Adhyaya 34

Verse 1

स्कंद उवाच । आकर्णय क्षोणिसुर यथा स्थाणुरचीकरत् । गंगावरणयोः पुण्यात्संभेदात्तीर्थभूमिकाम्

સ્કંદ બોલ્યા—હે ક્ષોણિસુર (રાજન), સાંભળો; ગંગા અને વરુણા ના પુણ્ય સંગમથી ઉત્પન્ન થયેલી તીર્થભૂમિને સ્થાણુ (શિવ) એ કેવી રીતે સ્થાપી.

Verse 2

संगमे तत्र निष्णातः संगमेशं समर्च्य च । नरो न जातु जननी गर्भसंगमवाप्नुयात्

તે સંગમમાં સ્નાન કરીને અને સંગમેશનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવાથી, મનુષ્ય ફરી ક્યારેય માતૃગર્ભના ‘સંગમ’ને પામતો નથી—અર્થાત પુનર્જન્મ થતો નથી।

Verse 3

तत्र पादोदकं तीर्थं यत्र देवेन शार्ङ्गिणा । आदौ पादौ क्षलितौ तु मंदराच्चागतेन यत्

ત્યાં ‘પાદોદક’ નામનું તીર્થ છે, જ્યાં શારઙ્ગિણ (વિષ્ણુ) દેવે મન્દર પર્વતથી આવેલ જળથી આરંભે પોતાના ચરણ ધોયા હતા।

Verse 4

विप्णुपादोदके तीर्थे वारिकार्यं करोति यः । व्यतीपातेन नियतं भूयः सांसारिकी गतिः

જે વિષ્ણુના પાદોદક તીર્થમાં જલતર્પણાદિ વારિકાર્ય કરે, તે જો અશુભ વ્યતીપાતકાળે કરવામાં આવે, તો તે નિશ્ચિતપણે ફરી સંસારગતિમાં પડી જાય છે.

Verse 5

कृतपादोदक स्नानः कृतकेशवपूजनः । वीतसंसारवसतिः काश्यामासीन्नरोत्तमः

પાદોદકમાં સ્નાન કરીને અને કેશવની પૂજા કરીને, તે નરોત્તમ સંસાર-વાસથી મુક્ત થઈ કાશીમાં નિવાસ કરતો થયો.

Verse 6

काश्यां सा भूमिरुद्दिष्टा श्वेतद्वीप इति द्विजैः । तत्र पुण्यार्जनं कृत्वा श्वेतद्वीपाधिपो भवेत्

કાશીમાં તે ભૂમિભાગને દ્વિજોએ ‘શ્વેતદ્વીપ’ તરીકે જણાવ્યું છે; ત્યાં પુણ્યાર્જન કરવાથી મનુષ્ય શ્વેતદ્વીપનો અધિપતિ બને છે.

Verse 7

ततः पादोदकात्तीर्थात्तीर्थं क्षीराब्धिसंज्ञकम् । तत्रार्जित महापुण्यो वसेत्क्षीराब्धिरोधसि

પછી પાદોદક તીર્થથી આગળ ‘ક્ષીરાબ્ધિ’ નામનું બીજું તીર્થ છે; ત્યાં મહાપુણ્ય કમાવનાર ક્ષીરાબ્ધિના કિનારે વસે છે.

Verse 8

क्षीरोदाद्दक्षिणेभागे तीर्थं शंखाख्यनुत्तमम् । तत्र स्नातो भवेन्नूनं नाशंखादिनिधेः पतिः

ક્ષીરોદના દક્ષિણ ભાગમાં ‘શંખ’ નામનું અનુત્તમ તીર્થ છે; ત્યાં સ્નાન કરનાર નિશ્ચિતપણે શંખાદિ નિધિઓનો સ્વામી બને છે.

Verse 9

अर्वाक्च शंखतीर्थाद्वै चक्रतीर्थमनुत्तमम् । संसारचक्रे न पतेत्तत्तीर्थजलमज्जनात्

શંખતીર્થની નજીક અનુંત્તમ ચક્રતીર્થ છે. તે તીર્થના જળમાં સ્નાન-મજ્જન કરવાથી જીવ ફરી સંસારચક્રમાં પડતો નથી.

Verse 10

गदातीर्थं तदग्रे तु संसारगदनाशनम् । तत्र श्राद्धादिकरणात्पश्येद्देवं गदाधरम्

તેના આગળ ગદાતીર્થ છે, જે સંસારરૂપ વ્યાધિનો નાશ કરે છે. ત્યાં શ્રાદ્ધાદિ કરવાથી ભક્ત દેવ ગદાધરનું દર્શન કરે છે.

Verse 11

पद्माकृत्पद्मतीर्थं च तदग्रे पितृतृप्तिकृत् । तत्र स्नानादिकरणात्प्राप्नुयादघसंक्षयम्

પછી કમલાકાર પદ્મતીર્થ છે, જે પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે. ત્યાં સ્નાન તથા વિધિકર્મ કરવાથી પાપક્ષય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 12

ततस्तीर्थं महालक्ष्म्या महापुण्यफलप्रदम् । तत्राभ्यर्च्य महालक्ष्मीं निर्वाणकमलां लभेत्

પછી મહાલક્ષ્મીનું તીર્થ છે, જે મહાપુણ્યફળ આપે છે. ત્યાં મહાલક્ષ્મીની અભ્યર્ચના કરવાથી નિર્વાણરૂપ કમળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 13

ततो गारुत्मतं तीर्थं संसारगरनाशनम् । कृतोदकक्रियस्तत्र वैकुंठे वसतिं लभेत्

પછી ગારુત્મત તીર્થ છે, જે સંસારરૂપ વિષનો નાશ કરે છે. ત્યાં ઉદકક્રિયા કરનાર વૈકુંઠમાં નિવાસ પામે છે.

Verse 14

पंचतीर्थ्यां नरः स्नात्वा न देहं पांचभौतिकम् । गृह्णाति जातुचित्काश्यां पंचास्योवाथ जायते

પંચતીર્થীতে સ્નાન કરનાર મનુષ્ય કાશીમાં ફરી ક્યારેય પંચભૌતિક દેહ ધારણ કરતો નથી; પરંતુ તે ‘પંચાસ્ય’ દિવ્યરૂપે યુક્ત બને છે.

Verse 15

प्रह्लादतीर्थं तद्याम्ये महाभक्तिफलप्रदम् । तत्र वै स्नानमात्रेण विष्णोः प्रियतरो भवेत्

તેના દક્ષિણમાં પ્રહ્લાદ-તીર્થ છે, જે મહાભક્તિનું ફળ આપનારું છે. ત્યાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ મનુષ્ય વિષ્ણુને અત્યંત પ્રિય બને છે.

Verse 16

अंबरीषं ततस्तीर्थं महापातकनाशनम् । तत्र वै शुभकर्माणो जना नो गर्भभाजनम्

પછી અંબરીષ-તીર્થ છે, જે મહાપાતકોનો નાશ કરે છે. ત્યાં શુભકર્મમાં પ્રવૃત્ત લોકો ફરી ગર્ભભાજન (પુનર્જન્મ) થતા નથી.

Verse 17

आदित्यकेशवं नाम तदग्रे तीर्थमुत्तमम् । कृताभिषेकस्तत्रापि लभेत्स्वर्गाभिषेचनम्

આગળ ‘આદિત્ય-કેશવ’ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે. ત્યાં અભિષેક કરનાર જીવ સ્વર્ગમાં અભિષેચન (દિવ્ય સન્માન) પામે છે.

Verse 18

दत्तात्रेयस्य तत्रास्ति तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् । योगसिद्धिं लभे तत्र स्नानमात्रेण भावतः

ત્યાં દત્તાત્રેયનું તીર્થ પણ છે, જે ત્રૈલોક્યને પાવન કરે છે. ભાવપૂર્વક ત્યાં માત્ર સ્નાન કરવાથી યોગસિદ્ધિ નિશ્ચિત રીતે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 19

ततो नारदतीर्थं च ब्रह्मविद्यैककारणम् । तत्र स्नानेन मुक्तः स्याद्दृष्ट्वा नारदकेशवम्

ત્યારપછી નારદ-તીર્થ છે, જે બ્રહ્મવિદ્યાનું એકમાત્ર કારણ કહેવાય છે. ત્યાં સ્નાન કરીને અને નારદ-કેશવના દર્શનથી મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે.

Verse 20

ततो वामनतीर्थं च विष्णुसान्निध्यहेतुकम् । तत्र श्राद्धविधानेन मुच्यते पितृजादृणात्

પછી વામન-તીર્થ છે, જે વિષ્ણુના સાન્નિધ્યનું હેતુ છે. ત્યાં શ્રાદ્ધવિધાન કરવાથી મનુષ્ય પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 21

नरनारायणाख्यं हि ततस्तीर्थं शुभप्रदम् । तत्तीर्थमज्जनात्पुंसां गर्भवासः सुदुर्लभः

ત્યારબાદ નર-નારાયણ નામનું તીર્થ છે, જે શુભફળ આપનારું છે. તે તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યો માટે ગર્ભવાસ (પુનર્જન્મ) અત્યંત દુર્લભ બને છે.

Verse 22

यज्ञवाराहतीर्थं च ततो दक्षिणतः शुभम् । यत्र स्नातस्य वै पुंसां राजसूयफलं ध्रुवम्

ત્યાંથી દક્ષિણ તરફ શુભ યજ્ઞ-વારાહ-તીર્થ છે. જ્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્યને રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ નિશ્ચિતરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 23

विदारनारसिंहाख्यं तीर्थं तत्रास्ति पावनम् । यत्रैकस्नानतो नश्येदघ जन्मशतार्जितम्

ત્યાં વિદાર-નારસિંહ નામનું પાવન તીર્થ પણ છે. જ્યાં એક જ વાર સ્નાન કરવાથી સો જન્મોમાં સંચિત પાપ નાશ પામે છે.

Verse 24

गोपीगोविंदतीर्थं च ततो वैष्णवलोकदम् । यस्मिन्स्नातो नरो विद्वान्न विंद्याद्गर्भवेदनम्

ત્યારબાદ ગોપી-ગોવિંદ તીર્થ છે, જે વૈષ્ણવ લોક આપે છે. તેમાં સ્નાન કરનાર વિદ્વાન પુરુષને ગર્ભવેદના ફરી અનુભવાતી નથી.

Verse 25

लक्ष्मीनृसिंहतीर्थं च गोपीगोविंद दक्षिणे । निर्वाणलक्ष्म्या यत्रत्यो व्रियते तु नरोत्तमः

ગોપી-ગોવિંદના દક્ષિણમાં લક્ષ્મી-નૃસિંહ તીર્થ પણ છે. ત્યાં દેહત્યાગ કરનાર નરોત્તમ નિર્વાણ-લક્ષ્મી, એટલે મોક્ષસંપત્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 26

तद्दक्षिणायां काष्ठायां शेषतीर्थमनुत्तमम् । महापापौघ शेषोपि न तिष्ठेद्यन्निमज्जनात्

તેના દક્ષિણ ભાગની કાષ્ઠામાં અનુત્તમ શેષ-તીર્થ છે. ત્યાં નિમજ્જન કરવાથી મહાપાપોના પ્રવાહનો શેષ અંશ પણ ટકી શકતો નથી.

Verse 27

शंखमाधवतीर्थं च तद्याम्यां दिशि चोत्तमम् । तत्तीर्थसेवनान्नृणां कुतः पापभयं महत्

અને દક્ષિણ દિશામાં ઉત્તમ શંખ-માધવ તીર્થ છે. તે તીર્થનું સેવન-સેવા કરનાર મનુષ્યોને મહાપાપનો મોટો ભય ક્યાંથી રહે?

Verse 28

ततोपि पावनतरं तीर्थं तत्क्षणसिद्धिदम् । नीलग्रीवाख्यमतुलं तत्स्नायी सर्वदा शुचिः

તેમાથી પણ વધુ પાવન એવું એક તીર્થ છે, જે ક્ષણમાં સિદ્ધિ આપે છે. તે અતુલ ‘નીલગ્રીવ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં સ્નાન કરનાર સદા શુચિ રહે છે.

Verse 29

तत्रोद्दालकतीर्थं च सर्वाघौघ विनाशनम् । ददाति महतीमृद्धिं स्नानमात्रेण तन्नृणाम्

ત્યાં ઉદ્દાલક તીર્થ છે, જે પાપસમૂહના પ્રવાહનો નાશ કરનાર છે. ત્યાં માત્ર સ્નાનથી જ મનુષ્યોને મહાન સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 30

ततः सांख्याख्य तीर्थं च सांख्येश्वर समीपतः । तत्तीर्थसेवनात्पुंसां सांख्ययोगः प्रसीदति

પછી ‘સાંખ્ય’ નામનું તીર્થ છે, જે સાંખ્યેશ્વરના નજીક સ્થિત છે. તે તીર્થનું સેવન-સેવા કરવાથી મનુષ્યનો સાંખ્યયોગ (વિવેકમાર્ગ) પ્રસન્ન અને સ્પષ્ટ બને છે.

Verse 31

स्वर्लोकाद्यत्र संलीनः स्वयं देव उमापतिः । अतः स्वर्लीनतीर्थं च स्वर्लीनेश्वर सन्निधौ

જ્યાં સ્વર્ગલોકમાંથી જ સ્વયં દેવ ઉમાપતિ (શિવ) લીન થયા હોવાનું કહેવાય છે. તેથી સ્વર્લીનેશ્વરના સન્નિધિમાં તે ‘સ્વર્લીન તીર્થ’ કહેવાય છે.

Verse 32

तत्र स्नानेन दानेन श्रद्धया द्विजभोजनैः । जपहोमार्चनैः पुंसामक्षयं सर्वमेव हि

ત્યાં સ્નાન, દાન, શ્રદ્ધાપૂર્વક કરેલા કર્મ, દ્વિજભોજન, તેમજ જપ-હોમ-અર્ચન દ્વારા—મનુષ્ય માટે બધું જ નિશ્ચયે અક્ષય પુણ્ય બને છે.

Verse 33

महिषासुरतीर्थं च तत्समीपेति पावनम् । यत्र तप्त्वा स दैत्येंद्रो विजिग्ये सकलान्सुरान्

તેની નજીક પાવન ‘મહિષાસુર તીર્થ’ છે; જ્યાં તપ કરીને તે દૈત્યેન્દ્રે સર્વ દેવતાઓને જીત્યા હતા.

Verse 34

तत्तीर्थसेवकोद्यापि नारिभिः परिभूयते । न पातकैर्महद्भिश्च प्रार्थितं च फलं लभेत्

તે તીર્થનો સેવક સ્ત્રીઓ દ્વારા અપમાનિત થતો હોય તોય મહાપાતકોથી લિપ્ત થતો નથી; અને જે ફળ માટે પ્રાર્થના કરે છે તે ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 35

बाणतीर्थं च तस्यारात्तत्सहस्रभुजप्रदम् । तत्र स्नातो नरो भक्तिं प्राप्नुयाच्छांभवीं स्थिराम्

તેની નજીક બાણતીર્થ છે, જે ‘સહસ્રભુજ’—અર્થાત્ અદભુત સામર્થ્ય—પ્રદાન કરે છે। ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય શંભુ (શિવ) પ્રત્યે સ્થિર ભક્તિ પામે છે।

Verse 36

गोप्रतारेश्वरं नाम तदग्रे तीर्थमुत्तमम् । अपुत्रोपि तरेद्यत्र स्नातो वैतरणीं सुखम्

તેના આગળ ‘ગોપ્રતારેશ્વર’ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે। ત્યાં સ્નાન કરવાથી પુત્રહીન પુરુષ પણ વૈતરણીને સુખપૂર્વક પાર કરે છે।

Verse 37

तीर्थं हिरण्यगर्भाख्यं तद्याम्ये सर्वपापहृत् । तत्र स्नातो हिरण्येन मुच्यते न कदाचन

દક્ષિણ તરફ ‘હિરણ્યગર્ભ’ નામનું તીર્થ છે, જે સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે। ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય ‘હિરણ્ય’—ધનાસક્તિના બંધન—થી ફરી કદી બંધાતો નથી।

Verse 38

ततः प्रणवतीर्थं च सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । जीवन्मुक्तो भवेत्तत्र स्नानमात्रेण मानवः

ત્યારબાદ ‘પ્રણવતીર્થ’ આવે છે, જે સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમોત્તમ છે। ત્યાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ મનુષ્ય જીવન્મુક્ત બને છે।

Verse 39

ततः पिशंगिला तीर्थं दर्शनादपि पापहृत् । मुने ममाधिष्ठानं वै तदगस्तेऽति सिद्धिदम्

ત્યારબાદ પિશંગિલા નામનું તીર્થ આવે છે; તેનું માત્ર દર્શન પણ પાપ હરી લે છે. હે મુને, તે સ્થાન ખરેખર મારું જ અધિષ્ઠાન છે—હે અગસ્ત્ય, તને વિદિત—પરમ સિદ્ધિદાયક.

Verse 40

स्नात्वा पिशंगिला तीर्थे दत्त्वा दानं च किंचन । किं शोचति कृतात्पापादन्यत्रापि मृतो यदि

પિશંગિલા તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને થોડું દાન આપીને, પૂર્વે કરેલા પાપો માટે માણસ શા માટે શોક કરે? તે અન્યત્ર મરે તોય શોકનું કારણ નથી.

Verse 41

यो वै पिशंगिला तीर्थे स्नात्वा मामर्चयिष्यति । भविष्यति स मे मित्त्रं मित्रतेजः समप्रभम्

જે પિશંગિલા તીર્થમાં સ્નાન કરીને ત્યાં મારી પૂજા કરશે, તે મારો મિત્ર બનશે—મિત્રતાના તેજ સમાન પ્રકાશમાન.

Verse 42

ततस्त्रैविष्टपीदृष्टि निर्मलीकृत पुष्कलम् । तीर्थं पिलिपिलाख्यं वै मनोमलविनाशनम्

ત્યારબાદ ‘પિલિપિલા’ નામનું સમૃદ્ધ તીર્થ છે; સ્વર્ગદેવોના દર્શનથી તે નિર્મળ થયું છે અને મનના મલને નાશ કરે છે.

Verse 43

तत्र श्राद्धादिकरणाद्दीनानाथ प्रतर्पणात् । महतीं श्रियमाप्नोति मानवोतीव निश्चलाम्

ત્યાં શ્રાદ્ધાદિ કર્મ કરવાથી અને દીન-અનાથોને તૃપ્ત કરવાથી મનુષ્ય મહાન શ્રી પ્રાપ્ત કરે છે—અત્યંત અચળ અને સ્થિર.

Verse 44

ततो नागेश्वरं तीर्थं महाघपरिशोधनम् । तत्तीर्थमज्जनादेव भवेत्सर्वाघसंक्षयः

ત્યાર પછી નાગેશ્વર તીર્થ આવે છે, જે મહાપાપોનું પરિશોધન કરનારું છે. તે પવિત્ર જળમાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે.

Verse 45

तद्दक्षिणे महापुण्यं कर्णादित्याख्यमुत्तमम् । तीर्थं यत्राप्लुतो मर्त्यो भास्करीं श्रियमावहेत्

તેના દક્ષિણમાં મહાપુણ્યદાયક, પરમ ઉત્તમ ‘કર્ણાદિત્ય’ નામનું તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સૂર્યસમાન તેજ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 46

ततो भैरवतीर्थं च महाघौघक्षयप्रदम् । चतुरर्थोदयकरं सर्वविघ्ननिवारणम्

ત્યાર પછી ભૈરવ તીર્થ છે, જે મહાપાપોના પ્રવાહનો નાશ કરે છે. તે ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ—ચાર પુરુષાર્થનો ઉદય કરાવે અને સર્વ વિઘ્નો દૂર કરે છે.

Verse 47

भौमाष्टम्यां तत्र नरः स्नात्वा संतर्पयेत्पितॄन् । दृष्ट्वा च भैरवं कालं कलिं कालं च संजयेत्

ભૌમાષ્ટમીના દિવસે ત્યાં મનુષ્ય સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ કરે. અને કાળસ્વરૂપ ભૈરવના દર્શનથી તે કલિયુગને પણ જીતે છે તથા કાળ પર પણ વિજય મેળવે છે.

Verse 48

तीर्थं खर्वनृसिंहाख्यं तीर्थाद्भरवतः पुरः । तत्र स्नातस्य वै पुंसः कुतोघजनितं भयम्

ભૈરવ તીર્થની સામે ‘ખર્વ-નૃસિંહ’ નામનું તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર પુરુષને પાપજન્ય ભય ક્યાંથી રહે?

Verse 49

मृकंडस्य मुनेस्तीर्थं तद्याम्यामतिनिर्मलम । तत्र स्नानेन मर्त्यानां नापायमरणं क्वचित्

દક્ષિણ દિશામાં મૃકંડ મુનિનું અતિ નિર્મળ તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી મર્ત્યોને કદી પણ અપાયકારી કે અશુભ મરણ થતું નથી.

Verse 50

ततः पंचनदाख्यं वै सर्वतीर्थनिषेवितम् । तीर्थं यत्र नरः स्नात्वा न संसारी पुनर्भवेत्

ત્યારબાદ ‘પંચનદ’ નામનું તીર્થ આવે છે, જે સર્વ તીર્થોથી સેવિત છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય ફરી સંસારબંધનમાં પડતો નથી.

Verse 51

ब्रह्मांडोदरवर्तीनि यानि तीर्थानि सर्वतः । ऊर्जे यत्र समायांति स्वाघौघ परिनुत्तये

બ્રહ્માંડના વિસ્તારમાં સર્વત્ર જે જે તીર્થો છે, તે બધા ઊર્જ (કાર્તિક) માસમાં ત્યાં એકત્ર થાય છે—પોતાના સંચિત પાપસમૂહને દૂર કરવા માટે.

Verse 52

सर्वदा यत्र सर्वाणि दशम्यादिदिनत्रयम् । तिष्ठंति तीर्थवर्याणि निजनैर्मल्यहेतवे

એવું સ્થાન છે કે જ્યાં સદા દશમીથી આરંભ થતા ત્રણ દિવસો સુધી શ્રેષ્ઠ તીર્થો પોતાના નૈર્મલ્ય (શુદ્ધિ) માટે નિવાસ કરે છે.

Verse 53

भूरिशः सर्वतीर्थानि मध्य काशि पदेपदे । परं पांचनदः कैश्चिन्महिमानापि कुत्रचित्

કાશીના મધ્યમાં પગલે પગલે અસંખ્ય તીર્થો છે; છતાં પંચનદ પરમ છે—કેટલાક કહે છે કે તેની મહિમા ક્યાંય અદ્વિતીય છે.

Verse 54

अप्येकं कार्तिकस्याहस्तत्र वै सफलीकृतम् । जपहोमार्चनादानैः कृतकृत्यास्त एव हि

ત્યાં કાર્તિકનો એક દિવસ પણ વિતાવાય તો તે ખરેખર સફળ બને છે. જપ, હોમ, અર્ચન અને દાનથી તેઓ કૃતકૃત્ય થાય છે.

Verse 55

सर्वाण्यपि च तीर्थानि युगपत्तुलितान्यपि । नाधिजन्मुः पंचनद्याः कलाया अपि तुल्यताम्

બધાં તીર્થોને એકસાથે તોળીએ તોય, પંચનદાના પુણ્ય-મહિમાની એક કલાને પણ સમતા પ્રાપ્ત થતી નથી.

Verse 56

स्नात्वा पांचनदे तीर्थे दृष्ट्वा वै बिंदुमाधवम् । न जातु जायते धीमाञ्जननी जठराजिरे

પંચનદા તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને બિંદુમાધવના દર્શન કરીને, ધીમાન પુરુષ ફરી કદી માતાના ગર્ભરૂપ ઉદર-કારાગારમાં જન્મ લેતો નથી.

Verse 57

ततो ज्ञानहदं तीर्थं जडानामपि जाड्यहृत् । तत्र स्नातो नरो जातु ज्ञानभ्रंशं न चाप्नुयात्

ત્યારબાદ ‘જ્ઞાનહદ’ નામનું તીર્થ છે, જે જડોના પણ જડપણને હરિ લે છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય કદી જ્ઞાનભ્રંશ પામતો નથી.

Verse 58

तत्र ज्ञानह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा ज्ञानेश्वरं नरः । ज्ञानं तदधिगच्छेद्वै येन नो बाध्यते पुनः

ત્યાં જ્ઞાનહ્રદમાં સ્નાન કરીને અને જ્ઞાનેશ્વરના દર્શન કરીને, મનુષ્ય તે જ્ઞાનને નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે, જેના વડે તે ફરી કદી પીડાતો નથી.

Verse 59

ततोस्ति मंगलं तीर्थं सर्वामंगलनाशनम् । तत्रावगाहनं कृत्वा भवेन्मंगलभाजनम्

ત્યારપછી ‘મંગલ’ નામનું તીર્થ છે, જે સર્વ અમંગળનો નાશ કરે છે. ત્યાં અવગાહન કરીને સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય મંગળનો પાત્ર બને છે.

Verse 60

अमंगलानि नश्येयुर्भवेयुर्मंगलानि च । स्नातुर्वै मंगले तीर्थे नमस्कर्तुश्च मंगलम्

અમંગળ નાશ પામે છે અને મંગળ ફળ પ્રગટે છે. મંગલ-તીર્થમાં સ્નાન કરનારને તથા ત્યાં નમસ્કાર કરનારને નિશ્ચયે મંગળ મળે છે.

Verse 61

मयूखमालिनस्तीर्थं तदग्रे मलनाशनम् । तत्राप्लुतो गभस्तीशं विलोक्य विमलो भवेत्

‘મયૂખમાલિન’ નામનું તીર્થ છે; તેના આગળ ‘મલનાશન’ નામનું બીજું તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરીને ગભસ્તીશનું દર્શન કરવાથી મનુષ્ય નિર્મળ બને છે.

Verse 62

मखतीर्थं तु तत्रैव मखैश्वर समीपतः । मखजं पुण्यमाप्नोति तत्र स्नातो नरोत्तमः

ત્યાં જ મખેશ્વર નજીક ‘મખ-તીર્થ’ છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર નરોત્તમ યજ્ઞજન્ય પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 63

तत्पार्श्वे बिंदुतीर्थं च परमज्ञानकारणम् । तत्र श्राद्धादिकं कृत्वा लभेत्सुकृतमुत्तमम्

તેની બાજુમાં ‘બિંદુ-તીર્થ’ છે, જે પરમ જ્ઞાનનું કારણ છે. ત્યાં શ્રાદ્ધ આદિ કર્મ કરીને મનુષ્ય ઉત્તમ સુકૃત (શ્રેષ્ઠ પુણ્ય) મેળવે છે.

Verse 64

पिप्पलादस्य च मुनेस्तीर्थं तद्याम्यदिक्स्थितम् । स्नात्वा शनेर्दिने तत्र दृष्ट्वावै पिप्पलेश्वरम्

દક્ષિણ દિશામાં મુનિ પિપ્પલાદનું તીર્થ સ્થિત છે. શનિવારે ત્યાં સ્નાન કરીને અને પિપ્પલેશ્વરના દર્શન કરીને ભક્ત નિર્ધારિત ફળ પામે છે.

Verse 65

पिप्पलं तत्र सेवित्वा अश्वत्थ इति मंत्रतः । शनिपीडां न लभते दुःस्वप्नं चापि नाशयेत्

ત્યાં ‘અશ્વત્થ’ મંત્ર જપતાં પિપ્પલ વૃક્ષની સેવા કરવાથી શનિની પીડા થતી નથી અને દુઃસ્વપ્નો પણ નાશ પામે છે.

Verse 66

ततस्ताम्रवराहाख्यं तीर्थं चैवातिपावनम् । यत्र स्नानेन दानेन न मज्जेदघसागरे

ત્યારબાદ ‘તામ્ર-વરાહ’ નામનું અતિ પાવન તીર્થ છે. જ્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી મનુષ્ય પાપસાગરમાં ડૂબતો નથી.

Verse 67

तदग्रे कालगंगा च कलिकल्मषनाशिनी । तस्यां स्नात्वा नरो धीमांस्तत्क्षणान्निरघो भवेत्

તેના આગળ ‘કાલગંગા’ છે, જે કલિયુગના કલ્મષનો નાશ કરે છે. તેમાં સ્નાન કરનાર બુદ્ધિમાન મનુષ્ય તે ક્ષણે નિષ્પાપ બને છે.

Verse 68

इंद्रद्युम्नं महातीर्थमिंद्रद्युम्नेश्वराग्रतः । तोयकृत्यं तत्र कृत्वा लोकमैंद्रमवाप्नुयात

ઇન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વરના સમક્ષ ‘ઇન્દ્રદ્યુમ્ન’ નામનું મહાતીર્થ છે. ત્યાં તોયકૃત્ય (તર્પણાદિ) કરીને ઇન્દ્રલોક પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 69

ततस्तु रामतीर्थं च वीररामेश्वराग्रतः । तत्तीर्थस्नानमात्रेण वैष्णवं लोकमाप्नुयात्

ત્યારબાદ વીર રામેશ્વરની સામે રામતીર્થ આવેલું છે. તે તીર્થમાં માત્ર સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય વૈષ્ણવ લોકને પામે છે.

Verse 70

तत ऐक्ष्वाकवं तीर्थं सर्वाघौघविनाशनम् । तत्र स्नानेन पूतात्मा जायते मनुजोत्तमः

ત્યારબાદ સર્વ પાપોના સમૂહનો નાશ કરનારું ઐક્ષ્વાકવ તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી આત્મા પવિત્ર થાય છે અને મનુષ્ય શ્રેષ્ઠ બને છે.

Verse 71

मरुत्ततीर्थं तत्प्रांते मरुत्तेश्वरसन्निधो । तत्र स्नात्वा तमर्च्येशं महदैश्वर्यमाप्नुयात्

તેની પાસે મરુત્તેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં મરુત્તતીર્થ આવેલું છે. ત્યાં સ્નાન કરીને તે ઈશ્વરની પૂજા કરવાથી મહાન ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 72

मैत्रावरुणतीर्थं च ततः पातकनाशनम् । तत्र पिंडप्रदानेन पितॄणां भवति प्रियः

ત્યારબાદ પાપોનો નાશ કરનારું મૈત્રાવરુણ તીર્થ છે. ત્યાં પિંડદાન કરવાથી મનુષ્ય પિતૃઓને પ્રિય થાય છે.

Verse 73

ततोग्नितीर्थविमलमग्नीश पुरतो महत् । अग्निलोकमवाप्नोति तत्तीर्थपरिमज्जनात्

ત્યારબાદ અગ્નીશની સામે નિર્મળ અને મહાન અગ્નితీર્થ છે. તે તીર્થમાં ડૂબકી મારવાથી અગ્નિલোকની પ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 74

अंगारतीर्थं तत्रैव अंगारेश्वरसन्निधौ । तत्रांगार चतुर्थ्यां नु स्नात्वा निष्पापतामियात्

ત્યાં જ અંગારેશ્વરની નજીક અંગારતીર્થ છે. ત્યાં અંગારકી ચોથના દિવસે સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય નિષ્પાપ થાય છે.

Verse 75

ततो वै कलितीर्थं च कलशेश्वरसन्निधौ । स्नात्वा तल्लिंगमभ्यर्च्य कलिकालान्न बिभ्यति

ત્યારબાદ કલશેશ્વરની નજીક કલितीર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરીને તે લિંગની પૂજા કરવાથી કલિકાળનો ભય રહેતો નથી.

Verse 76

चंद्रतीर्थं च तत्रैव चंद्रेश्वरसमीपतः । तत्र स्नात्वार्च्य चंद्रेशं चंद्रलोकमवाप्नुयात्

ત્યાં જ ચંદ્રેશ્વરની પાસે ચંદ્રતીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરીને ચંદ્રેશ્વરની પૂજા કરવાથી ચંદ્રલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 77

तदग्रे वीरतीर्थं च वीरेश्वर समीपतः । यदुक्तं प्राक्तवपुरस्तीर्थानामुत्तमं परम्

તેની આગળ વીરેશ્વરની પાસે વીરતીર્થ છે, જેને પહેલાં તીર્થોમાં પરમ ઉત્તમ કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 78

विघ्नेशतीर्थं च ततः सर्वविघ्नविघातकृत् । जातुचित्तत्र संस्नातो न विघ्नैरभिभूयते

ત્યારબાદ સર્વ વિઘ્નોનો નાશ કરનારું વિઘ્નેશતીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર ક્યારેય વિઘ્નોથી પરાજિત થતો નથી.

Verse 79

हरिश्चंद्रस्य राजर्षस्ततस्तीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातो नरो जातु न सत्याच्चयवते कचित्

ત્યારબાદ રાજર્ષિ હરિશ્ચંદ્રનું અનુત્તમ તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરેલો મનુષ્ય ક્યારેય સત્યથી વિમુખ થતો નથી.

Verse 80

हरिश्चंद्रस्य तीर्थे तु यच्छ्रेयः समुपार्जितम् । तदक्षयफलं वीर इह लोके परत्र च

હે વીર! હરિશ્ચંદ્રના તીર્થમાં જે પુણ્ય ઉપાર્જિત થાય છે, તેનું ફળ અક્ષય છે—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ.

Verse 81

ततः पर्वततीर्थं च पर्वतेश समीपतः । सर्वपर्वफलं तस्य स्नात्वा पर्वण्यपर्वणि

પછી પર્વતેશના સમીપે પર્વત-તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી—પર્વદિવસ હોય કે ન હોય—બધા પર્વોનું ફળ મળે છે.

Verse 82

कंबलाश्वतरं तीर्थं तत्र सर्वविषापहम् । तत्र स्नातो भवेन्मर्त्यो गीतविद्याविशारदः

પછી કંબલાશ્વતર નામનું તીર્થ છે, જે સર્વ વિષોને હરાવે છે. ત્યાં સ્નાન કરેલો મનુષ્ય ગીત-વિદ્યામાં નિપુણ બને છે.

Verse 83

ततः सारस्वतं तीर्थं सर्वविद्योपपादकम् । तिष्ठेयुः पितरस्तत्र सह देवर्षिमानवैः

પછી સારસ્વત તીર્થ છે, જે સર્વ વિદ્યાઓ પ્રદાન કરે છે. ત્યાં પિતૃગણ દેવર્ષિઓ અને શ્રેષ્ઠ માનવો સાથે નિવાસ કરે છે.

Verse 84

उमातीर्थं तु तत्रैव सर्वशक्तिसमन्वितम् । औमेयलोकप्राप्त्यै स्यात्स्नानमात्रेण निश्चितम्

ત્યાં જ ઉમાતીર્થ છે, સર્વશક્તિસમન્વિત. માત્ર સ્નાનમાત્રથી જ ઉમાના દિવ્ય લોકની પ્રાપ્તિ નિશ્ચિત થાય છે.

Verse 85

ततस्त्रिलोकी विख्यातं त्रिलोक्युद्धरणक्षमम् । तीर्थं श्रेष्ठतरं वीर यदाख्या मणिकर्णिका

પછી તે પરમ શ્રેષ્ઠ તીર્થ આવે છે, જે ત્રિલોકમાં વિખ્યાત અને ત્રિલોકના ઉદ્ધાર માટે સમર્થ છે—હે વીર—જેનું નામ મણિકર્ણિકા છે.

Verse 86

चक्रपुष्करिणीतीर्थं तदादौ विष्णुना कृतम् । तदाख्या कर्णनादेव सर्वैः पापैः प्रमुच्यते

ચક્રપુષ્કરિણી નામનું તીર્થ પ્રાચીનકાળે વિષ્ણુએ રચ્યું. તેનું નામ માત્ર સાંભળવાથી જ સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 87

स्वर्गौकसस्त्रिसंध्यं वै जपंति मणिकर्णिकाम् । यन्नामग्रहणं पुंसां श्रेयसं परमाय हि

સ્વર્ગવાસીઓ ત્રિસંધ્યાએ નિશ્ચયે ‘મણિકર્ણિકા’નું જપ કરે છે. તેના નામનું ઉચ્ચારણ મનુષ્યોને પરમ શ્રેય તરફ દોરી જાય છે.

Verse 88

यैः श्रुता यैः स्मृता वीर यैर्दृष्टा मणिकर्णिका । त एव कृतिनो लोके कृतकृत्यास्त एव हि

હે વીર, જેમણે મણિકર્ણિકાનું શ્રવણ કર્યું, સ્મરણ કર્યું અથવા દર્શન કર્યું—એ જ આ લોકમાં ધન્ય છે; એ જ કૃતકૃત્ય છે.

Verse 89

त्रिलोके ये जपंतीह मानवा मणिकर्णिकाम् । जपामि तानहं वीर त्रिकालं पुण्यकर्मणः

હે વીર! ત્રિલોકમાં જે માનવો અહીં મણિકર્ણિકાનું જપ કરે છે, તે પુણ્યકર્મી જનને હું પોતે ત્રિકાળ સ્મરીને જપું છું।

Verse 90

इष्टं तेन महायज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः । पंचाक्षरी महाविद्या येनोक्ता मणिकर्णिका

તેણે શત-સહસ્ર દક્ષિણાઓ સાથે મહાયજ્ઞો યથાવિધી કર્યા છે; અને પંચાક્ષરી મહાવિદ્યા ‘મણિકર્ણિકા’ પણ તેણે જ ઉચ્ચારી છે।

Verse 91

महादानानि दत्तानि तेन वै पुण्यकर्मणा । येनाहमर्चितो वीर संप्राप्य मणिकर्णिकाम्

તે પુણ્યકર્મીએ નિશ્ચયે મહાદાન આપ્યાં છે; હે વીર, મણિકર્ણિકાને પ્રાપ્ત કરીને તેણે મારી પૂજા કરી છે।

Verse 92

मणिकर्ण्यंबुभिर्येन तर्पिताः प्रपितामहाः । तेन श्राद्धानि दत्तानि गयायां मधुपायसैः

જેણે મણિકર્ણિકાના જળથી પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા, તેણે જાણે ગયામાં મધુપાયસથી શ્રાદ્ધ અર્પણ કર્યું હોય તેમ છે।

Verse 93

मणिकर्णीजलं येन संपीतं शुद्धबुद्धिना । किं तस्य सोमपानैस्तैः पुनरावृत्तिलक्षणैः

જેને શુદ્ધ બુદ્ધિથી મણિકર્ણિકાનું જળ પીધું છે, તેને પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ)ના લક્ષણવાળા તે સોમપાનોથી શું જરૂર?

Verse 94

ते स्नाताः सर्वतीर्थेषु महापर्वसुभूरिशः । तथा च सर्वावभृथैर्यैः स्नाता मणिकर्णिका

જેઓ મણિકર્ણિકામાં સ્નાન કરે છે, તેઓએ જાણે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કર્યું; અસંખ્ય મહાપર્વકાળે સ્નાન કર્યું અને સર્વ અવભૃથ-સ્નાન પણ પૂર્ણ કર્યા.

Verse 95

तैः सुराः पूजिताः सर्वे ब्रह्मविष्णुमुखा मखैः । यैः स्वर्णकुसुमैरत्नैरर्चिता मणिकर्णिका

જેઓએ સોનાના પુષ્પો અને રત્નોથી મણિકર્ણિકાની અર્ચના કરી, તેમણે યજ્ઞો દ્વારા બ્રહ્મા-વિષ્ણુપ્રમુખ સર્વ દેવોની પૂજા કરી છે.

Verse 96

अहं तेनोमया सार्धं दीक्षां संप्राप्य शांभवीम् । अर्चितः प्रत्यहं येन पूजिता णिकर्णिका

ઉમાસહ શાંભવી દીક્ષા પ્રાપ્ત કરીને તે મને પ્રત્યહ અર્ચે છે; અને તેના દ્વારા મણિકર્ણિકા પણ પૂજાય છે.

Verse 97

तपांसि तेन तप्तानि शीर्णपर्णादिना चिरम् । सेविता श्रद्धया येन श्रीमती मणिकर्णिका

જેણે સુકાં પાંદડાં વગેરે પર નિર્વાહ કરીને લાંબા સમય સુધી તપ કર્યું, તેણે શ્રદ્ધાથી શ્રીમતી મણિકર્ણિકાની સેવા કરી છે.

Verse 98

दत्त्वा दानानि भूरीणि मखानिष्ट्वा तु भूरिशः । चिरं तप्त्वाप्यरण्येषु स्वर्गैश्वर्यान्महीं पुनः

ઘણાં દાન આપી, અનેક યજ્ઞો કરીને અને અરણ્યોમાં લાંબો તપ કર્યો છતાં, સ્વર્ગના ઐશ્વર્ય ભોગવી જીવ ફરી પૃથ્વી પર પરત આવે છે.

Verse 99

विपुलेत्र महीपृष्ठे पंचक्रोश्यां मनोहरा । संश्रिता मणिकर्णीयैस्ते याताश्चानिवर्तकाः

આ વિશાળ ભૂમિપૃષ્ઠ પર, કાશીની મનોહર પંચક્રોશી પરિધિમાં, જે મણિકર્ણિકાના ભક્તોની શરણ લે છે, તેઓ અનાવર્તક બની આગળ વધે છે—મોક્ષ પામી ફરી પાછા ફરતા નથી।

Verse 100

दानानां च व्रतानां च क्रतूनां तपसामपि । इदमेव फलं मन्ये यदाप्या मणिकर्णिका

દાન, વ્રત, યજ્ઞ અને તપ—આ બધાનું સાચું ફળ હું એટલું જ માનું છું કે મણિકર્ણિકાની પ્રાપ્તિ થાય અને તેના પાવન જળનો લાભ મળે।

Verse 110

एतेषामपि तीर्थानां चतुर्णामपि सत्तम । पंचमं मणिकर्ण्याख्यं मनावेयवशुद्धिदम्

હે સત્તમ! આ ચાર તીર્થોમાં પણ પાંચમું એક તીર્થ છે, જેને મણિકર્ણી (મણિકર્ણિકા) કહે છે; તે મન અને દેહના અતિસૂક્ષ્મ અંશ સુધી શુદ્ધિ આપી સંપૂર્ણ નિર્મળતા આપે છે।

Verse 117

इति वीरेश्वराख्यानं तीर्थाख्यानप्रसंगतः । कथितं ते पुरागस्ते कामेशं कथयाम्यतः

આ રીતે તીર્થવર્ણનના પ્રસંગમાં, હે અગસ્ત્ય, તને વીરેશ્વરની કથા કહી દેવામાં આવી. હવે ત્યારબાદ હું કામેશનું માહાત્મ્ય કહું છું।