Adhyaya 43

Verse 1

अगस्त्य उवाच । नर्मदेशस्य माहात्म्यं श्रुतं कल्मषनाशनम् । इदानीं कथय स्कंद सतीश्वर समुद्भवम्

અગસ્ત્યે કહ્યું: કલ્મષનાશક નર્મદેશનું માહાત્મ્ય સાંભળ્યું. હવે, હે સ્કંદ, સતીશ્વરના ઉદ્ભવનું વર્ણન કરો.

Verse 2

स्कंद उवाच । मित्रावरुणसंभूत कथयामि कथां शृणु यथा सतीश्वरं लिंगं काश्यामाविर्बभूव ह

સ્કંદે કહ્યું—હે મિત્ર-વરુણસમ્ભૂત (અગસ્ત્ય)! હું કથા કહું છું, સાંભળો; કાશીમાં સતીશ્વર લિંગ કેવી રીતે સాక్షાત્ પ્રગટ થયું.

Verse 3

पुरा तताप सुमहत्तपः शतधृतिर्मुने । तपसा तेन देवेशः संतुष्टो वरदोऽभवत्

પૂર્વકાળે, હે મુનિ, શતધૃતિએ અતિ મહાન તપ કર્યું. તે તપથી પ્રસન્ન થઈ દેવેશ્વર વરદાતા બન્યા.

Verse 4

उवाच चापि ब्रह्माणं नितरां ब्राह्मणप्रियः । सर्वज्ञनाथो लोकात्मा वरं वरय लोककृत्

અને તેમણે બ્રહ્માને કહ્યું—બ્રાહ્મણોને અતિ પ્રિય, સર્વજ્ઞ નાથ, લોકાત્મા અને લોકકર્તા—‘વર માગો.’

Verse 5

ब्रह्मोवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरं दास्यसि वांछितम् । तदा त्वं मे भव सुतो देवी दक्षसुताऽस्तु च

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવેશ, જો તમે પ્રસન્ન થઈ ઇચ્છિત વર આપશો, તો તમે મારા પુત્ર બનો અને દેવી પણ દક્ષની પુત્રી બને.

Verse 6

इति श्रुत्वा महादेवः सर्वदो ब्रह्मणो वरम् । स्मित्वा देवीमुखं वीक्ष्य प्रोवाच चतुराननम्

બ્રહ્માનો આ વર સાંભળી સર્વદાતા મહાદેવ હસ્યા; દેવીના મુખને જોઈ તેમણે ચતુરાનન બ્રહ્માને કહ્યું.

Verse 7

ब्रह्मंस्त्वद्वांछितं भूयात्किमदेयं पितामह । इत्युक्त्वा ब्रह्मणो भालादाविरासीच्छशांकभृत्

“હે બ્રહ્મન્! તું જે ઇચ્છે તે સિદ્ધ થાઓ; હે પિતામહ, તને અદેય એવું શું છે?” એમ કહીને ચંદ્રધારી (ચંદ્રશેખર) બ્રહ્માના લલાટમાંથી પ્રગટ થયા।

Verse 8

रुदन्स उत्तानशयो ब्रह्मणो मुखमैक्षत । ततो ब्रह्मापि तं बालं रुदंतं प्रविलोक्य च

રડતો તે શિશુ પીઠે સૂઈ બ્રહ્માના મુખ તરફ જોયો. ત્યારબાદ બ્રહ્માએ પણ તે રડતા બાળકને જોઈ તેની તરફ દૃષ્ટિ કરી।

Verse 9

किं मां जनकमाप्यापि त्वं रोदिषि मुहुर्मुहुः । श्रुत्वेति पृथुकः प्राह यथोक्तं परमेष्ठिना

“મને પિતા રૂપે પામ્યા પછી પણ તું વારંવાર કેમ રડે છે?” એવું સાંભળીને પૃથુકે, પરમેષ્ઠી (બ્રહ્મા) જેમ કહ્યું તેમ જ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 10

नाम्ने रोदिमि मे स्रष्टुर्नाम देहि पितामह । रोदनाद्रुद्र इत्याख्यां समाया डिंभको लभत्

“હું નામ માટે રડું છું; હે સ્રષ્ટા, હે પિતામહ, મને નામ આપો।” રોદનના કારણે તે શિશુને “રુદ્ર” નામ પ્રાપ્ત થયું।

Verse 11

अगस्त्य उवाच । अर्भकत्वं गतोपीशः किं रुरोद षडानन । यदि वेत्सि तदाचक्ष्व महत्कौतूहलं हि मे

અગસ્ત્ય બોલ્યા— “હે ષડાનન! ઈશ્વર શિશુરૂપે ગયાં છતાં કેમ રડ્યા? જો તને ખબર હોય તો કહેજે; મને મહાન કૌતૂહલ છે।”

Verse 12

स्कंद उवाच । सर्वज्ञस्य कुमारत्वात्किंचित्किंचिदवैम्यहम् । रोदने कारणं वच्मि शृणु कुंभसमुद्भव

સ્કંદે કહ્યું— સર્વજ્ઞ પરમેશ્વરે બાળરૂપ ધારણ કર્યાથી હું થોડું થોડું જ જાણું છું. છતાં તે રોદનનું કારણ કહું છું; હે કુંભસમુદ્ભવ, સાંભળો.

Verse 13

मनसीति विचारोभूद्देवस्य परमात्मनः । बुद्धिवैभवमस्याहो वीक्षितुं परमेष्ठिनः

તે પરમાત્મા દેવના મનમાં એવો વિચાર ઊઠ્યો— “અહો! પરમેષ્ઠી બ્રહ્માની બુદ્ધિનું વૈભવ હું નિહાળું.”

Verse 14

सत्यलोकाधिनाथस्य चतुरास्यस्य वेधसः । इत्यानंदात्समुद्भूतो वाष्पपूरो महेशितुः

સત્યલોકના અધિનાથ ચતુર્મુખ વેધસ (બ્રહ્મા)ના દર્શનથી મહેશ્વરના હૃદયમાં આનંદ ઊછળ્યો અને અશ્રુઓનો પૂર ઊભો થયો.

Verse 15

अगस्त्य उवाच । किं बुद्धिवैभवं धातुः शंभुना मनसीक्षितम् । येनानंदाश्रु संभारो बाल्येप्यभवदीशितुः

અગસ્ત્યે કહ્યું— ધાતા (બ્રહ્મા)નું તે કયું ‘બુદ્ધિ-વૈભવ’ શંભુએ મનમાં જોવાનું ઇચ્છ્યું, જેના કારણે પ્રભુના બાળપણમાં પણ આનંદાશ્રુઓનો સંભાર ઊભો થયો?

Verse 16

एतत्कथय मे प्राज्ञ सर्वज्ञानंदवर्धन । श्रुत्वागस्त्युदितं वाक्यं तारकारिरुवाच ह

“આ વાત મને કહો, હે પ્રાજ્ઞ, સર્વજ્ઞાન અને આનંદ વધારનાર.” અગસ્ત્યના વચન સાંભળી તારકાસુરારિ (સ્કંદ) ત્યારે બોલ્યા.

Verse 17

देवे न मनसि ध्यातमिति कुंभजने मुने । विनापत्यं जनेतारं क उद्धर्तुमिह प्रभुः

હે કુંભજન્મા મુનિ અગસ્ત્ય! તું મનમાં દેવનું ધ્યાન કર્યું નથી. અપત્ય વિના વંશપ્રવર્તક જનકનો આ લોકમાં ઉદ્ધાર કોણ કરી શકે?

Verse 18

एको मनोरथश्चायं द्वितीयोयं सुनिश्चितम् । अपत्यत्वं गते चास्मिन्स्मर्तुरुत्पत्तिहारिणि

આ એક ઇચ્છા છે; અને બીજી પણ દૃઢ નિશ્ચય—જે સ્મરણ કરનારની ઉત્પત્તિ (સંસાર-ભવ) હરી લે છે, તે જ્યારે મારું અપત્ય બને, ત્યારે સાધ્ય નિશ્ચિત સિદ્ધ થશે.

Verse 19

क्षणंक्षणं समालोक्यमंगस्पर्शे क्षणंक्षणम् । एकशय्यासनाहारं लप्स्यतेऽनेन क्षणेक्षणे

ક્ષણક્ષણ તેને નિહાળશે અને ક્ષણક્ષણ તેના અંગસ્પર્શનો લાભ લેશે. એક જ શય્યા, એક જ આસન, એક જ આહાર—તેની સાથે આ બધું દરેક પળે પ્રાપ્ત થશે.

Verse 20

योयं न गोचरः क्वापि वाणीमनसयोरपि । स मेऽपत्यत्वमासाद्य किं न दास्यति चिंतितम्

જે વાણી અને મનની પણ પહોંચ બહાર છે—તે જો મારું અપત્યત્વ પ્રાપ્ત કરે, તો મારી ચિંતિત ઇચ્છામાંથી કયું તે ન આપશે?

Verse 21

योऽमुं सकृत्स्पृशेज्जंतुर्योमुं पश्येत्सकृन्मुदा । न स भूयोभिजायेत भवेच्चानंदमेदुरः

જે જીવ તેને એકવાર પણ સ્પર્શ કરે, અથવા આનંદથી એકવાર પણ તેનું દર્શન કરે—તે ફરી જન્મ લેતો નથી; તે આનંદથી પરિપૂર્ણ થાય છે.

Verse 22

गृहक्रीडनकं मे सौ यदि भूयात्कथंचन । तदापरस्य सौख्यस्य निधानं स्यामसंशयम्

જો કોઈ રીતે તે મારા ઘરમાં મારો થોડોક રમતો સાથી બની જાય, તો નિઃસંદેહ હું અનુપમ સુખનો ખજાનો બની જાઉં।

Verse 23

विधेः समीहितं चेति नूनं ज्ञात्वा स सर्ववित् । आनंदवाष्पकलितं चक्षुस्त्रयमदीधरत्

‘આ તો વિધાતાનું જ અભિપ્રેત છે’ એમ નિશ્ચયથી જાણી, તે સર્વજ્ઞના ત્રિનેત્ર આનંદાશ્રુથી છલકાઈ ઊઠ્યા।

Verse 24

श्रुत्वैत्यगस्तिः स्कंदस्य भाषितं पर्यमूमुदत् । ननाम चांघ्री प्रोवाच जयसर्वज्ञनंदन

સ્કંદના વચન સાંભળી અગસ્ત્ય અત્યંત આનંદિત થયા. તેમણે ચરણોમાં નમસ્કાર કરીને કહ્યું— “જય હો, હે સર્વજ્ઞનંદન!”

Verse 25

विधेरपि मनोज्ञातं शंभोरपि मनोगतम् । सम्यक्चित्तं त्वया ज्ञातं नमस्तुभ्यं चिदात्मने

વિધાતાના મનમાં જ જાણીતું અને શંભુના મનમાં રહેલું—તે સર્વ તું યથાર્થ જાણ્યું છે. ચિદાત્મસ્વરૂપ તને નમસ્કાર।

Verse 26

स्कंदोपि नितरां तुष्टःश्रोतुरानंददर्शनात् । धन्योस्यगस्त्य धन्योसि श्रोतुं जानासि तत्त्वतः

શ્રોતાના આનંદને જોઈ સ્કંદ પણ અત્યંત પ્રસન્ન થયો. તેણે કહ્યું— “અગસ્ત્ય, તું ધન્ય છે—ખરેખર ધન્ય; તું તત્ત્વાનુસાર શ્રવણ કરવું જાણે છે.”

Verse 27

न मे श्रमो वृथा जातो ब्रुवतस्ते पुरः कथाम् । इत्यगस्तिं समाभाष्य पुनः प्राह षडाननः

“તમારી સમક્ષ આ કથા કહેલી હોવાથી મારો પરિશ્રમ વ્યર્થ ગયો નથી.” એમ કહી અગસ્ત્યને સંબોધીને ષડાનન (સ્કંદ) ફરી બોલ્યા।

Verse 28

देवे रुद्रत्वमापन्ने देवी दक्षसुताभवत् । सापि तप्त्वा तपस्तीव्रं सती काश्यां वरार्थिनी

જ્યારે દેવે રુદ્રત્વ ધારણ કર્યું, ત્યારે દેવી દક્ષની પુત્રી બની. વર ઇચ્છતી તે સતી પણ કાશીમાં તીવ્ર તપ કર્યું।

Verse 30

इदं सतीश्वरं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति । यथा मनोरथस्तेऽत्र फलितो दक्षकन्यके

“હે દક્ષકન્યા, આ લિંગ તારા નામથી ‘સતીશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે, જેથી અહીં તારો મનોભાવ ફળે.”

Verse 31

तथैतल्लिंगमाराध्यान्यस्यापि हि फलिष्यति । कुमारी प्राप्स्यति पतिं मनसोपि समुच्छ्रितम्

એ જ રીતે આ લિંગની આરાધના કરવાથી અન્યનો પણ મનોભાવ નિશ્ચયે ફળશે; કન્યા મનમાં ઊઠેલી ઉચ્ચતમ આશા મુજબ પતિ પામશે।

Verse 32

एतल्लिंगं समाराध्य कुमारोपि वरांगनाम् । यस्य यस्य हि यः कामस्तस्य तस्य हि स ध्रुवम्

આ લિંગની યોગ્ય રીતે આરાધના કરવાથી યુવાનને પણ ઉત્તમ વધૂ મળે છે. જેનો જે કામ છે, તેની તે સિદ્ધિ નિશ્ચિત છે।

Verse 33

भविष्यति न संदेहः सतीश्वरसमर्चगात् । सतीश्वरं समभ्यर्च्य यो यो यं यं समीहते

કોઈ સંશય નથી—સતીશ્વરની સમર્ચનાથી તે નિશ્ચયે સિદ્ધ થાય છે. સતીશ્વરને પૂજીને જે જે જે જે ઇચ્છે છે—

Verse 34

तस्य तस्य स स क्षिप्रं भविष्यति मनोरथः

—તે-તે ભક્તની તે-તે મનોઇચ્છા તત્કાળ પૂર્ણ થાય છે.

Verse 35

इतोष्टमे च दिवसे त्वज्जनेता प्रजापतिः । मह्यं दास्यति कन्यां त्वां सफलस्ते मनोरथः । इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तत्रैवांतर्हितोभवत्

“આજથી આઠમા દિવસે તારો જનક પ્રજાપતિ તને કન્યા રૂપે વિવાહાર્થે મને આપશે; તારી ઇચ્છા સફળ થશે.” એમ કહી દેવોના દેવેશ્વર ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયા.

Verse 36

सापि स्वभवनं याता सती दाक्षायणी मुदा । पितापि तस्मै प्रादात्तां रुद्राय दिवसेष्टमे

સતી દાક્ષાયણી પણ આનંદથી પોતાના ભવનમાં પરત ગઈ; અને આઠમા દિવસે તેના પિતાએ તેને રુદ્રને અર્પણ કરી.

Verse 37

स्कंद उवाव । इत्थं सतीश्वरं लिंगं काश्यां प्रादुरभून्मुने । स्मरणादपि लिंगं च दद्यात्सत्त्वगुणं परम्

સ્કંદે કહ્યું—“હે મુને! આ રીતે કાશીમાં સતીશ્વર લિંગ પ્રાદુર્ભૂત થયું. આ લિંગનું માત્ર સ્મરણ પણ પરમ સત્ત્વગુણ (પવિત્રતા અને પ્રકાશ) આપે છે.”

Verse 38

रत्नेशात्पूर्वतो भागे दृष्ट्वा लिंगं सतीश्वरम् । मुच्यते पातकैः सद्यः क्रमाज्ज्ञानं च विंदति

રત્નેશના પૂર્વ ભાગમાં સતીશ્વર લિંગનું દર્શન કરનાર મનુષ્ય તત્કાળ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને ક્રમે તત્ત્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 93

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे सतीश्वरप्रादुर्भावो नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાશી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતાના ચોથા વિભાગમાં કાશીખંડના ઉત્તરાર્ધમાં ‘સતીશ્વર પ્રાદુર્ભાવ’ નામનો ત્રાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।