Adhyaya 46

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कृप्णद्वैपायनः स्कंद शंभुभक्तिपरो यदि । यदि क्षेत्ररहस्यज्ञः क्षेत्रसंन्यासकृद्यदि

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે સ્કંદ! જો કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) શંભુભક્તિમાં પરાયણ હોય, જો તે ક્ષેત્રના રહસ્યને જાણતો હોય, અને જો તે ક્ષેત્રસંબંધિત સંન્યાસ સ્થાપિત કરનાર હોય—

Verse 2

तथा दृष्टप्रभावश्चेत्तथा चेज्ज्ञानिनां वरः । पुरीं वाराणसीं श्रेष्ठां कथं किल शपिष्यति

અને જો તેમનો પ્રભાવ પ્રત્યક્ષ રીતે જોવાયો હોય, અને તેઓ ખરેખર જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ હોય—તો પછી શ્રેષ્ઠ નગરી વારાણસીને તેઓ કેવી રીતે શાપ આપી શકે?

Verse 3

स्कंद उवाच । सत्यमेतत्त्वया पृच्छि कथयामि मुने शृणु । तस्य व्यासस्य चरितं भविष्यं त्वयि पृच्छति

સ્કંદ બોલ્યા—તમે પૂછેલું સત્ય અને યોગ્ય છે. હે મુનિ, સાંભળો—હું કહું છું; તમારા પ્રશ્ન અનુસાર વ્યાસનું ચરિત વર્ણવીશ।

Verse 4

यदारभ्य मुनेस्तस्य नंदी स्तंभितवान्भुजम् । तदारभ्य महेशानं संस्तौति परमादृतः

જ્યારે નંદીએ તે મુનિનો ભુજ સ્તંભિત કર્યો, ત્યારથી તે પરમ આદરપૂર્વક મહેશાનની સતત સ્તુતિ કરે છે।

Verse 5

काश्यां तीर्थान्यनेकानि काश्यां लिगान्यनेकशः । तथापि सेव्यो विश्वेशः स्नातव्या मणिकर्णिका

કાશીમાં અનેક તીર્થો છે અને કાશીમાં અસંખ્ય લિંગો છે; તેમ છતાં વિશ્વેશની સેવા-પૂજા કરવી અને મણિકર્ણિકામાં સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 6

लिंगेष्वेको हि विश्वेशस्तीर्थेषु मणिकर्णिका । इति संव्याहरन्व्यासस्तद्द्वयं बहु मन्यते

‘લિંગોમાં એકમાત્ર વિશ્વેશ, તીર્થોમાં મણિકર્ણિકા’—એમ ઉચ્ચારીને વ્યાસ આ બન્નેને અત્યંત માન આપે છે।

Verse 7

त्यक्त्वा स बहु वाग्जालं प्रातः स्नात्वा दिनेदिने । निर्वाणमंडपे वक्ति महिमानं महेशितुः

તે અતિશય વાદવિવાદના જાળને ત્યજી, દરરોજ પ્રાતઃ સ્નાન કરે છે; અને નિર્વાણ-મંડપમાં મહેશ્વરના મહિમાનું વર્ણન કરે છે।

Verse 8

शिष्याणां पुरतो नित्यं क्षेत्रस्य महिमा महान् । व्याख्यायते मुदा तेन व्यासेन परमर्षिणा

શિષ્યોની સામે દરરોજ પરમર્ષિ વ્યાસ આનંદપૂર્વક ક્ષેત્રની મહાન મહિમાનું વ્યાખ્યાન કરે છે।

Verse 9

अत्र यत्क्रियते क्षेत्रे शुभं वाऽशुभमेव वा । संवर्तेपि न तस्यांतस्तस्माच्छ्रेयः समाचरेत्

આ કાશીક્ષેત્રમાં જે કંઈ કરવામાં આવે—શુભ હોય કે અશુભ—તેનું ફળ પ્રલયકાળે પણ અંત પામતું નથી. તેથી અહીં શ્રેયસ્કર અને ધર્મયુક્ત આચરણ જ દૃઢપણે કરવું જોઈએ.

Verse 10

क्षेत्रसिद्धिं समीहंते ये चात्र कृतिनो जनाः । यावज्जीवं न तैस्त्याज्या सुधीभिर्मणिकर्णिका

આ ક્ષેત્રની સિદ્ધિ ઇચ્છતા કૃતકૃત્ય જનોએ, તે સુબુદ્ધિઓએ જીવનપર્યંત મણિકર્ણિકાનો ત્યાગ કરવો નહીં.

Verse 11

चक्रपुष्करिणी तीर्थे स्नातव्यं प्रतिवासरम् । पुष्पैः पत्रैः फलैस्तोयैरर्च्यो विश्वेश्वरः सदा

ચક્રપુષ્કરિણી તીર્થમાં પ્રતિદિન સ્નાન કરવું જોઈએ; અને પુષ્પ, પત્ર, ફળ તથા જળથી સદા વિશ્વેશ્વરનું અર્ચન કરવું જોઈએ.

Verse 12

स्ववर्णाश्रमधर्मश्च त्यक्तव्यो न मनागपि । प्रत्यहं क्षेत्रमहिमा श्रोतव्यः श्रद्धया सकृत्

પોતાના વર્ણાશ્રમધર્મનો રત્તીભર પણ ત્યાગ ન કરવો જોઈએ; અને દરરોજ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઓછામાં ઓછું એક વાર ક્ષેત્રમહિમાનું શ્રવણ કરવું જોઈએ.

Verse 13

यथाशक्ति च देयानि दानान्यत्र सुगुप्तवत् । अन्नान्यपि च देयानि विघ्नान्परिजिहीर्षुणा

અહીં યથાશક્તિ દાન આપવું જોઈએ, ગુપ્ત રીતે અને દેખાડા વિના; અને વિઘ્નો દૂર કરવા ઇચ્છનારએ અન્નદાન પણ અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 14

परोपकरणं चात्र कर्तव्यं सुधिया सदा । पर्वस्वपि विशेषेण स्नानदानादिकाः क्रियाः

અહીં સદા સુબુદ્ધિથી પરોપકાર કરવો જોઈએ. વિશેષ કરીને પર્વ-ઉત્સવના દિવસોમાં સ્નાન, દાન વગેરે ધર્મકર્મો અવશ્ય કરવા જોઈએ.

Verse 15

सरस्वती सरिद्रूपा ह्यतः शास्त्रनिकेतनम् । आनंदकाननं सर्वं धर्मशास्त्रकृतालयम्

અતએવ અહીં સરસ્વતી નદીરૂપે વિરાજે છે; આ સ્થાન શાસ્ત્રવિદ્યાનું નિકેતન છે. સમગ્ર આનંદકાનન ધર્મ અને શાસ્ત્રોથી રચાયેલું આલય છે.

Verse 16

अत्र मर्म न वक्तव्यं सुधियां कस्यचित्क्वचित् । परदार परद्रव्य परापकरणं त्यजेत्

અહીં બુદ્ધિમાનને કોઈનું રહસ્ય ક્યાંય પણ કહેવું નહીં. પરસ્ત્રી, પરધન અને પરને હાનિ કરવી—આ બધું ત્યજવું જોઈએ.

Verse 17

परापवादो नो वाच्यः परेर्ष्यां न च कारयेत् । असत्यं नैव वक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि

બીજાની નિંદા બોલવી નહીં અને બીજાઓ પ્રત્યે ઈર્ષ્યા કરાવવી પણ નહીં. પ્રાણ ગળે આવી જાય તોય અસત્ય બોલવું નહીં.

Verse 18

अत्रत्य जंतुरक्षार्थमसत्यमपि भाषयेत् । येनकेनप्रकारेण शुभेनाप्यशुभेन वा

અહીં કોઈ જીવની રક્ષા માટે જરૂર પડે તો અસત્ય પણ બોલી શકાય—જે રીતે બને, શુભ હોય કે અશુભ, જો રક્ષા સિદ્ધ થાય તો.

Verse 19

अत्रत्यः प्राणिमात्रोपि रक्षणीयः प्रयत्नतः । एकस्मिन्रक्षिते जंतावत्र काश्यां प्रयत्नतः । त्रैलोक्यरक्षणात्पुण्यं यत्स्यात्तत्स्यान्न संशयः

અહીં કાશીમાં અતિ સૂક્ષ્મ પ્રાણી પણ સર્વ પ્રયત્નથી રક્ષનીય છે. કાશીમાં સાચા પ્રયત્નથી એક જીવનું પણ રક્ષણ થાય તો જે પુણ્ય મળે તે ત્રિલોક-રક્ષણના પુણ્ય સમાન છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 20

ये वसंति सदा काश्यां क्षेत्रसंन्यासकारिणः । त एव रुद्रा मंतव्या जीवन्मुक्ता न संशयः

જે હંમેશાં કાશીમાં વસે છે અને ક્ષેત્ર-સંન્યાસ કરે છે, તેઓ રુદ્રસ્વરૂપ જ માનવા યોગ્ય છે. તેઓ જીવન્મુક્ત છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 21

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्ते संतोष्याः प्रयत्नतः । तेषु वै परितुष्टेषु तुष्येद्विश्वेश्वरः स्वयम्

તેઓ પૂજ્ય છે, તેઓ નમસ્કારયોગ્ય છે, અને તેમને પ્રયત્નપૂર્વક સંતોષવા જોઈએ. તેઓ પરિતૃપ્ત થાય ત્યારે સ્વયં વિશ્વેશ્વર પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 22

काश्यां वसंति ये मर्त्या दूरस्थैरपि सन्नरैः । योगक्षेमो विधातव्यस्तेषां विश्वेशितुर्मुदे

કાશીમાં વસતા તે મનુષ્યોના યોગ-ક્ષેમની વ્યવસ્થા દૂર રહેલા સજ્જનોને પણ કરવી જોઈએ, જેથી વિશ્વેશ્વર—જગતના સ્વામી—પ્રસન્ન થાય।

Verse 23

प्रसरस्त्विंद्रियाणां च निवार्योत्र निवासिभिः । मनसोपि हि चांचल्यमिह वार्यं प्रयत्नतः

અહીં (કાશીમાં) વસનારોએ ઇન્દ્રિયોની બહાર દોડતી પ્રવૃત્તિ રોકવી જોઈએ. ખરેખર, મનની ચંચળતાને પણ અહીં પ્રયત્નપૂર્વક વશમાં કરવી જોઈએ।

Verse 24

मरणं नाभिकांक्षेद्धि कांक्ष्यो मोक्षोऽपिनो पुनः । शरीरशोषणोपायः कर्तव्यः सुधिया नहि

મરણની ઇચ્છા ન કરવી; અને લોભવશ મોક્ષની પણ કામના ન કરવી. બુદ્ધિમાનને શરીરને શોષે કે પીડે એવા ઉપાયો કરવાં ન જોઈએ।

Verse 25

आत्मरक्षात्र कर्तव्या महाश्रेयोभिवृद्धये । अत्रात्म त्यजनोपायं मनसापि न चिंतयेत्

અહીં (કાશીમાં) મહાશ્રેયની વૃદ્ધિ માટે આત્મરક્ષા કરવી જોઈએ. અહીં દેહત્યાગ (આત્મવિનાશ) નો કોઈ ઉપાય મનમાં પણ વિચારવો ન જોઈએ।

Verse 26

गर्वः परोत्र विद्यानां धनगर्वोत्र वै महान् । मुक्तिगर्वेण नो भिक्षां प्रयच्छंत्यत्र वासिनः

અહીં વિદ્યાનો ગર્વ મોટો વિઘ્ન છે; અહીં ધનનો ગર્વ પણ બહુ મોટો છે. અને ‘મુક્તિ’ના ગર્વથી અહીંના વાસીઓ ભિક્ષા આપતા નથી।

Verse 27

एकस्मिन्नपि यच्चाह्नि काश्यां श्रेयोभिलभ्यते । न तु वर्षशतेनापि तदन्यत्राप्यते क्वचित्

કાશીમાં એક જ દિવસે જે પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત થાય છે, તે અન્યત્ર ક્યાંય પણ સો વર્ષમાં પણ મળતું નથી।

Verse 28

अन्यत्र योगाभ्यसनाद्यावज्जन्म यदर्ज्यते । वाराणस्यां तदेकेन प्राणायामेन लभ्यते

અન્યત્ર જીવનભર યોગાભ્યાસથી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ વારાણસીમાં એક જ પ્રાણાયામથી મળી જાય છે।

Verse 29

सर्वतीर्थावगाहाच्च यावज्जन्म यदर्ज्यते । तदानंदवने प्राप्यं मणिकर्ण्येकमज्जनात्

સમસ્ત તીર્થોમાં જીવનભર સ્નાનથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ પુણ્ય આનંદવન (કાશી)માં મણિકર્ણિકામાં એકવાર ડૂબકી લગાવવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 30

सर्वलिंगार्चनात्पुण्यं यावज्जन्म यदर्ज्यते । सकृद्विश्वेशमभ्यर्च्य श्रद्धया तदवाप्यते

બધા લિંગોની જીવનભર આરાધનાથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ પુણ્ય શ્રદ્ધાથી એકવાર વિશ્વેશ્વરની અર્ચના કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 31

गृहिण्युवाच । भगवन्भिक्षुकास्तावदद्य दृष्टा न कुत्रचित् । असत्कृत्यातिथिं नाथो न मे भोक्ष्यति कर्हिचित्

ગૃહિણી બોલી— હે ભગવન, આજે ક્યાંય ભિક્ષુકો દેખાયા નથી. જો હું અતિથિનું સન્માન ન કરું તો મારા નાથ ક્યારેય મારું અન્ન ભોજન નહીં કરે.

Verse 32

गवां कोटि प्रदानेन सम्यग्दत्तेन यत्फलम । तत्फलं सम्यगाप्येत विश्वेश्वर विलोकनात्

એક કરોડ ગાયોનું વિધિપૂર્વક દાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ માત્ર વિશ્વેશ્વરના દર્શનથી સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 33

यत्षोडशमहादानैः पुण्यं प्रोक्तं महर्षिभिः । तत्पुण्यं जायते पुंसां विश्वेशे पुष्पदानतः

મહર્ષિઓએ સોળ મહાદાનોથી જે પુણ્ય કહ્યું છે, તે જ પુણ્ય વિશ્વેશ્વરને પુષ્પ અર્પણ કરવાથી મનુષ્યોને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 34

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैर्यत्फलं प्राप्यतेखिलैः । पंचामृतानां स्नपनाद्विश्वेशे तदवाप्यते

અશ્વમેધ વગેરે સર્વ યજ્ઞોથી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ ફળ વિશ્વેશ્વરને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવવાથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 35

विशेषपूजा कर्तव्या सुमहोत्सवपूर्वकम । कार्यास्तथाधिका यात्राः समर्च्याः क्षेत्रदेवताः

મહોત્સવ પૂર્વે વિશેષ પૂજા કરવી જોઈએ; તેમજ વધારાની યાત્રાઓ કરવી અને ક્ષેત્રદેવતાઓનું યથાવિધી સમર્ચન કરવું જોઈએ।

Verse 36

मन्ये धर्ममयी मूर्तिः कापि त्वं शुचिमानसा । त्वद्दर्शनात्परां प्रीतिं संप्राप्तानींद्रियाणि मे

શુદ્ધ મનવાળી તું ધર્મની જ કોઈ મૂર્તિ છે એમ હું માનું છું; તારા દર્શનથી મારી ઇન્દ્રિયોએ પરમ આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો છે।

Verse 37

महापूजोपकरणं योर्पयेद्विश्वभर्तरि । न तं संपत्तिसंभारा विमुंचंतीह कुत्रचित्

જે વિશ્વભર્તા પ્રભુને મહાપૂજાની સામગ્રી અર્પે છે, તેને આ લોકમાં ક્યાંય સમૃદ્ધિનો ભંડાર છોડતો નથી।

Verse 38

सर्वर्तुकुसुमाढ्यां च यः कुर्यात्पुष्पवाटिकाम् । तदंगणे कल्पवृक्षाश्छायां कुर्वंति शीतलाम्

જે સર્વ ઋતુના ફૂલોથી સમૃદ્ધ પુષ્પવાટિકા બનાવે છે, તેના આંગણે કલ્પવૃક્ષો શીતળ છાયા કરે છે।

Verse 39

यः क्षीरस्नपनार्थं वै विश्वेशे धेनुमर्पयेत् । क्षीरार्णवतटे तस्य निवसेयुः पितामहाः

જે ક્ષીરાભિષેક માટે શ્રી વિશ્વેશ્વરને ગાય અર્પે છે, તેના પિતૃઓ ક્ષીરસમુદ્રના કાંઠે નિવાસ કરે છે।

Verse 40

विश्वेशराजसदने यः सुधां चित्रमेव वा । कारयेत्तस्य भवनं कैलासचित्रितं भवेत्

જે વિશ્વેશ્વરના રાજસદનમાં (મંદિર પ્રાંગણમાં) સુંનાપૂતી કે ચિત્રકામ કરાવે છે, તેનું ઘર કૈલાસ સમાન શોભિત બને છે।

Verse 41

ब्राह्मणान्यतिनो वापि तथैव शिवयोगिनः । भोजयेद्योत्र वै काश्यामेकैक गणना क्रमात्

જે કાશીમાં બ્રાહ્મણો, યતિઓ તથા શિવયોગીઓને ક્રમસર એકે એક ગણતાં શ્રદ્ધાપૂર્વક ભોજન કરાવે છે, તે મહાપુણ્ય પામે છે।

Verse 42

कोटिभोज्यफलं तस्य श्रद्धया नात्र संशयः । तपस्त्वत्र प्रकर्तव्यं दानमत्र प्रदापयेत्

શ્રદ્ધાથી તેને કરોડોને ભોજન કરાવ્યાનું ફળ નિશ્ચિત મળે છે—એમાં શંકા નથી; તેથી અહીં તપ કરવું અને અહીં જ દાન આપવું જોઈએ।

Verse 43

विश्वेशस्तोषणीयोत्र स्नानहोमजपादिभिः । अन्यत्र कोटिजप्येन यत्फलं प्राप्यते नरैः । अष्टोत्तरशतं जप्त्वा तदत्र समवाप्यते

અહીં કાશીમાં સ્નાન, હોમ, જપ વગેરે દ્વારા વિશ્વેશ્વરને પ્રસન્ન કરવો જોઈએ; અન્યત્ર કરોડ જપથી જે ફળ મળે છે, તે અહીં માત્ર અષ્ટોત્તરશત (૧૦૮) જપથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 44

कोटिहोमेन यत्प्रोक्तं फलमन्यत्र सूरिभिः । अष्टोत्तराहुतिशतात्तदत्रानंदकानने

અન્યત્ર વિદ્વાનો જે ફળને કોટિ હોમથી પ્રાપ્ત થતું કહે છે, તે જ ફળ અહીં આનંદકાનનમાં માત્ર એકસો આઠ આહુતિઓથી મળે છે।

Verse 45

यो जपेद्रुद्रसूक्तानि काश्यां विश्वेशसन्निधौ । पारायणेन वेदानां सर्वेषां फलमाप्यते

જે કાશીમાં વિશ્વેશ્વરના સન્નિધિમાં રુદ્રસૂક્તોનો જપ કરે છે, તે સર્વ વેદોના પૂર્ણ પારાયણનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 46

तस्य पुण्यं न जानामि चिंतिते चाक्षरे परे । काश्यां नित्यं प्रवस्तव्यं सेव्योत्तरवहा सदा

પરમ અક્ષરનું ચિંતન કરનારનું પુણ્ય હું માપી શકતો નથી. કાશીમાં નિત્ય નિવાસ કરવો જોઈએ અને સદા ઉત્તરવાહિની (ગંગા)ની સેવા કરવી જોઈએ।

Verse 47

आपद्यपि हि घोरायां काशी त्याज्या न कुत्रचित् । यतः सर्वापदांहर्ता त्राता विश्वपतिः प्रभुः

ઘોર આપત્તિમાં પણ કાશીને ક્યાંય ત્યાગવી નહીં; કારણ કે વિશ્વપતિ પ્રભુ સર્વ આપદાઓના હર્તા અને સાચા ત્રાતા છે।

Verse 48

अवंध्यं दिवसं कुर्यात्स्नानदानजपादिभिः । यतः काश्यां कृतं कर्म महत्त्वाय प्रकल्पते

સ્નાન, દાન, જપ વગેરે દ્વારા દિવસને સફળ કરવો જોઈએ; કારણ કે કાશીમાં કરેલું કર્મ મહાન આધ્યાત્મિક મહત્ત્વનું કારણ બને છે।

Verse 49

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि कर्तव्यानि प्रयत्नतः । तथेंद्रियविकाराश्च न बाधंतेत्र कर्हिचित्

કૃચ્છ્ર, ચાંદ્રાયણ વગેરે વ્રતો પ્રયત્નપૂર્વક કરવાં જોઈએ. ત્યારે ઇન્દ્રિયોના વિકારો અને ચંચળતા અહીં ક્યારેય અવરોધ કરતી નથી.

Verse 50

यदींद्रियाणि कुर्वंति विक्रियामिह देहिनाम् । तदात्रवाससं सिद्धिर्विघ्नेभ्यो नैव लभ्यते

જો અહીં દેહધારીઓની ઇન્દ્રિયો વિકૃતિ ઉત્પન્ન કરે, તો અભિપ્રેત સાધનાની સિદ્ધિ મળતી નથી; કારણ કે તે વિઘ્નોથી ઘેરાયેલી રહે છે.

Verse 51

अगस्त्य उवाच । कृच्छ्र चांद्रायणादीनि व्यासो वक्ष्यति यानि वै । तेषां स्वरूपमाख्याहि स्कंदेंद्रिय विशुद्धये

અગસ્ત્ય બોલ્યા—કૃચ્છ્ર, ચાંદ્રાયણ વગેરે જેનું વર્ણન વ્યાસ પણ કરશે, હે સ્કંદ! ઇન્દ્રિયશુદ્ધિ માટે તેમનું યથાર્થ સ્વરૂપ મને કહો.

Verse 52

स्कंद उवाच । कथयामि महाबुद्धे कृच्छ्रादीनि तवाग्रतः । यानि कृत्वात्र मनुजो देहशुद्धिं लभेत्पराम्

સ્કંદ બોલ્યા—હે મહાબુદ્ધિમાન! હું તારા સમક્ષ કૃચ્છ્ર વગેરે વ્રતો કહું છું; તેને કરીને મનુષ્ય અહીં પરમ દેહશુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 53

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

એક વખત ભોજન કરવું, માત્ર રાત્રે ભોજન કરવું, ન માગીને મળેલા અન્નથી નિર્વાહ કરવો અને એક દિવસ ઉપવાસ કરવો—આને ‘પાદ-કૃચ્છ્ર’ કહેવાય છે.

Verse 54

वटोदुंबरराजीव बिल्वपत्रकुशोदकम् । प्रत्येकं प्रत्यहं पीतं पर्णकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

વટ, ઉદુંબર, કમળ, બિલ્વપત્ર અને કુશથી સંસ્કારિત જળને એકેક કરીને, પ્રતિદિન ક્રમે પીવું—આને ‘પર્ણકૃચ્છ્ર’ વ્રત તરીકે પ્રકીર્તિત કર્યું છે.

Verse 55

पिण्याकघृततक्रांबु सक्तूनां प्रतिवासरम् । एकैकमुपवासश्च कृच्छ्रः सौम्यः प्रकीर्तितः

પ્રતિદિન ક્રમે પિણ્યાક, ઘી, છાશ, પાણી અને સત્તુ—એકેક કરીને લેવાં, તથા નિયમિત ઉપવાસ રાખવો—આને ‘સૌમ્ય કૃચ્છ્ર’ તરીકે કીર્તિત કર્યું છે.

Verse 56

हविषा प्रातरश्नीत हविषा सायमेव च । हविषा याचितं त्रींस्तु सोपवासस्त्रयहं वसेत्

સવારે હવિષ્યાન્ન ભોજન કરવું અને સાંજે પણ હવિષ્યાન્ન જ; ત્રણ દિવસ ભિક્ષાથી પ્રાપ્ત હવિષ્યાન્ન માત્ર લેવું, ત્યારબાદ ઉપવાસ સાથે ત્રણ દિવસ રહેવું.

Verse 57

एकैकग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यमतिकृच्छ्रं चरन्द्विजः

પૂર્વવત નિયમ મુજબ ત્રણ દિવસ પ્રતિદિન એકેક ગ્રાસ માત્ર ભોજન કરવું; અને અંતે ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કરવો—આ દ્વિજનો ‘અતિકૃચ્છ્ર’ આચાર કહેવાય છે.

Verse 58

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिः । द्वादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तितः

‘કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્ર’ એકવીસ દિવસ માત્ર દૂધથી આચરાય છે; અને બાર દિવસના ઉપવાસથી ‘પરાક’ કહેવાય છે.

Verse 59

त्र्यहं प्रातस्त्रयहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यं प्राजापत्यं चरन्द्विजः

દ્વિજએ પ્રાજાપત્ય વ્રત આ રીતે કરવું—ત્રણ દિવસ માત્ર પ્રાતઃ ભોજન, ત્રણ દિવસ માત્ર સાંજે; ત્રણ દિવસ વિનામાગ્યા મળેલું જ ગ્રહણ; અને અંતિમ ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કરવો।

Verse 60

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रः सांतपनः स्मृतः

ગોમૂત્ર, ગોમય, દૂધ, દહીં, ઘી અને કુશોદક—એનું સેવન તથા એક રાત્રી ઉપવાસ—આ પ્રાયશ્ચિત્ત ‘સાંતપન કૃચ્છ્ર’ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 61

पृथक्सांतपनद्रव्यैः षडहः सोपवासकः । सप्ताहेन तु कृच्छ्रोयं महासांतपनः स्मृतः

સાંતપનના દ્રવ્યોને અલગ અલગ રીતે છ દિવસ ઉપવાસসহ સેવન કરવાથી, અને એક અઠવાડિયામાં આ કૃચ્છ્ર પૂર્ણ થાય ત્યારે તેને ‘મહાસાંતપન’ કહે છે।

Verse 62

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् । एतांस्त्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः

તપ્ત-કૃચ્છ્ર આચરતા બ્રાહ્મણે ત્રણ-ત્રણ દિવસ ઉષ્ણ જળ, ઉષ્ણ દૂધ, ઉષ્ણ ઘી પીવું; પછી ત્રણ દિવસ માત્ર વાયુભક્ષણ કરવું. દરરોજ એક વાર સ્નાન કરીને સમાહિત રહેવું।

Verse 63

त्र्यहमुष्णाः पिबेदापस्त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् । त्र्यहमुष्णघृतं प्राश्य वायुभक्षो दिनत्रयम्

ત્રણ દિવસ ઉષ્ણ પાણી પીવું, ત્રણ દિવસ ઉષ્ણ દૂધ પીવું; ત્રણ દિવસ ઉષ્ણ ઘી ગ્રહણ કરીને, ત્રણ દિવસ માત્ર વાયુભક્ષણથી રહેવું।

Verse 64

पलमेकं पयः पीत्वा सर्पिषश्च पलद्वयम् । पलमेकं तु तोयस्य तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

એક પલ દૂધ પીવું, બે પલ ઘી તથા એક પલ પાણી લેવું—આ જ માપ ‘તપ્તકૃચ્છ્ર’ તરીકે જણાવાયું છે.

Verse 65

गोमूत्रेण समायुक्तं यावकं यः प्रयोजयेत् । कृच्छ्रमेकाह्न्किं प्रोक्तं शरीरस्य विशोधनम्

જે ગોમૂત્રથી યુક્ત યાવક (જૌનું માંડ) સેવન કરે—તે એક દિવસનું કૃચ્છ્ર કહેવાયું છે; તે શરીરનું વિશોધન કરે છે.

Verse 66

हस्तावुत्तानतः कृत्वा दिवसं मारुताशनः । रात्रौ जले स्थितो व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम्

હાથો પ્રસારીને, દિવસભર વાયુ-આહારથી રહી, અને રાત્રે જળમાં ઊભા રહી પ્રભાત સુધી જાગરણ કરવું—આ પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત સમાન કહેવાયું છે.

Verse 67

एकैकं ह्रासयेद्ग्रासं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् । उपस्पृशं स्त्रिषवणमेतच्चांद्रायणं स्मृतम्

કૃષ્ણપક્ષમાં દરરોજ એક એક ગ્રાસ ઘટાડવો અને શુક્લપક્ષમાં દરરોજ એક એક ગ્રાસ વધારવો; તેમજ ત્રણ સંધ્યાએ આચમન કરવું—આને ‘ચાંદ્રાયણ’ વ્રત કહેવાયું છે.

Verse 68

एकैकं वर्धयेद्ग्रासं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् । भुंजीत दर्शे नो किंचिदेष चांद्रायणो विधिः

શુક્લપક્ષમાં દરરોજ એક એક ગ્રાસ વધારવો અને કૃષ્ણપક્ષમાં દરરોજ એક એક ગ્રાસ ઘટાડવો; અને અમાવાસ્યાના દિવસે કશું જ ન ખાવું—આ જ ચાંદ્રાયણનો વિધાન છે.

Verse 69

चतुरः प्रातरश्नीयात्पिंडान्विप्रः समाहितः । चतुरोस्तमिते सूर्ये शिशुचांद्रायणं स्मृतम्

સમાહિત બ્રાહ્મણ સવારે ચાર ગ્રાસ ભોજન કરે અને સૂર્યાસ્તે પણ ચાર ગ્રાસ. આ વ્રત ‘શિશુ-ચાન્દ્રાયણ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 70

अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिंडान्मध्यंदिने स्थिते । नियतात्मा हविष्यस्य यतिचांद्रायणं स्मृतम्

મધ્યાહ્ને નિયતાત્મા વ્યક્તિ હવિષ્ય-આહારના આઠ અને આઠ ગ્રાસ ભોજન કરે. આ ‘યતિ-ચાન્દ્રાયણ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 71

यथाकथंचित्पिंडानां तिस्रोशीतीः समाहितः । मासेनाश्नन्हविष्यस्य चंद्रस्यैति सलोकताम्

જે કોઈ રીતે સમાહિત રહી ત્ર્યશીતી (ત્ર્યાસી) ગ્રાસનું પ્રમાણ પાળે અને એક માસ સુધી આ રીતે હવિષ્ય ભોજન કરે, તે ચન્દ્રલોકને પામે છે.

Verse 72

अद्भिर्गात्राणि शुध्यंति मनः सत्येन शुद्ध्यति । विद्या तपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्ध्यति

જળથી શરીર શુદ્ધ થાય છે, સત્યથી મન શુદ્ધ થાય છે. વિદ્યાથી અને તપથી જીવાત્મા શુદ્ધ થાય છે, અને જ્ઞાનથી બુદ્ધિ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 73

तच्च ज्ञानं भवेत्पुंसां सम्यक्काशीनिषेवणात् । काशीनिषेवणेन स्याद्विश्वेशकरुणोदयः

તે સત્ય જ્ઞાન મનુષ્યોમાં કાશીનું સમ્યક્ સેવન—ભક્તિપૂર્વક નિવાસ—થી ઉત્પન્ન થાય છે. કાશી-સેવાથી વિશ્વેશ્વરની કરુણાનો ઉદય થાય છે.

Verse 74

ततो महोदयावाप्तिः कर्मनिर्मूलनक्षमा । अतः काश्यां प्रयत्नेन स्नान दान तपो जपः

તેથી મહાન આધ્યાત્મિક સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, જે કર્મને મૂળથી ઉખેડવામાં સમર્થ છે. તેથી કાશીમાં પ્રયત્નપૂર્વક સ્નાન, દાન, તપ અને જપ કરવો જોઈએ.

Verse 75

व्रतं पुराणश्रवणं स्मृत्युक्ताध्व निषेवणम् । प्रतिक्षणे प्रतिदिनं विश्वेश पदचिंतनम्

વ્રતનું પાલન, પુરાણશ્રવણ, સ્મૃતિઓમાં કહેલા માર્ગનું અનુસરણ, અને પ્રતિ ક્ષણે—પ્રતિદિને—વિશ્વેશ્વરના પાદચિંતન; આ જ (કાશીનું) જીવનમાર્ગ છે.

Verse 76

लिंगार्चनं त्रिकालं च लिंगस्यापि प्रतिष्ठितिः । साधुभिः सह संलापो जल्पः शिवशिवेति च

ત્રિકાળ લિંગાર્ચન, લિંગની પ્રતિષ્ઠા પણ, સાધુઓ સાથે સత్సંવાદ, અને વારંવાર ‘શિવ, શિવ’નું ઉચ્ચારણ—(આ કાશીમાં) પ્રશંસિત આચરણ છે.

Verse 77

अतिथेश्चापि सत्कारो मैत्रीतीर्थनिवासिभिः । आस्तिक्यबुद्धिर्विनयो मानामान समानधीः

અતિથિનો સત્કાર, તીર્થનિવાસીઓ સાથે મૈત્રી, આસ્તિક બુદ્ધિ, વિનય, અને માન-અપમાનમાં સમદૃષ્ટિ—(આ કાશીમાં) પ્રશંસિત ગુણો છે.

Verse 78

अकामिता त्वनौद्धत्यमरागित्वमहिंसनम् । अप्रतिग्रहवृत्तिश्च मतिश्चानुग्रहात्मिका

નિષ્કામતા, અનૌદ્ધત્ય (અહંકારરહિતતા), વૈરાગ્ય, અહિંસા, અનુચિત પ્રતિગ્રહ ન સ્વીકારવાની વૃત્તિ, અને અનુગ્રહસભર કરુણામય મતિ—(આ કાશીસેવકના) પ્રશંસિત ગુણો છે.

Verse 79

अदंभितात्वमात्सर्यमप्रार्थितधनागमः । अलोभित्वमनालस्यमपारुष्यमदीनता

દંભરહિતતા, મત્સરનો અભાવ, ન માગતાં ધનનું આગમન, અલોભ, અનાલસ્ય, મૃદુતા અને અદીન આત્મસન્માન—આ ગુણો કાશીક્ષેત્રવાસીએ સાધવા યોગ્ય છે।

Verse 80

इत्यादि सत्प्रवृत्तिश्च कर्तव्या क्षेत्रवासिना । प्रत्यहं चेति शिष्येभ्यः सधर्ममुपदेक्ष्यति

આવી તથા આવી જ સત્પ્રવૃત્તિ ક્ષેત્રવાસીએ કરવી જોઈએ; અને તે દરરોજ શિષ્યોને તે ધર્મમય આચારનું ઉપદેશ આપવો જોઈએ।

Verse 81

नित्यं त्रिषवणस्नायी नित्यं भिक्षाकृताशनः । लिंगपूजार्चको नित्यमित्थं व्यासो वसेत्पुरा

જે નિત્ય ત્રણ સંધ્યાએ સ્નાન કરે, ભિક્ષાથી પ્રાપ્ત અન્ન જ ગ્રહણ કરે, અને દરરોજ શિવલિંગની પૂજા કરે—એ રીતે વ્યાસ કાશીપુરમાં વસતા હતા।

Verse 82

एकदा तस्य जिज्ञासां कर्तुं देवीं हरोवदत् । अद्य भिक्षाटनं प्राप्ते व्यासे परमधार्मिके

એક વખત તેની પરીક્ષા કરવા ઇચ્છીને હરે દેવીએ કહ્યું—“આજે પરમધાર્મિક વ્યાસ ભિક્ષા માટે આવે ત્યારે…।”

Verse 83

अपि सर्वगते क्वापि भिक्षां मा यच्छ सुंदरि । तथेत्युक्ता भवानी सा भवं भवनिवारणम्

“સુંદરી! તે સર્વત્ર જાય તોય ક્યાંય તેને ભિક્ષા ન આપ.” એમ કહ્યે, ભવનિવારિણી ભવાની “તથાસ્તુ” કહી સંમત થઈ।

Verse 84

नमस्कृत्य प्रतिगृहं तस्य भिक्षां न्यषेधयत् । स मुनिः सहितः शिष्यैर्भिक्षामप्राप्य दूनवत्

પ્રત્યેક ઘરમાં નમસ્કાર મળ્યો છતાં તેની ભિક્ષા નકારી દેવાઈ. શિષ્યો સહિત તે મુનિ અન્ન ન મળતાં અત્યંત વ્યથિત થયો.

Verse 85

वेलातिक्रममालोक्य पुनर्बभ्राम तां पुरीम् । गृहेगृहे परिप्राप्ता भिक्षान्यैः सर्वभिक्षुकैः

સમય વીત્યો છે એમ જોઈ તે ફરી તે નગરીમાં ભ્રમણ કરવા લાગ્યો. પરંતુ ઘરેઘરે ભિક્ષા તો અન્ય સર્વ ભિક્ષુકોને જ મળતી રહી.

Verse 86

तदह्निनालभद्भिक्षां सशिष्यः स मुनिः क्वचित् । अथ सायंतनं कर्म कृत्वा छात्रैः समन्वितः

તે દિવસે શિષ્યો સહિત તે મુનિને ક્યાંય ભિક્ષા મળી નહિ. ત્યારબાદ વિદ્યાર્થીઓ સાથે તેણે સાંજનું નિત્યકર્મ પૂર્ણ કર્યું.

Verse 87

उपोषणपरो भूत्वा तथैवासीदहर्निशम् । अथान्येद्युर्मुनिर्व्यासः कृत्वा माध्याह्निकं विधिम्

ઉપવાસનો સંકલ્પ કરીને તે દિવસ-રાત એમ જ રહ્યો. પછી બીજા દિવસે મુનિ વ્યાસે માધ્યાહ્નિક વિધિ સંપન્ન કરી.

Verse 88

ययौ भिक्षाटनं कर्तुं सशिष्यः परितः पुरीम् । सर्वत्र स परिभ्रांतः प्रतिसौधं मुहुर्मुहुः

શિષ્યો સહિત તે મુનિ નગરીની આસપાસ ભિક્ષા માગવા નીકળ્યો. તે સર્વત્ર ભ્રમણ કરતો રહ્યો—વારંવાર—દરેક મહેલ અને ઘેર ગયો.

Verse 89

न क्वापि लब्धवान्भिक्षां भाग्यहीनो धनं यथा । अथ चिंतितवान्व्यासः परिश्रांतः परिभ्रमन्

ભટકતા ભટકતા થાકેલા વ્યાસને ક્યાંય ભિક્ષા ન મળી; જેમ ભાગ્યહીનને ધન મળતું નથી. ત્યાર પછી વ્યાસજી વિચારમાં પડ્યા.

Verse 90

को हेतुर्यन्न लभ्येत भिक्षा यत्नेन रक्षिता । अंतेवासिन आहूय व्यासः पप्रच्छ चाखिलान्

“યત્નપૂર્વક માંગ્યા છતાં ભિક્ષા કેમ મળતી નથી?” એમ વિચારી વ્યાસજીએ આશ્રમવાસી શિષ્યોને બોલાવી સૌને પૂછ્યું.

Verse 91

भवद्भिरपि नो भिक्षा परिप्राप्तेति गम्यते । किमत्र पुरि संवृत्तं द्वित्रा यात ममाज्ञया

“તમને પણ ભિક્ષા મળી નથી એવું જણાય છે. આ નગરીમાં શું બન્યું છે? મારી આજ્ઞાથી તમામાંથી બે-ત્રણ જણ જઈને જાણો.”

Verse 92

द्वितीयेह्न्यपि यद्भिक्षा न लभ्येतातियत्नतः । अनिष्टं किंचिदत्रासीन्महागुरुनिपातजम्

“જો બીજા દિવસે પણ બહુ પ્રયત્ન છતાં ભિક્ષા ન મળે, તો અહીં ચોક્કસ કંઈક અનિષ્ટ થયું છે—જાણે કોઈ મહાગુરુના પતનથી ઉપજેલું.”

Verse 93

अन्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामभवत्क्षणात् । राजदंडोथ युगपज्जातः सर्वपुरौकसाम्

“કદાચ આખી નગરીમાં ક્ષણમાં અન્નનો ક્ષય થયો હશે; અથવા એકસાથે સર્વ નગરવાસીઓ પર રાજદંડ પડ્યો હશે.”

Verse 94

अथवा वारिता भिक्षा केनाप्यस्मासु चेर्ष्यया । पुरौकसोभवन्दुस्थास्तूपसर्गेण केनचित्

અથવા અમારાં પ્રત્યે ઈર્ષ્યાથી કોઈએ ભિક્ષા-દાન અટકાવ્યું હશે; અથવા કોઈ ઉપસર્ગથી નગરવાસીઓ દુઃખિત થયા હશે।

Verse 95

किमेतदखिलमज्ञात्वा समागच्छत सत्वरम् । द्वित्राः पवित्रचरणात्प्राप्यानुज्ञां गुरोरथ । समाचख्युः समागम्य दृष्ट्वर्द्धि तत्पुरौकसाम्

આ બધું શું છે તે જાણ્યા વિના જ ઝડપથી પાછા આવો. ત્યારે બે-ત્રણ શિષ્યોએ પવિત્ર ચરણવાળા ગુરુની અનુજ્ઞા મેળવી જઈને ફરી પાછા આવી, નગરવાસીઓની સમૃદ્ધિ જોઈ જે જોયું તે કહી સંભળાવ્યું।

Verse 96

शिष्या ऊचुः । शृण्वंत्वाराध्यचरणा नोपसर्गोत्र कश्चन । नान्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामिह कुत्रचित्

શિષ્યોએ કહ્યું—હે આરાધ્ય ચરણવાળા, સાંભળો; અહીં કોઈ ઉપસર્ગ નથી, અને આ સમગ્ર નગરીમાં ક્યાંય અન્નનો અભાવ પણ નથી।

Verse 97

यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्राऽमरधुनी स्वयम् । त्वादृशा यत्र मुनयः क्व भीस्तत्रोपसर्गजा

જ્યાં સాక్షાત્ વિશ્વેશ્વર વિરાજે છે, જ્યાં સ્વયં અમરધુની (ગંગા) હાજર છે, અને જ્યાં આપ જેવા મુનિઓ વસે છે—ત્યાં ઉપસર્ગજન્ય ભય કેવી રીતે રહે?

Verse 98

समृद्धिर्या गृहस्थानामिह विश्वेशितुः पुरि । न सर्द्धिरस्ति वैकुंठे स्वल्पास्ता अलकादयः

વિશ્વેશ્વરની આ પુરીમાં ગૃહસ્થોને જે સમૃદ્ધિ મળે છે, તેવી સમૃદ્ધિ વૈકુંઠમાં પણ નથી; તેની સામે અલકા વગેરે લોક પણ નાનાં જ છે।

Verse 99

रत्नाकरेषु रत्नानि न तावंति महामुने । यावंति संति विश्वेशनिर्माल्योपभुजां गृहे

હે મહામુને, રત્નાકરોમાં જેટલા રત્નો છે તેટલા નથી; કાશીમાં વિશ્વેશ્વરના નિર્માલ્ય-પ્રસાદનો ઉપભોગ કરનારાંના ઘરોમાં રહેલા નિધિ-વૈભવ તો તેનાથી પણ વધુ છે।

Verse 100

गृहेगृहेत्र धान्यानां राशयो यादृशः पुनः । न तादृशः कल्पवृक्षदत्ता ऐंद्रे पुरे क्वचित्

અહીં ઘરેઘરે જેવાં ધાન્યના ઢગલા છે, તેવાં ક્યાંય નથી—ઇન્દ્રપુરમાં પણ નહીં, કલ્પવૃક્ષના દાનરૂપે પણ નહીં।

Verse 110

श्रीकंठाः सर्व एवात्र सर्वे मृत्युंजया ध्रुवम् । मोक्षश्री श्रितवर्ष्माणस्त्वर्धनारीश्वरायतः

અહીં સર્વે શ્રીકંઠ છે અને નિશ્ચયે સર્વે મૃત્યુઞ્જય છે; તેમના દેહો મોક્ષશ્રીના તેજથી અલંકૃત છે, કારણ કે અર્ધનારીશ્વરના અનુગ્રહથી તેઓ તદાકાર થયેલા છે।

Verse 120

सर्वे सुरनिकायाश्च सर्व एव महर्षयः । योगिनः सर्व एवात्र काशीनाथमुपासते

અહીં દેવગણોના સર્વ સમૂહો, સર્વ મહર્ષિઓ અને સર્વ યોગીઓ—બધાં જ કાશીનાથની ઉપાસના કરે છે।

Verse 130

अथ गच्छन्महादेव्या गृहद्वारि निषण्णया । प्राकृतस्त्रीस्वरूपिण्या भिक्षायै प्रार्थितोतिथिः

પછી આગળ જતા અતિથિને, ઘરના દ્વારે બેઠેલી મહાદેવીએ સામાન્ય સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરીને ભિક્ષા માટે પ્રાર્થના કરી।

Verse 140

किंवा नु करुणामूर्तिरिह काशिनिवासिनाम् । सर्वदुःखौघहरिणी परानंदप्रदायिनी

શું તે કાશી-નિવાસીઓ માટે કરુણાની સાક્ષાત્ મૂર્તિ નથી? તે સર્વ દુઃખના પ્રવાહને હરનારી અને પરમાનંદ આપનારી છે.

Verse 150

अत्रत्यस्यैव हि मुने गृहिणी गृहमेधिनः । नित्यं वीक्षे चरंतं त्वां भिक्षां शिष्यगणैर्वृतम्

હે મુને, હું આ જ સ્થાનના એક ગૃહસ્થની ગૃહિણી છું. હું રોજ તમને શિષ્યગણથી ઘેરાયેલા ભિક્ષા માટે ફરતા જોઉં છું.

Verse 160

यावतार्थिजनस्तृप्तिमेति सर्वोपि सर्वशः । वयं न तादृङ्महिला भर्तृसंदेहकारिकाः

જ્યાં સુધી દરેક જરૂરિયાતમંદ યાચક સર્વ રીતે તૃપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી (અમે સેવા કરીએ છીએ). અમે પતિના મનમાં શંકા ઊભી કરે તેવી સ્ત્રીઓ નથી.

Verse 170

अतितृप्तिं समापन्नास्ते तदन्ननिषेवणात् । आचांताश्चंदनैः स्रग्भिरंबरैः परिभूषिताः

તે અન્નનું સેવન કરીને તેઓ અત્યંત તૃપ્ત થયા; અને આચમન કરીને ચંદન, માળા તથા વસ્ત્રોથી અલંકૃત થઈ સન્માનિત થયા.

Verse 180

विचार्य कारिता नित्यं स्वधिष्ण्योदय चिंतनम् । गृहस्थ उवाच । एषु धर्मेषु भो विद्वंस्त्वयि कोस्तीह तद्वद

વિચાર કરીને તે નિત્ય પોતાના સ્વધર્મ-ધિષ્ણ્યના ઉદયનું ચિંતન કરતો રહ્યો. ત્યારે ગૃહસ્થ બોલ્યો—‘હે વિદ્વાન, આ ધર્મોમાં અહીં તમારા અંદર શું છે? તે કહો.’

Verse 190

अद्य प्रभृति न क्षेत्रे मदीये शापवर्जिते । आवस क्रोधन मुने न वासे योग्यतात्र ते

આજથી, હે ક્રોધી મુનિ, શાપરહિત મારા પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તું નિવાસ ન કર; આ ધામમાં વસવાની તારી યોગ્યતા નથી।

Verse 200

अहोरात्रं स पश्यन्वै क्षेत्रं दृष्टेरदूरगम् । प्राप्याष्टमीं च भूतां च मध्ये क्षेत्रं सदा विशेत्

એક અહોરાત્ર સુધી દૃષ્ટિથી અદૂર એવા પવિત્ર ક્ષેત્રને નિહાળતો રહે; અને અષ્ટમી આવે ત્યારે હંમેશાં ક્ષેત્રના મધ્ય, તેના હૃદયસ્થાને પ્રવેશ કરીને નિવાસ કરે।

Verse 204

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं व्यासशाप विमोक्षणम् । महादुर्गोपसर्गेभ्यो भयं तस्य न कुत्रचित्

વ્યાસના શાપથી મુક્તિ આપનાર આ પુણ્ય અધ્યાય સાંભળવાથી, મહા આપત્તિઓ અને ઘોર ઉપસર્ગોથી તેને ક્યાંય ભય રહેતો નથી।

Verse 285

शरीरसौष्ठवं कांक्ष्यं व्रतस्नानादिसिद्धये । आयुर्बह्वत्र वै चिंत्यं महाफलसमृद्धये

વ્રત, સ્નાન વગેરેની સિદ્ધિ માટે શરીરસ્વસ્થ્યની કામના કરવી; અને મહાફળની સમૃદ્ધિ માટે અહીં દીર્ઘાયુ પણ પ્રાર્થવું।