ ક્યાંય પણ થાય.

Verse 100

ब्रह्मांडोदर मध्ये तु यानि तीर्थानि सर्वतः । तानि वैशाखभूतायामायांत्योंकृति दर्शने

બ્રહ્માંડના ઉદરમાં સર્વત્ર રહેલાં સર્વ તીર્થો, ઓંકાર-સ્વરૂપના દર્શને, જાણે વૈશાખમાં આવી એકત્ર થાય છે.

Verse 110

सर्वाण्यायतनान्याशु साब्धीनि स गिरीण्यपि । स नदीनि स तीर्थानि स द्वीपानि ययुस्ततः

પછી ત્યાંથી સર્વ આયતનો, સમુદ્રો, પર્વતો પણ—નદીઓ, તીર્થો અને દ્વીપો સહિત—ઝડપથી પ્રસ્થાન કરી ગયા, જાણે તે દિવ્ય સંગમમાં આકર્ષાઈ ગયા હોય.

Verse 120

ये निंदंति महादेवं क्षेत्रं निंदंति येऽधियः । पुराणं ये च निंदंति ते संभाष्या न कुत्रचित्

જે મહાદેવની નિંદા કરે છે, જે ભ્રાંત બુદ્ધિથી કાશી-ક્ષેત્રની નિંદા કરે છે, અને જે પુરાણની નિંદા કરે છે—એવા લોકો સાથે ક્યાંય પણ વાતચીત ન કરવી।

Verse 121

ओंकारसदृशं लिंगं न क्वचिज्जगतीतले । इति गौर्यै समाख्यातं देवदेवेन निश्चितम्

પૃથ્વી પર ઓંકારસદૃશ લિંગ ક્યાંય નથી—એવું દેવોના દેવએ ગૌરીને નિશ્ચિત સત્યરૂપે કહ્યું।

Verse 122

इममध्यायमाकर्ण्य नरस्तद्गतमानसः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शिवलोकमवाप्नुयात्

જે મનને તેમાં લીન કરીને આ અધ્યાય સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ શિવલોકને પામે છે।

Verse 853

रक्षः काष्ठां शंकुकर्णो दृमिचंडो मरुद्दिशम् । इत्थं क्षेत्रं सदा पांति गणा एतेऽति भास्वराः

રાક્ષસ-દિશાનું રક્ષણ શંકુકર્ણ કરે છે અને મરુદ્દિશા (વાયુદેવની દિશા)નું રક્ષણ દ્રુમિચંડ કરે છે; આ રીતે આ અતિ તેજસ્વી ગણો સદા કાશી-ક્ષેત્રની રક્ષા કરે છે।