Adhyaya 4

Verse 1

स्कंद उवाच । कुंभसंभव वक्ष्यामि शृणोत्ववहितो भवान् । कपर्दीशस्य लिंगस्य महामाहात्म्यमुत्तमम्

સ્કંદે કહ્યું—હે કુંભસંભવ (અગસ્ત્ય), હું કહું છું; તમે અવધાનપૂર્વક સાંભળો. કપર્દીશના લિંગનું પરમ ઉત્તમ મહામાહાત્મ્ય હું વર્ણવું છું।

Verse 2

कपर्दी नाम गणपः शंभोरत्यंतवल्लभः । पित्रीशादुत्तरे भागे लिंगं संस्थाप्य शांभवम्

કપર્દી નામનો એક ગણ, જે શંભુને અત્યંત પ્રિય હતો, તેણે પિત્રીશના ઉત્તર ભાગમાં શાંભવ (શૈવ) લિંગની સ્થાપના કરી।

Verse 3

कुंडं चखान तस्याग्रे विमलोदक संज्ञकम् । यस्य तोयस्य संस्पर्शाद्विमलो जायते नरः

તેના આગળ તેણે ‘વિમલોદક’ નામનું કુંડ ખોદ્યું; જેના જળના સ્પર્શથી મનુષ્ય નિર્મળ (વિમલ) બની જાય છે।

Verse 4

इतिहासं प्रवक्ष्यामि तत्र त्रेतायुगे पुरा । यथावृत्तं कुंभयोने श्रवणात्पातकापहम्

હવે હું ત્યાં ત્રેતાયુગનો પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસ કહું છું, હે કુંભયોની (અગસ્ત્ય)! જેમ બન્યું તેમ જ; જેના શ્રવણમાત્રથી પાપ નાશ પામે છે.

Verse 5

एकः पाशुपत श्रेष्ठो वाल्मीकिरिति संज्ञितः । तपश्चचार स मुनिः कपर्दीशं समर्चयन्

પાશુપતોમાં એક શ્રેષ્ઠ ભક્ત હતો, જે ‘વાલ્મીકી’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો. તે મુનિ તપશ્ચર્યા કરતો અને ભક્તિપૂર્વક કપર્દીશ (શિવ)ની આરાધના કરતો હતો.

Verse 6

एकदा स हि हेमंते मार्गे मासि तपोधनः । स्नात्वा तत्र महातीर्थे मध्याह्ने विमलोदके

એક વખત હેમંત ઋતુમાં, માર્ગ માસે, તે તપોધન મુનિ ત્યાં મહાતીર્થમાં મધ્યાહ્ને નિર્મળ જળમાં સ્નાન કર્યો.

Verse 7

चकार भस्मना स्नानमापादतलमस्तकम् । लिंगस्य दक्षिणेभागे कृतमाध्याह्निकक्रियः

તેણે ભસ્મથી પગના તળિયાથી મસ્તક સુધી સ્નાન કર્યું; અને લિંગના દક્ષિણ ભાગે મધ્યાહ્નિક ક્રિયા પૂર્ણ કરી.

Verse 8

न्यस्तमस्तकपांसुश्च संध्यामाध्यात्मिकीं स्मरन् । जपन्पंचाक्षरीं विद्यां ध्यायन्देवं कपर्दिनम्

મસ્તક નમાવી, આધ્યાત્મિક સંધ્યાનું સ્મરણ કરતાં, તે પંચાક્ષરી વિદ્યાનો જપ કરતો અને દેવ કપર્દિન (શિવ)નું ધ્યાન કરતો હતો.

Verse 9

कृत्वा संहारमार्गेण सप्रमाणं प्रदक्षिणाम् । हुडुंकृत्य हुडुंकृत्य हुडुंकृत्य त्रिरुच्चकैः

સંહાર-માર્ગ મુજબ પ્રમાણપૂર્વક પૂર્ણ પ્રદક્ષિણા કરીને તેણે ઊંચા સ્વરે ‘હુડું’ એવો નાદ વારંવાર કર્યો—ત્રણ વાર।

Verse 10

प्रणवं पुरतः कृत्वा षड्जादिस्वरभेदतः । गीतं विधाय सानंदं सनृत्यं हस्तकान्वितम्

પ્રણવ ‘ઓં’ને અગ્રે રાખીને, ષડ્જાદિ સ્વરભેદથી, તેણે આનંદપૂર્વક ગાન કર્યું અને હસ્તમુદ્રાઓসহ નૃત્ય પણ કર્યું।

Verse 11

अंगहारैर्मनोहारि चारी मंडलसंयुतम् । क्षणं तत्र सरस्तीरे उपविष्टो महातपाः

મનોહર અંગહારોથી, ચારી અને મંડલ-ચાલ સાથે યુક્ત થઈ, તે મહાતપસ્વી ત્યાં સરોવર-કાંઠે ક્ષણમાત્ર બેઠો।

Verse 12

अद्राक्षीद्राक्षसं घोरमतीव विकृताकृतिम् । शुष्कशंखकपोलास्यं निमग्ना पिंगलोचनम्

તેણે અતિ વિકૃત આકૃતિ ધરાવતો એક ઘોર રાક્ષસ જોયો—જેના ગાલ અને મુખ સૂકા શંખ જેવા હતા, અને પિંગળ આંખો અંદર ધસી ગયેલી હતી.

Verse 13

रूक्षस्फुटितकेशाग्रं महालंब शिरोधरम् । अतीव चिपिट घ्राणं शुष्कौष्ठमतिदंतुरम्

તેના વાળના ટોચા રૂક્ષ અને ફાટેલા હતા; માથું અને ગળું ભારે થઈ લટકતું હતું. નાક અત્યંત ચપટું, હોઠ સૂકા, અને દાંત અતિશય બહાર નીકળેલા હતા.

Verse 14

महाविशालमौलिं च प्रोर्ध्वीभूतशिरोरुहम् । प्रलंबकर्णपालीकं पिंगलश्मश्रुभीषणम्

તેનું મસ્તક અતિ વિશાળ હતું અને વાળ ઊભા ઊભા થયા હતા. કાનની પાંખડીઓ લાંબી લટકતી હતી અને પિંગળ, કઠોર મૂછોથી તે ભયાનક દેખાતો હતો।

Verse 15

प्रलंबित ललज्जिह्वमत्युत्कट कृकाटिकम् । स्थूलास्थि जत्रु संस्थानं दीर्घस्कंधद्वयोत्कटम्

તેની જીભ બહાર લટકતી હતી અને તેની ગરદન અત્યંત વિકૃત રીતે ઊભરી હતી. જાડા અસ્થિઓથી બનેલું જત્રુ-પ્રદેશ અને વક્ષ-ઢાંચો હતો; બંને ખભા લાંબા અને ભયજનક રીતે વિશાળ હતા।

Verse 16

निमग्नकक्षाकुहरं शुष्कह्रस्व भुजद्वयम् । विरलांगुलिहस्ताग्रं नतपीन नखावलिम्

તેની કાંખના ખાડા ઊંડે ધસી ગયા હતા અને બંને ભુજાઓ સૂકી તથા ટૂંકી હતી. હાથના અગ્રભાગે આંગળીઓ વિરલ અને પાતળી હતી; નખ વાંકા અને જાડા હતા।

Verse 17

विशुष्क पांसुलोत्क्रोडं पृष्ठलग्नोदरत्वचम् । कटीतटेन विकटं निर्मांसत्रिकबंधनम्

તેનો કટિ-પ્રદેશ સંપૂર્ણ સૂકો અને ધૂળથી ભરેલો હતો; પેટની ચામડી પીઠને ચોંટેલી હતી. તેની કમર વિકૃત અને ભયાનક હતી, અને ત્રિક-સંધિમાં માંસવિહિન અસ્થિમય ગાંઠો બંધાયેલી હતી।

Verse 18

प्रलंब स्फिग्युगयुतं शुष्कमुष्काल्पमेहनम् । दीर्घनिर्मांसलोरूकं स्थूलजान्वस्थिपंजरम्

તેના નિતંબ નીચે લટકતા હતા; અંડકોષ સૂકાઈ સકુચાઈ ગયા હતા અને લિંગ નાનું હતું. જાંઘો લાંબી પરંતુ માંસવિહિન હતી; ઘૂંટણ જાડાં અને ભયજનક અસ્થિ-પિંજરથી યુક્ત હતા।

Verse 19

अस्थिचर्मावशेषं च शिराजालितविग्रहम् । शिरालं दीर्घजंघं च स्थूलगुल्फास्थिभीषणम्

તે માત્ર હાડકાં અને ચામડીનો જ બનેલો હતો, તેનું શરીર નસોની જાળથી ઢંકાયેલું હતું. લાંબી જાંઘો અને ઘૂંટીના જાડા હાડકાંઓને કારણે તે ભયામણો લાગતો હતો.

Verse 20

अतिविस्तृत पादं च दीर्घवक्रकृशांगुलिम् । अस्थिचर्मावशेषेण शिराताडितविग्रहम्

તેના પગ અત્યંત પહોળા હતા અને આંગળીઓ લાંબી, વાંકી અને પાતળી હતી. માત્ર હાડકાં અને ચામડી હોવાને કારણે તેનું શરીર નસોથી ભરેલું લાગતું હતું.

Verse 21

विकटं भीषणाकारं क्षुत्क्षाममतिलोमशम् । दावदग्धद्रुमाकारमति चंचललोचनम्

તે વિકરાળ અને ભયાનક આકારવાળો, ભૂખથી ક્ષીણ અને અત્યંત રુંવાટીવાળો હતો. તે દાવાનળથી બળેલા વૃક્ષ જેવો લાગતો હતો અને તેની આંખો અત્યંત ચંચળ હતી.

Verse 22

मूर्तं भयानकमिव सर्वप्राणिभयप्रदम् । हृदयाकंपनं दृष्ट्वा तं प्रेतं वृद्धतापसः । अतिदीनाननं कस्त्वमिति धैर्येण पृष्टवान्

સાક્ષાત ભય સમાન, સર્વ પ્રાણીઓને ભય પમાડનાર અને હૃદયને કંપાવી દેનાર તે પ્રેતને જોઈને, વૃદ્ધ તપસ્વીએ ધીરજપૂર્વક પૂછ્યું - "અત્યંત દીન મુખવાળા, તું કોણ છે?"

Verse 23

कुतस्त्वमिह संप्राप्तः कस्मात्ते गतिरीदृशी । अनुक्रोशधियारक्षः पृच्छामि वद निर्भयम्

"તું અહીં ક્યાંથી આવ્યો છે? તારી આવી દશા શા કારણે થઈ છે? હે જીવ, હું દયાભાવથી પૂછું છું, નિર્ભય થઈને કહે."

Verse 24

अस्माकं तापसानां च न भयं त्वद्विधान्मनाक् । शिवनामसहस्राणां विभूतिकृतवर्मणाम्

અમારા તપસ્વીઓને તારા જેવા પ્રાણીઓથી જરાય ભય નથી; કારણ કે અમે શિવના સહસ્રનામ-જપથી રક્ષિત અને વિભૂતિ-ધારણરૂપ કવચથી આવૃત છીએ.

Verse 25

तापसोदीरितमिति तद्रक्षः प्रीतिपूवर्कम् । निशम्य प्रांजलिः प्राह तं कृपालुं तपोधनम्

તપસ્વીએ કહેલું સાંભળી તે રાક્ષસ પ્રસન્ન થયો; હાથ જોડીને કૃપાળુ, તપોધન મુનિને તેણે કહ્યું.

Verse 26

राक्षस उवाच । अनुक्रोशोस्ति यदि ते भगवंस्तापसोत्तम । स्ववृत्तांतं तदा वच्मि शृणुष्वावहितः क्षणम्

રાક્ષસ બોલ્યો— હે ભગવન, હે તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ! જો આપમાં કરુણા હોય, તો હું મારી વાત કહું; ક્ષણભર ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

Verse 27

प्रतिष्ठानाभिधानोस्ति देशो गोदावरी तटे । तीर्थप्रतिग्रहरुचिस्तत्रासं ब्राह्मणस्त्वहम्

ગોદાવરીના કિનારે ‘પ્રતિષ્ઠાન’ નામનો એક દેશ છે. ત્યાં હું બ્રાહ્મણ તરીકે રહેતો અને તીર્થકર્મ સંબંધિત દાન-પ્રતિગ્રહમાં રુચિ રાખતો હતો.

Verse 28

तेन कर्मविपाकेन प्राप्तोस्मि गतिमीदृशीम् । मरुस्थले महाघोरे तरुतोयविवर्जिते

તે કર્મના વિપાકથી મને આવી ગતિ મળી—હું ભયંકર રણમાં પડ્યો છું, જ્યાં ન વૃક્ષ છે ન જળ.

Verse 29

गतो बहुतरः कालस्तत्र मे वसतो मुने । क्षुधितस्य तृषार्तस्य शीततापसहस्य च

હે મુને, ત્યાં વસતા વસતા મારો બહુ દીર્ઘ સમય વીતી ગયો—હું ભૂખથી પીડિત, તરસથી વ્યાકુળ, અને શીત-તાપ સહન કરતો રહ્યો।

Verse 30

वर्षत्यपि महामेघे धारासारैर्दिवानिशम् । प्रावृट्कालेऽनिले वाति किंचित्प्रावरणं न मे

મહામેઘો દિવસ-રાત ધોધમાર વરસે અને ચોમાસામાં પવન ફૂંકાય તોય, મને ઢાંકવા માટે અતિસૂક્ષ્મ પણ આવરણ નથી।

Verse 31

पर्वण्यदत्तदाना ये कृततीर्थप्रतिग्रहाः । त इमां योनिमृच्छंति महादुःख निबंधनीम्

જે પવિત્ર પર્વદિને દાન નથી આપતા, પરંતુ તીર્થમાં દાન-પ્રતિગ્રહ (દક્ષિણા) સ્વીકારે છે, તેઓ આ જ યોનિમાં પડે છે—મહાદુઃખનું બંધનરૂપ।

Verse 32

गते बहुतिथे काले मरुभूमौ मुने मया । दृष्टो ब्राह्मणदायाद एकदा कश्चिदागतः

હે મુને, તે રણમાં બહુ સમય વીતી ગયા પછી, એક વાર મેં એક બ્રાહ્મણના વંશજને ત્યાં આવેલો જોયો।

Verse 33

सूर्योदयमनुप्राप्य संध्याविधिविवर्जितः । कृत्वा मूत्रपुरीषे तु शौचाचमनवर्जितः

સૂર્યોદયનો સમય આવી ગયો છતાં તેણે સંધ્યા-વિધિ ત્યજી દીધી; અને મૂત્ર-પુરીષ કર્યા પછી શૌચ તથા આચમન પણ ન કર્યું।

Verse 34

मुक्तकच्छमशौचं च संध्याकर्मविवर्जितम् । तं दृष्ट्वा तच्छरीरेहं संक्रांतो भोगलिप्सया

વસ્ત્રમાં બેદરકાર, અશૌચમાં રહેલો અને સંધ્યાકર્મ ત્યજી દેનારો તે બ્રાહ્મણ જોઈને, ભોગલાલસાથી હું અહીં જ તેના શરીરમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 35

स द्विजो मंदभाग्यान्मे केनचिद्वणिजा सह । अर्थलोभेन संप्राप्तः पुरीं पुण्यामिमां मुने

હે મુને! મારા દુર્ભાગ્યથી તે બ્રાહ્મણ એક વણિક સાથે ધન-લોભથી પ્રેરિત થઈ આ પુણ્યપુરીમાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 36

अंतःपुरि प्रविष्टोभूत्स द्विजो मुनिसत्तम । तच्छरीराद्बहिर्भूतस्त्वहं पापैः समं क्षणात्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તે દ્વિજ અંતઃપુરિ-પરિસરમાં પ્રવેશતાં જ, હું પાપો સહિત ક્ષણમાં તેના શરીરથી બહાર કાઢી નાખાયો।

Verse 37

प्रवेशो नास्ति चास्माकं प्रेतानां तपसां निधे । महतां पातकानां च वाराणस्यां शिवाज्ञया

હે તપોનિધિ! શિવની આજ્ઞાથી વારાણસીમાં અમ પ્રેતોને પ્રવેશ નથી; મહાપાતકોને પણ પ્રવેશ નથી।

Verse 38

अद्यापि तानि पापानि तद्बहिर्निर्गमेच्छया । बहिरेव हि तिष्ठंति सीम्नि प्रमथसाध्वसात्

આજેય તે પાપો તેને બહાર કાઢવાની ઇચ્છાથી સીમા પાસે, બહાર જ, શિવના પ્રમથોના ભયથી અટક્યા છે।

Verse 39

अद्य श्वो वा परश्वो वा स बहिर्निर्गमिष्यति । इत्याशया स्थिताः स्मो वै यावदद्य तपोधन

‘આજે, કાલે અથવા પરમદિવસે તે બહાર નીકળશે’—એવી આશામાં અમે આજ સુધી રાહ જોઈ રહ્યા છીએ, હે તપોધન।

Verse 40

नाद्यापि स बहिर्गच्छेन्नाद्याप्याशा प्रयाति नः । इत्यास्महे निराधारा आशापाश नियंत्रिताः

હજી પણ તે બહાર જતો નથી, અને હજી પણ અમારી આશા છૂટતી નથી. તેથી અમે નિરાધાર રહી આશાના પાશથી બંધાયેલા છીએ।

Verse 41

चित्रमद्यतनं वच्मि तपस्विंस्तन्निशामय । अतीव भावि कल्याणमिति मन्येऽधुनैव हि

આજનું એક અદ્ભુત વર્ણન કહું છું—સાંભળો, હે તપસ્વી. મને લાગે છે કે અત્યારે જ અતિ મહાન કલ્યાણ થવાનું છે।

Verse 42

आप्रयागं प्रतिदिनं प्रयामः क्षुधिता वयम् । आहारकाम्यया क्वापि परं नो किंचिदाप्नुमः

અમે ભૂખ્યા થઈ દરરોજ પ્રયાગ સુધી ફરીએ છીએ, આહારની ઇચ્છાથી; પરંતુ અમને કશું જ મળતું નથી।

Verse 43

संति सर्वत्र फलिनः पादपाः प्रतिकाननम् । जलाशयाश्च स्वच्छापाः संति भूम्यां पदेपदे

સર્વત્ર દરેક ઉપવનમાં ફળદ્રુપ વૃક્ષો છે, અને ધરતી પર પગલે પગલે સ્વચ્છ જળવાળા જળાશયો પણ છે।

Verse 44

अन्यान्यपि च भक्ष्याणि सर्वेषां सुलभान्यहो । पानान्यपि विचित्राणि संति भूयांसि सर्वतः

અન્ય અનેક પ્રકારના ભક્ષ્ય પદાર્થો પણ—સર્વેને સહેલાઈથી પ્રાપ્ત—અહીં ખરેખર ઉપલબ્ધ છે; અને ચારે તરફ અનેકવિધ વિચિત્ર પેય પણ બહુ છે।

Verse 45

परं नो दृग्गतान्येव दूरे दूरे व्रजंत्यहो । दैवादद्यैकमायांतं दृष्ट्वा कार्पटिकं मुने

પરંતુ જે કંઈ અમારી નજરે પડે છે, અહો, તે દૂર ને દૂર સરકી જાય છે. પરંતુ આજે દૈવયોગે એક ચીંથરાંધારી ભિક્ષુકને આવતો જોઈ, હે મુને…

Verse 46

तस्यांतिकमहं प्राप्तः क्षुधया परिपीडितः । प्रसह्य भक्षयाम्येनमिति मत्वा त्वरान्वितः

ભૂખથી અત્યંત પીડિત થઈ હું તેની નજીક પહોંચ્યો; અને ‘બળપૂર્વક તેને દબાવીને ભક્ષી લઈશ’ એમ માનીને હું ઉતાવળે આગળ વધ્યો।

Verse 47

यावत्तं तु जिघृक्षामि तावत्तद्वदनांबुजात् । शिवनामपवित्रा वाङ्निरगाद्विघ्नहारिणी

પણ હું તેને પકડવા જતો હતો, એટલામાં જ તેના મુખકમળમાંથી શિવનામથી પવિત્ર વાણી નીકળી—જે સર્વ વિઘ્નો હરણ કરતી હતી।

Verse 48

शिवनामस्मरणतो मदीयमपि पातकम् । मंदीभूतं ततस्तेन प्रवेशं लब्धवानहम्

શિવનામસ્મરણથી મારું પોતાનું પાપ પણ ક્ષીણ થઈ ગયું; અને તેથી જ મને (તેની સાથે) પ્રવેશ પ્રાપ્ત થયો।

Verse 49

सीमस्थैः प्रमथैर्नाहं सद्यो दृग्गोचरीकृतः । शिवनामश्रुतौ येषां तान्न पश्येद्यमोपि यत्

સીમા પર સ્થિત પ્રમથોને પણ હું તરત દૃશ્ય થયો નહિ; જેમણે શિવનામ શ્રવણ કર્યું છે, તેમને યમ પણ જોઈ શકતો નથી.

Verse 50

अंतर्गेहस्य सीमानं प्राप्तस्तेन सहाधुना । स तु कार्पटिको मध्यं प्रविष्टोहमिहस्थितः

હવે તેની સાથે હું આંતરિક પ્રાંગણની સીમા સુધી પહોંચ્યો છું; તે ચીંથરાંધારી ભિક્ષુક મધ્યમાં પ્રવેશી ગયો છે, અને હું અહીં ઊભો છું.

Verse 51

आत्मानं बहुमन्येहं त्वां विलोक्याधुना मुने । मामुद्धर कृपालो त्वं योनेरस्मात्सदारुणात्

હે મુને, તમને હવે જોઈને હું મને અત્યંત ધન્ય માનું છું. કૃપાળુ, આ સદા ભયંકર યોનિ-સ્થિતિમાંથી મને ઉદ્ધર કરો.

Verse 52

इति प्रेतवचः श्रुत्वा स कृपालुस्तपोधनः । मनसा चिंतयामास धिङ्निजार्थोद्यमान्नरान्

પ્રેતના વચનો સાંભળી તે કૃપાળુ તપોધન મનમાં વિચારવા લાગ્યો—‘ધિક્ એવા મનુષ્યોને, જે માત્ર પોતાના સ્વાર્થ માટે જ પ્રયત્ન કરે છે!’

Verse 53

स्वोदरं भर यः सर्वे पशुपक्षिमृगादयः । स एव धन्यः संसारे यः परार्थोद्यतः सदा

પશુ, પક્ષી, મૃગ વગેરે બધા પોતાનું જ પેટ ભરે છે; પરંતુ આ સંસારમાં સાચે ધન્ય તો એ છે, જે સદા પરહિતમાં પ્રવૃત્ત રહે છે.

Verse 54

तपसाद्य निजेनाहं प्रेतमेतमघातुरम् । मामेव शरणं प्राप्तमुद्धरिष्याम्यसंशयम्

મારા પોતાના તપોબળથી, માત્ર મારી શરણમાં આવેલા આ દુઃખિત પ્રેતનો હું નિઃસંદેહ ઉદ્ધાર કરીશ.

Verse 55

विमृश्येति स वै चित्ते पिशाचं प्राह सत्तमः । विमलोदे सरस्यस्मिन्स्नाहि रे पापनुत्तये

મનમાં વિચાર કરીને તે શ્રેષ્ઠ પુરુષે પિશાચને કહ્યું—“હે પિશાચ! પાપનાશ માટે આ વિમલોદ સરોવરમાં સ્નાન કર.”

Verse 56

पिशाच ते पिशाचत्वं तीर्थस्यास्य प्रभावतः । कपर्दीशेक्षणादद्य क्षणात्क्षीणं विनंक्ष्यति

“હે પિશાચ! આ તીર્થના પ્રભાવથી અને કપર્દીશના દર્શનમાત્રથી આજે જ તારો પિશાચત્વ ક્ષણમાં ક્ષીણ થઈ નાશ પામશે.”

Verse 57

श्रुत्वेति स मुनेर्वाक्यं प्रेतः प्राह प्रणम्य तम् । प्रीतात्मा प्रीतमनसं प्रबद्धकरसंपुटः

મુનિના વચન સાંભળી તે પ્રેતે તેમને પ્રણામ કરીને કહ્યું—હૃદય આનંદિત, મન પ્રસન્ન, અને હાથ જોડીને.

Verse 58

पानीयं पातुमपि नो लभेयं मुनिसत्तम । स्नानस्य का कथा नाथ रक्षेयुर्जलदेवताः

“હે મુનિશ્રેષ્ઠ! મને પીવા માટેનું પાણી પણ મળતું નથી; તો સ્નાનની વાત શું, હે નાથ? જલદેવતાઓ મને અટકાવશે.”

Verse 59

पानस्याप्यत्र का वार्ता जलस्पर्शोपि दुर्लभः । इति प्रेतोक्तमाकर्ण्य स भृशं प्रीतिमानभूत्

“અહીં પીવાની તો શું આશા? જળનો સ્પર્શ પણ દુર્લભ છે.” પ્રેતના આ વચન સાંભળી તે અત્યંત પ્રસન્ન થયો।

Verse 60

उवाच च तपस्वी तं जगदुद्धरणक्षमः । गृहाणेमां विभूतिं त्वं ललाटफलके कुरु

પછી જગતના ઉદ્ધાર માટે સમર્થ તપસ્વીએ તેને કહ્યું— “આ વિભૂતિ ગ્રહણ કર અને તેને લલાટ પર લગાડ.”

Verse 61

अस्माद्विभूतिमाहात्म्यात्प्रेत कोपि न कुत्रचित् । बाधा करोति कस्यापि महापातकिनोप्यहो

આ વિભૂતિના માહાત્મ્યથી કોઈ પણ પ્રેત ક્યાંય કોઈને પણ પીડા આપી શકતો નથી— અહો, મહાપાતકીને પણ નહીં!

Verse 62

भालं विभूतिधवलं विलोक्य यमकिंकराः । पापिनोपि पलायंते भीताः पाशुपतास्त्रतः

વಿಭૂતિથી ધવળ થયેલું લલાટ જોઈ યમના કિંકરો ભાગી જાય છે; પાપીઓ પણ પાશુપતાસ્ત્રથી ભયભીત હોય તેમ પલાયન કરે છે।

Verse 63

अस्थिध्वजांकितं दृष्ट्वा यथा पांथा जलाशयम् । दूरं यंति तथा भस्म भालांकं यमकिंकराः

જેમ મુસાફરો અસ્થિધ્વજથી ચિહ્નિત જળાશયનો સંકેત જોઈ દૂર સુધી તેની તરફ જાય છે, તેમ ભસ્મચિહ્નિત લલાટ જોઈ યમના કિંકરો દૂર હટી જાય છે।

Verse 64

कृतभूति तनुत्राणं शिवमंत्रैर्नरोत्तमम् । नोपसर्पंति नियतमपि हिंस्राः समंततः

શિવમંત્રોથી સંસ્કૃત પવિત્ર વિભૂતિ નરોત્તમના દેહનું રક્ષાકવચ બને છે; ચારે તરફના હિંસક પ્રાણી પણ નિશ્ચિતપણે તેની પાસે આવતાં નથી.

Verse 66

सर्वेभ्यो दुष्टसत्त्वेभ्यो यतो रक्षेदहर्निशम् । रक्षत्येषा ततः प्रोक्ता विभूतिर्भूतिकृद्यतः

આ વિભૂતિ દિવસ-રાત સર્વ દૂષ્ટ સત્ત્વોથી રક્ષા કરે છે અને પોતે જ રક્ષકરૂપે રહે છે; તેથી તેને ‘વિભૂતિ’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે કલ્યાણ અને શુભસિદ્ધિ આપે છે.

Verse 67

भासनाद्भर्त्सनाद्भस्म पांसुः पांसुत्वदायतः । पापानां क्षारणात्क्षारो बुधेरेवं निरुच्यते

તેને ‘ભસ્મ’ કહે છે, કારણ કે તે પ્રકાશ આપે છે અને અધર્મને ધિક્કારે છે; ‘પાંસુ’ કહે છે, કારણ કે તે બધાને ધૂળ સમાન કરે છે; અને ‘ક્ષાર’ કહે છે, કારણ કે તે પાપોને ઘસીને દૂર કરે છે—એમ વિદ્વાનો અર્થ સમજાવે છે.

Verse 68

गृहीत्वा धारमध्यात्स भस्म प्रेतकरेऽर्पयत् । सोप्यादरात्समादाय भालदेशे न्यवेशयत्

ધારાના મધ્યમાંથી ભસ્મ લઈને તેણે પ્રેતના હાથમાં અર્પણ કર્યું; અને તેણે પણ આદરપૂર્વક તેને લઈને પોતાના કપાળ પર ધારણ કર્યું.

Verse 69

विभूतिधारिणं वीक्ष्य पिशाचं जलदेवताः । जलावगाहनपरं वारयांचक्रिरे न तम्

વಿಭૂતિ ધારણ કરેલા પિશાચને જોઈ જલદેવતાઓએ તેને અટકાવ્યો નહીં, ભલે તે સ્નાન માટે જળમાં પ્રવેશવા તત્પર હતો.

Verse 70

स्नात्वा पीत्वा स निर्गच्छेद्यावत्तस्माज्जलाशयात् । तावत्पैशाच्यमगमद्दिव्यदेहमवाप च

તે સ્નાન કરીને અને જળ પીને જેમ જ તે જળાશયમાંથી બહાર નીકળ્યો, તેમ જ તેનો પિશાચભાવ દૂર થયો અને તેને દિવ્ય દેહ પ્રાપ્ત થયો।

Verse 71

दिव्यमालांबरधरो दिव्यगंधानुलेपनः । दिव्ययानं समारुह्य वर्त्म प्राप्तोथ पावनम्

દિવ્ય માળા અને વસ્ત્રો ધારણ કરીને, દિવ્ય સુગંધનું અનુલેપન કરીને, તે દિવ્ય યાન પર આરોહણ કરી પાવન માર્ગને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 72

गच्छता तेन गगने स तपस्वी नमस्कृतः । प्रोच्चैः प्रोवाच भगवन्मोचितोस्मि त्वयानघ

આકાશમાં જતા તેણે એક તપસ્વીને નમસ્કાર કર્યો; અને ઊંચા સ્વરે બોલ્યો— “હે ભગવન્, હે અનઘ! આપના દ્વારા હું મુક્ત થયો છું।”

Verse 73

तस्मात्कदर्ययोनित्वादतीव परिनिंदितात् । अस्य तीर्थस्य माहात्म्याद्दिव्यदेहमवाप्तवान्

અત્યંત નિંદિત અને કદર્ય યોનિભાવમાંથી, આ જ તીર્થના માહાત્મ્યથી તેણે દિવ્ય દેહ પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 74

पिशाचमोचनं तीर्थमद्यारभ्य समाख्यया । अन्येषामपि पैशाच्यमिदं स्नानाद्धरिष्यति

આજથી આ ‘પિશાચમોચન તીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે; અને અહીં સ્નાન કરવાથી અન્ય લોકોનું પણ પિશાચભાવ દૂર થશે।

Verse 75

अस्मिंस्तीर्थे महापुण्ये ये स्नास्यंतीह मानवाः । पिंडांश्च निर्वपिष्यंति संध्यातर्पणपूर्वकम्

આ મહાપુણ્ય તીર્થમાં જે મનુષ્યો અહીં સ્નાન કરે છે અને સંધ્યા-વંદન તથા તર્પણ કર્યા પછી પિંડદાન કરે છે, તેઓ પિતૃકાર્યથી મહાન પુણ્ય પામે છે।

Verse 76

दैवात्पैशाच्यमापन्नास्तेषां पितृपितामहाः । तेपि पैशाच्यमुत्सृज्य यास्यंति परमां गतिम्

દૈવયોગે તેમના પિતૃઓ અને પિતામહો પિશાચભાવને પામ્યા હોય તો પણ, તેઓ તે સ્થિતિ ત્યજી પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 77

अद्यशुक्लचतुर्दश्यां मार्गेमासि तपोनिधे । अत्र स्नानादिकं कार्यं पैशाच्यपरिमोचनम

હે તપોનિધિ! આજે માર્ગશીર્ષ માસની શુક્લ ચતુર્દશીએ અહીં સ્નાનાદિ કર્મ કરવાં જોઈએ; તેથી પિશાચબાધાથી મુક્તિ થાય છે।

Verse 78

इमां सांवत्सरीं यात्रां ये करिष्यंति मानवाः । तीर्थप्रतिग्रहात्पापान्निःसरिष्यंति ते नराः

જે મનુષ્યો આ વાર્ષિક યાત્રા કરશે, તેઓ તીર્થના પ્રસાદથી પાપોમાંથી બહાર નીકળી મુક્ત થશે।

Verse 79

पिशाचमोचने स्नात्वा कपर्दीशं समर्च्य च । कृत्वा तत्रान्नदानं च नरोन्यत्रापि निर्भयाः

પિશાચમોચનમાં સ્નાન કરીને, કપર્દીશ ભગવાનની સમ્યક પૂજા કરીને અને ત્યાં અન્નદાન કરવાથી મનુષ્ય અન્યત્ર પણ નિર્ભય બને છે।

Verse 80

मार्गशुक्लचतुर्दश्यां कपर्दीश्वर संनिधौ । स्नात्वान्यत्रापि मरणान्न पैशाच्यमवाप्नुयुः

માર્ગશીર્ષ શુક્લ ચતુર્દશીએ કપર્દીશ્વરના સાન્નિધ્યમાં સ્નાન કરનાર, અન્યત્ર મૃત્યુ પામે તોય પૈશાચ્ય-દોષને પામતા નથી।

Verse 81

इत्युक्त्वा दिव्यपुरुषो भूयोभूयो नमस्य तम् । तपोधनं महाभागो दिव्यां गतिमवाप्तवान्

આમ કહી તે દિવ્ય પુરુષે તે મહાભાગ તપોધનને વારંવાર નમસ્કાર કર્યો; અને તે ધન્યજન દિવ્ય ગતિને પામ્યો।

Verse 82

तपोधनोपि तं दृष्ट्वा महाश्चर्यं घटोद्भव । कपर्दीश्वरमाराध्य कालान्निर्वाणमाप्तवान्

હે ઘટોદ્ભવ અગસ્ત્ય! તે મહા આશ્ચર્ય જોઈ તપોધને પણ કપર્દીશ્વરની આરાધના કરી; અને સમયસર નિર્વાણને પામ્યો।

Verse 83

पिशाचमोचनं तीर्थं तदारभ्य महामुने । वाराणस्यां परां ख्यातिमगमत्सर्वपापहृत्

હે મહામુને! તે સમયથી વારાણસીમાં સર્વ પાપ હરણ કરનાર પિશાચમોચન તીર્થ પરમ ખ્યાતિને પામ્યું।

Verse 84

पैशाचमोचने तीर्थे संभोज्य शिवयोगिनम् । कोटिभोज्यफलं सम्यगेकैक परिसंख्यया

પૈશાચમોચન તીર્થમાં શિવયોગીને ભોજન કરાવવાથી, દરેક એવા કર્મની ગણતરી પ્રમાણે, સમ્યક રીતે કોટિ-ભોજનનું ફળ મળે છે।

Verse 85

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं नरो नियतमानसः । भूतैः प्रेतैः पिशाचैश्च कदाचिन्नाभिभूयते

આ પુણ્ય અધ્યાયને સાંભળીને, નિયત મનવાળો મનુષ્ય કદી પણ ભૂત, પ્રેત અને પિશાચોથી પરાજિત થતો નથી।

Verse 86

बालग्रहाभिभूतानां बालानां शांतिकारकम् । पठनीयं प्रयत्नेन महाख्यानमिदं परम्

બાલગ્રહથી પીડિત બાળકો માટે શાંતિ અને રક્ષા કરનારું આ પરમ મહાખ્યાન પ્રયત્નપૂર્વક પાઠ કરવું જોઈએ।

Verse 87

इदमाख्यानमाकर्ण्य गच्छन्देशांतरं नरः । चोरव्याघ्रपिशाचाद्यैर्नाभिभूयेत कुत्रचित्

આ પવિત્ર આખ્યાન સાંભળીને, અન્ય પ્રદેશોમાં જતા મનુષ્યને પણ ક્યાંય ચોર, વાઘ, પિશાચ વગેરે પરાજિત કરી શકતા નથી।