Adhyaya 36

Verse 1

पार्वत्युवाच । विश्वकर्मेश्वरं लिंगं यत्काश्यां प्रथितं परम् । तस्य लिंगस्य कथय देवदेव समुद्भवम्

પાર્વતીએ કહ્યું—હે દેવોના દેવ! કાશીમાં પ્રસિદ્ધ પરમ વિશ્વકર્મેશ્વર લિંગનો દિવ્ય ઉદ્ભવ મને કહો।

Verse 2

देवदेव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथां पातकनाशिनीम् । विश्वकर्मेश लिंगस्य प्रादुर्भावं मनोहरम्

દેવદેવે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું પાપનાશિની કથા કહું છું—વિશ્વકર્મેશ લિંગનો મનોહર પ્રાદુર્ભાવ।

Verse 3

विश्वकर्माभवत्पूर्वं ब्रह्मणस्त्वपरा तनुः । त्वष्टुः प्रजापतेः पुत्रो निपुणः सर्वकर्मसु

પૂર્વે વિશ્વકર્મા બ્રહ્માની એક ગૌણ તનુરૂપે પ્રગટ થયા; તેઓ ત્વષ્ટા પ્રજાપતિના પુત્ર અને સર્વ કર્મોમાં નિપુણ હતા।

Verse 4

कृतोपनयनः सोथ बालो गुरुकुले वसन् । चकार गुरुशुश्रूषां भिक्षान्नकृतभोजनः

ઉપનયન થયા પછી તે બાલક ગુરુકુળમાં રહી ગુરુની સેવા કરતો અને ભિક્ષાથી મળેલા અન્નથી જ ભોજન કરતો।

Verse 5

एकदा तद्गुरुः प्राह प्रावृट्काले समागते । कुरूटजं मदर्थं त्वं यथा प्रावृण्न बाधते

એક વખત વર્ષાઋતુ આવી ત્યારે તેના ગુરુએ કહ્યું—“મારા માટે એવી કૂટિર બનાવ કે વરસાદ આપણને તકલીફ ન આપે.”

Verse 6

यत्कदाचिन्न भज्येत न पुरातनतां व्रजेत् । गुरुपत्न्यात्वभिहितो रे त्वाष्ट्र कुरु कंचुकम्

ગુરુપત્નીએ એમ કહ્યે ત્યારે તેણે કહ્યું— “હે ત્વાષ્ટ્ર! મારા માટે એવું કંચુક (અંગવસ્ત્ર) બનાવો કે જે કદી ફાટે નહીં અને કદી જૂનું ન પડે।”

Verse 7

ममांगयोग्यं नो गाढं न श्लथं च प्रयत्नतः । विनैव वाससा चारु वाल्कलं च सदोज्ज्वलम्

“તે મારા અંગને અનુરૂપ હોય—ન બહુ કસેલું, ન ઢીલું; પ્રયત્નપૂર્વક બનાવેલું હોય; અને વધારાના વસ્ત્ર વિના પણ સુંદર, સદા તેજસ્વી વલ્કલ-વસ્ત્ર હોય।”

Verse 8

गुरुपुत्रेण चाज्ञप्तो ममार्थं पादुके कुरु । यदारूढस्य मे पादौ न पंकः संस्पृशेत्क्वचित्

ગુરુપુત્રની આજ્ઞાથી તેણે કહ્યું— “મારા માટે પાદુકા બનાવો, જેથી તેને પહેર્યા પછી મારા પગને ક્યાંય કાદવ સ્પર્શ ન કરે।”

Verse 9

चर्मादिबंधनिर्मुक्ते धावतो मे सुखप्रदे । याभ्यां च संचरे वारि स्थल भूमाविव द्रुतम्

“દોડતી વખતે તે મને સુખ આપે, ચામડાની પટ્ટી વગેરે બંધનોથી મુક્ત હોય; અને તેના દ્વારા હું પાણીવાળી જમીન પર પણ સૂકી ધરતીની જેમ ઝડપથી ચાલી શકું।”

Verse 10

गुरुकन्यापि तं प्राह त्वाष्ट्र मे श्रवणोचिते । भूषणे स्वेन हस्तेन कुरु कांचननिर्मिते

પછી ગુરુની પુત્રીએ પણ તેને કહ્યું— “હે ત્વાષ્ટ્ર! મારા કાનને યોગ્ય એવા સોનાથી બનેલા કાનના ભૂષણો તું પોતાના હાથથી બનાવ।”

Verse 11

कुमारी क्रीडनीयानि कौतुकानि च देहि मे । दंतिदंतमयान्येव स्वहस्तरचितानि च

હું કુમારી છું; મને રમકડાં અને મનોહર કૌતુકો આપો—હાથીદાંતથી બનેલા અને તમારા સ્વહસ્તે રચેલા પણ હોવા જોઈએ.

Verse 12

गृहोपकरणं द्रव्यं मुसलोलूखलादिकम् । तथा घटय मेधाविन्यथा त्रुट्यति न क्वचित्

ઘરના ઉપકરણો—મુસળ, ઉખળ વગેરે—હે મેધાવિની, એવી રીતે મજબૂત બનાવી આપો કે ક્યાંય તૂટે નહીં.

Verse 13

अक्षालितान्यपि यथा नित्यं पीठानि सत्तम । उज्ज्वलानि भवंत्येव स्थालिकाश्च तथा कुरु

હે સત્તમ પુરુષ, પીઠ/આસન અને નાની વાટકીઓ એવી બનાવો કે ધોયા વિના પણ તે દરરોજ ઉજ્જ્વળ અને ચમકતી રહે.

Verse 14

सूपकर्मण्यपि च मां प्रशाधि त्वष्ट्रनंदन । यथांगुल्यो न दह्यंते पाकः स्याच्च यथा शुभः

અને રસોઈના કાર્યમાં પણ મને શીખવીને સજ્જ કરો, હે ત્વષ્ટૃ-નંદન, જેથી મારી આંગળીઓ ન બળે અને પક્વાન શુભ રીતે સિદ્ધ થાય.

Verse 15

एकस्तंभमयं गेहमेकदारुविनिर्मितम् । तथा कुरु वरं त्वाष्ट्र यत्रेच्छा तत्र धारये

હે શ્રેષ્ઠ ત્વાષ્ટ્ર, એક જ સ્તંભવાળું અને એક જ લાકડાના ખંડથી બનેલું એવું ઘર બનાવો, જેથી હું ઇચ્છા મુજબ જ્યાં ઇચ્છું ત્યાં તેને રાખી અને લઈ જઈ શકું.

Verse 16

ये सहाध्यायिनोप्यस्य वयोज्येष्ठाश्च तेपि हि । सर्वेसर्वे समीहंते कर्म तत्कृतमेव हि

તેના સહાધ્યાયીઓ—હા, વયમાં મોટા પણ—સર્વે સર્વે એવી જ આશા રાખતા કે તે કાર્ય નિશ્ચયે માત્ર તેના દ્વારા જ પૂર્ણ થશે.

Verse 17

तथेति स प्रतिज्ञाय सर्वेषां पुरतोद्रिजे । मध्ये वनं प्राविशच्च महाचिंताभयार्दितः

“તથાસ્તુ” કહી તેણે સર્વની સામે પ્રતિજ્ઞા લીધી; પછી મહા ચિંતા અને ભયથી પીડિત થઈ પર્વતજ પ્રદેશના મધ્યস্থিত વનમાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 18

किंचित्कर्तुं न जानाति प्रतिज्ञातं च तेन वै । सर्वेषां पुरतः सर्वं करिष्यामीति निश्चितम्

તેને થોડું પણ કેવી રીતે કરવું તે ખબર ન હતી, છતાં તેણે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી; અને સર્વની સામે દૃઢ નક્કી કર્યું—“હું બધું કરી બતાવીશ.”

Verse 19

किं करोमि क्व गच्छामि को मे साहाय्यमर्पयेत् । बुद्धेरपि वनस्थस्य शरणं कं व्रजामि च

“હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? મને સહાય કોણ આપશે? આ વનમાં મારી બુદ્ધિ પણ ડગમગી રહી છે—તો હું કોની શરણ જાઉં?”

Verse 20

अंगीकृत्य गुरोर्वाक्यं गुरुपत्न्या गुरोः शिशोः । यो न निष्पादयेन्मूढः स भवेन्निरयी नरः

ગુરુનું વચન—અને ગુરુપત્ની તથા ગુરુપુત્રનું પણ—અંગીકાર કરીને જે મોહવશ તેને પૂર્ણ ન કરે, તે નરકગામી મનુષ્ય બને છે.

Verse 21

गुरुशुश्रूषणं धर्म एको हि ब्रह्मचारिणाम् । अनिष्पाद्य तु तद्वाक्यं कथं मे निष्कृतिर्भवेत्

બ્રહ્મચારીઓનો એકમાત્ર મુખ્ય ધર્મ ગુરુની શুশ્રૂષા છે. ગુરુવચન પૂર્ણ ન કરું તો મારું પ્રાયશ્ચિત્ત કેવી રીતે થશે?

Verse 22

गुरूणां वाक्यकरणात्सर्व एव मनोरथाः । सिद्ध्यंतीतरथा नैव तस्मात्कार्यं हि तद्वचः

ગુરુઓના વચનનું પાલન કરવાથી સર્વ મનોભિલાષાઓ સિદ્ધ થાય છે; નહિ તો કદી સિદ્ધ થતી નથી. તેથી તે આજ્ઞા અવશ્ય કરવી.

Verse 23

कथं तद्वचसः सिद्धिं प्राप्स्याम्यत्र वने स्थितः । कश्च मेत्र सहायी स्याद्धिषणादुर्बलस्य वै

હું અહીં વનમાં રહીને તે વચનની સિદ્ધિ કેવી રીતે કરી શકું? અને બુદ્ધિથી દુર્બળ એવા મને અહીં કોણ સહાયક થશે?

Verse 24

आस्तां गुरुकथा दूरं योऽन्यस्यापि लघोरपि । ओमित्युक्त्वा न कुरुते कार्यं सोथ व्रजत्यधः

ગુરુની વાત તો દૂર રહી—જે બીજાના નાનકડા કામ માટે પણ ‘હા’ કહીને પછી તે ન કરે, તે અધોગતિને પામે છે.

Verse 25

कथमेतानि कर्माणि करिष्येऽज्ञोऽसहायवान् । अंगीकृतानि तद्भीत्या नमस्ते भवितव्यते

હું અજ્ઞ અને સહાય વિના આ કર્મો કેવી રીતે કરીશ? છતાં કર્તવ્યભયથી તેને સ્વીકાર્યા છે; નમસ્કાર—જે થવાનું છે તે થશે.

Verse 26

यावदित्थं चिंतयति स त्वाष्ट्रो वनमध्यगः । तावत्तदेव संप्राप्तस्तेनैकोऽदर्शि तापसः

ત્વષ્ટૃનો પુત્ર (ત્વાષ્ટ્ર) વનના મધ્યમાં આ રીતે વિચારતો હતો, એટલામાં જ તે જ ક્ષણે ત્યાં એક એકલો તપસ્વી આવી પહોંચ્યો અને તેને દેખાયો।

Verse 27

अथ नत्वा स तं प्राह वने दृष्टं तपस्विनम् । को भवान्मानसं मे यो नितरां सुखयत्यहो

પછી તેણે વનમાં દેખાયેલા તે તપસ્વીને નમસ્કાર કરીને કહ્યું—“ભગવન, આપ કોણ છો, જે મારું મન અત્યંત આનંદિત કરો છો?”

Verse 28

त्वद्दर्शनेन मे गात्रं चिंतासंतापतापितम् । हिमानी गाहनेनेव शीतलं भवति क्षणम्

આપના દર્શનથી મારું શરીર—ચિંતા-શોકના તાપે દગ્ધ—ક્ષણમાં જ શીતળ થઈ જાય છે, જાણે હિમજળધારામાં ડૂબકી લગાવી હોય।

Verse 29

किं त्वं मे प्राक्तनं कर्म प्राप्तं तापसरूपधृक् । अथवा करुणावार्धिराविर्भूतः शिवो भवान्

શું તમે મારા પૂર્વકર્મ જ છો, તપસ્વીનું રૂપ ધારણ કરીને મારી સામે આવ્યા છો? કે પછી કરુણાસાગર સ્વયં શિવ જ તમે પ્રગટ થયા છો?

Verse 30

योसि सोसि नमस्तुभ्यमुपदेशेन युंक्ष्व माम् । गुरूक्तं गुरुपत्न्युक्तं गुर्वपत्योक्तमेव च

તમે જે હો તે જ હો—તમને નમસ્કાર; ઉપદેશ દ્વારા મને જોડો (શિક્ષા આપો). ગુરુનું વચન, ગુરુપત્નીનું વચન અને ગુરુપુત્રનું વચન—આ બધું જ મારા માટે પ્રમાણ છે।

Verse 31

कथं कर्तुमहं शक्तः कर्म तत्र दिशाद्भुतम् । कुरु मे बुद्धिसाहाय्यं निर्जने बंधुतां गतः

દિશાઓને પણ અદ્ભુત લાગતું તે કાર્ય હું કેવી રીતે કરી શકું? આ નિર્જન સ્થાને તું મને બંધુ સમાન થયો છે—મને સદ્બુદ્ધિનું સહાય્ય આપ।

Verse 32

इत्युक्तस्तेन स वने तापसो ब्रह्मचारिणा । कारुण्यपूर्णहृदयो यथोक्तमुपदिष्टवान्

વનમાં તે બ્રહ્મચારીએ આમ કહ્યે ત્યારે, કરુણાથી પરિપૂર્ણ હૃદયવાળા તપસ્વીએ, કહેવામાં આવ્યું તેમ જ ઉપદેશ આપ્યો।

Verse 33

य आप्तत्वेन संपृष्टो दुर्बुद्धिं संप्रयच्छति । स याति नरकं घोरं यावदाभूतसंप्लवम्

જેને વિશ્વાસપૂર્વક પૂછવામાં આવે છતાં દુર્બુદ્ધિથી હાનિકારક સલાહ આપે, તે પ્રલય સુધી ભયંકર નરકમાં જાય છે।

Verse 34

तापस उवाच । ब्रह्मचारिञ्शृणु ब्रूयां किमद्भुततरं त्विदम् । विश्वेशानुग्रहाद्ब्रह्माप्यभवत्सृष्टिकोविदः

તપસ્વીએ કહ્યું—હે બ્રહ્મચારી, સાંભળ; આથી વધુ અદ્ભુત શું? વિશ્વેશના અનુગ્રહથી બ્રહ્મા પણ સૃષ્ટિકર્મમાં કુશળ બન્યા।

Verse 35

यदि त्वं त्वाष्ट्र सर्वज्ञं काश्यामाराधयिष्यसि । ततस्ते विश्वकर्मेति नाम सत्यं भविष्यति

હે ત્વાષ્ટૃ, જો તું કાશીમાં સર્વજ્ઞ પ્રભુની આરાધના કરશ, તો ‘વિશ્વકર્મા’ નામ તારો ખરેખર સત્ય બની રહેશે।

Verse 36

विश्वेशानुग्रहात्काश्यामभिलाषा न दुर्लभाः । सुलभो दुर्लभो वै यद्यत्र मोक्षस्तनुत्यजाम्

વિશ્વેશ્વરની કૃપાથી કાશીમાં કોઈ પણ શુભ અભિલાષા દુર્લભ નથી; અહીં તો દેહત્યાગના સમયે પણ મોક્ષ સહેલાઈથી મળે છે, જે અન્યત્ર અતિ દુર્લભ છે.

Verse 37

सृष्टेःकरण सामर्थ्यं सृष्टिरक्षाप्रवीणता । विधिना विष्णुना प्रापि विश्वेशानुग्रहात्परात्

સૃષ્ટિ રચવાની શક્તિ અને સૃષ્ટિ રક્ષામાં પ્રવીણતા—આ બન્ને વિધાતા અને વિષ્ણુને પણ પરમ વિશ્વેશ્વરની કૃપાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 38

याहि वैश्वेश्वरं सद्म पद्मया समधिष्ठितम् । निर्वाणसंज्ञया बाला यदीच्छेः स्वान्मनोरथान्

પદ્મા દ્વારા અધિષ્ઠિત વૈશ્વેશ્વરના ધામે જા; હે ‘નિર્વાણા’ નામની બાલિકા, જો તું પોતાના મનના મનોરથો પૂર્ણ કરવા ઇચ્છે તો.

Verse 39

स हि सर्वप्रदः शंभुर्याचितश्चोपमन्युना । पयोमात्रं ददौ तस्मै सर्वं क्षीराब्धिमेव च

શંભુ સર્વદાતા છે. ઉપમન્યુએ યાચના કરતાં તેમણે તેને માત્ર દૂધ આપ્યું—અને એ દાનથી જાણે સમગ્ર ક્ષીરાબ્ધિ જ અર્પણ કરી દીધી.

Verse 40

आनंदकानने शंभोः किं किं केन न लभ्यते । यत्र वासकृतां पुंसां धर्मराशिः पदेपदे

શંભુના આનંદકાનનમાં એવું શું છે જે કોને ન મળે? ત્યાં માત્ર નિવાસ કરનાર પુરુષોના પગલે પગલે ધર્મના ઢગલા ઊભા થાય છે.

Verse 41

स्वर्धुनी स्पर्शमात्रेण महापातकसंततिः । यत्र संक्षयति क्षिप्रं तां काशीं को न संश्रयेत्

જ્યાં સ્વર્ધુનીના માત્ર સ્પર્શથી મહાપાતકોની પરંપરા ત્વરિત ક્ષય પામે છે—એવી કાશીનો આશ્રય કોણ ન લે?

Verse 42

न तादृग्धर्मसंभारो लभ्यते क्रतुकोटिभिः । यादृग्वाराणसी वीथी संचारेण पदेपदे

કરોડો યજ્ઞો કરવાથી પણ એવો ધર્મસંચય મળતો નથી, જેવો વારાણસીની ગલીઓમાં પગલે પગલે ચાલવાથી મળે છે.

Verse 43

धर्मार्थकाममोक्षाणां यद्यत्रास्ति मनोरथः । तदा वाराणसीं याहि याहि त्रैलोक्यपावनीम्

ધર્મ, અર્થ, કામ કે મોક્ષ માટે ક્યાંય પણ જો મનમાં ઇચ્છા હોય, તો વારાણસી જા—ત્રિલોકને પાવન કરનારી નગરીમાં જા.

Verse 44

सर्वकामफलप्राप्तिस्तदैव स्याद्ध्रुवं नृणाम् । यदैव सर्वदः सर्वः काश्यां विश्वेश्वरः श्रितः

જ્યારે મનુષ્ય કાશીમાં સર્વદાતા, સર્વસ્વ વિશ્વેશ્વરનો આશ્રય લે છે, ત્યારે જ નિશ્ચયે તેને સર્વ કામનાઓનાં ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 45

स तापसोक्तमाकर्ण्य त्वाष्ट्र इत्थं सुहृष्टवान् । काशीसंप्रात्युपायं च तमेव समपृच्छत

તપસ્વીના વચનો સાંભળી ત્વાષ્ટૃ અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને કાશી સુધી પહોંચવાનો ઉપાય એ જ મુનિને પૂછ્યો.

Verse 46

त्वाष्ट्र उवाच । तदानंदवनं शंभोः क्वास्ति तापससत्तम । यत्र नो दुर्लभं किंचित्साधकानां त्रयीस्थितम्

ત્વાષ્ટ્ર બોલ્યો—હે તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ! શંભુનું તે આનંદવન ક્યાં છે? જ્યાં ત્રયી-માર્ગમાં સ્થિત સાધકોને કશુંય દુર્લભ નથી।

Verse 47

स्वर्गे वा मर्त्यलोके वा बलिसद्मनि वा मुने । क्व तदानंदगहनं यत्रानंदपयोब्धिजा

હે મુને! તે સ્વર્ગમાં છે કે મર્ત્યલોકમાં, કે બલિના સદ્મનમાં? જ્યાંથી જાણે આનંદનો પયોધિ ઉદ્ભવે છે, તે આનંદ-ગહન ક્યાં છે?

Verse 48

यत्र विश्वेश्वरो देवो विश्वेषां कर्णधारकः । व्याचष्टे तारकं ज्ञानं येन तन्मयतां ययुः

જ્યાં સર્વના કર્ણધારક દેવ વિશ્વેશ્વર ‘તારક’ જ્ઞાનનું વ્યાખ્યાન કરે છે; જેના દ્વારા જીવ પરમ તત્ત્વમાં તન્મયતા પામે છે।

Verse 49

सुलभा यत्र नियतमानंदवनचारिणः । अपि नैःश्रेयसी लक्ष्मीः किमन्येल्प मनोरथाः

જ્યાં આનંદવનમાં નિયમપૂર્વક રહેનારાને નૈઃશ્રેયસી લક્ષ્મી (મોક્ષ-સંપદા) પણ સહેલાઈથી મળે છે—તો અન્ય નાનાં મનોરથોની શું વાત!

Verse 50

कस्तां मां प्रापयेच्छंभोः कथं यामि तथा वद । स तपस्वीति तद्वाक्यमाकर्ण्य श्रद्धयान्वितम्

“શંભુના તે ધામ સુધી મને કોણ પહોંચાડશે? હું કેવી રીતે જાઉં—તેમ જ કહો.” આ શ્રદ્ધાભર્યું વચન સાંભળી તે તપસ્વીએ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 51

प्राहागच्छ नयामि त्वां यियासुरहमप्यहो । दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं यदि काशी न सेविता

તે બોલ્યો—“આવો, હું તમને લઈ જઈશ; મને પણ જવું છે. અહો! દુર્લભ માનવજન્મ પામી ને પણ જો કાશીની સેવા-દર્શન ન થાય, તો તે મહા હાનિ છે.”

Verse 52

पुनःक्व नृत्वं श्रेयोभूः क्व काशीकर्मबंधहृत् । वृथागते हि मानुष्ये काशीप्राप्तिविवर्जनात्

“ફરી, માત્ર ‘માનવ હોવું’ શું, અને ક્યાં કાશી—જે પરમ શ્રેય આપે, કર્મબંધન હરે! કાશીપ્રાપ્તિ વિના માનવજીવન ખરેખર વ્યર્થ જાય છે.”

Verse 53

आयुष्यं च भविष्यं च सर्वमेव वृथागतम् । अतोहं सफलीकर्तुं मानुष्यं चातिचंचलम्

“આયુષ્ય અને ભવિષ્ય—બધું જ વ્યર્થ વહી જાય છે. તેથી આ અતિ ચંચળ માનવજીવનને સફળ કરવા હું (આ રીતે વર્તું છું).”

Verse 54

यास्यामि काशीमायाहि मायां हित्वा त्वमप्यहो । इति तेन सह त्वाष्ट्रो मुनिनातिकृपालुना

“હું કાશી જઈ રહ્યો છું—તું પણ આવ; માયા ત્યજી દે!” એમ કહી, તે અતિ કૃપાળુ મુનિ સાથે ત્વાષ્ટ્ર પણ નીકળી પડ્યો.

Verse 55

पुरीं वैश्वेश्वरीं प्राप्तो मनःस्वास्थ्यमवाप च । ततः प्रापय्य तां काशीं तापसः क्वाप्यतर्कितम्

વૈશ્વેશ્વરી પુરીને પ્રાપ્ત કરીને તેણે મનની શાંતિ અને સ્વસ્થતા મેળવી. ત્યારબાદ તે તપસ્વીએ તેને કાશીમાં જ ક્યાંક અચિંત્ય/અનપેક્ષિત સ્થાને પહોંચાડ્યો.

Verse 56

जगाम कुंभसंभूत स त्वाष्ट्रोपीत्यमन्यत । अवश्यं स हि विश्वेशः सर्वेषां चिंतितप्रदः

પછી કુંભસમ્ભૂત મુનિ પ્રસ્થાન કરી ગયા. ત્યારે ત્વષ્ટૃના પુત્રે મનમાં વિચાર્યું—“નિશ્ચયે વિશ્વેશ્વર પ્રભુ સર્વ ભક્તોને તેમના ચિરચિંતિત ઇચ્છિત ફળ અવશ્ય આપે છે.”

Verse 57

सत्पथस्थिरवृतीनां दूरस्थोपि समीपगः । यस्मिन्प्रसन्नदृक्त्र्यक्षस्तं दविष्ठमपि ध्रुवम्

સત્પથમાં સ્થિર વર્તન ધરાવનારાઓ માટે તે દૂર હોવા છતાં નજીક છે. જેના પર ત્રિનેત્ર પ્રભુની પ્રસન્ન દૃષ્ટિ પડે, તેના માટે અતિ દુષ્કર પણ નિશ્ચિત રીતે સિદ્ધ થાય છે.

Verse 58

सुनेदिष्ठं करोत्येव स्वयंवर्त्मोपदेशयन् । क्वाहं तत्र वने बालश्चिंताकुलितमानसः । क्व तापसः स यो मां वै सूदिश्येह चानयत्

તે પોતે માર્ગનો ઉપદેશ આપી માણસનો માર્ગ અતિ ઉત્તમ અને સુગમ કરે છે. ‘ક્યાં હું—તે વનમાં એક બાળક, ચિંતાથી વ્યાકુળ મનવાળો—અને ક્યાં તે તપસ્વી, જેણે મને યોગ્ય દિશા બતાવી અહીં લાવ્યો!’

Verse 59

खेलोयमस्य त्र्यक्षस्य यस्य भक्तस्य कुत्रचित् । न दुर्लभतरं किंचिदहो क्वाहं क्व काशिका

આ ત્રિનેત્ર પ્રભુની લીલા છે—જે તેનો ભક્ત છે, તેના માટે ક્યાંય કંઈ પણ દુર્લભ નથી. અહો! ક્યાં હું અને ક્યાં આ કાશિકા (કાશી)!

Verse 60

नाराधितो मया शंभुः प्राक्तने जन्मनि क्वचित् । शरीरित्वानुमानेन ज्ञातमेतदसंशयम्

કોઈ પૂર્વજન્મમાં મેં શંભુની આરાધના કરી નહોતી. દેહધારી સ્થિતિની મર્યાદાઓ પરથી અનુમાન કરીને આ વાત હું નિઃસંદેહ જાણું છું.

Verse 61

अस्मिञ्जन्मनि बालत्वान्न चैवाराधितः स्फुटम् । प्रत्यक्षमेव मे वैतत्कुतोनुग्रहधीर्मयि

આ જ જન્મમાં બાળપણના કારણે મેં તેમને સ્પષ્ટ રીતે આરાધ્યા પણ નથી. આ વાત મને પ્રત્યક્ષ જ જાણીતી છે—તો પછી મારા પર અનુગ્રહની ભાવના કેવી રીતે થાય?

Verse 62

आज्ञातं गुरुभक्तिर्मे हेतुः शंभुप्रसादने । ययेहानुगृहीतोस्मि विश्वेशेन कृपालुना

હવે મને સમજાયું—ગુરુભક્તિ જ શંભુને પ્રસન્ન કરવાનો કારણ છે; એ ભક્તિથી કૃપાળુ વિશ્વેશ્વરે અહીં મને અનુગ્રહ કર્યો છે.

Verse 63

अथवा कारणापेक्षस्त्र्यक्षस्त्वितरदेववत् । रंकमप्यनुगृह्णाति केवलं कारणं कृपा

અથવા—અન્ય દેવતાઓની જેમ ત્રિનેત્ર પ્રભુ કોઈ બહાનું પણ જુએ, તો પણ તે ગરીબને પણ અનુગ્રહ કરે છે. ત્યાં સાચું એકમાત્ર કારણ કરુણા જ છે.

Verse 64

यदि नो मय्यनुक्रोशः कथं तापससंगतिः । तद्रूपेण स्वयं शंभुरानिनायेह मां ध्रुवम्

જો મારા પર કરુણા ન હોત, તો તે તપસ્વી સાથે મારી મુલાકાત કેવી રીતે થાત? એ જ રૂપે સ્વયં શંભુએ નિશ્ચયે મને અહીં લાવ્યો છે.

Verse 65

न दानानि न वै यज्ञा न तपांसि व्रतानि च । शंभोः प्रसादहेतूनि कारणं तत्कृपैव हि

દાન, યજ્ઞ, તપ, વ્રત—આ શંભુના પ્રસાદના સાચા કારણો નથી; તે કૃપાનું કારણ તો માત્ર તેમની કરુણા જ છે.

Verse 66

दयामपि तदा कुर्यादसौ विश्वेश्वरः पराम् । यदाश्रुत्युक्तमध्वानं सद्भिः क्षुण्णं न संत्यजेत्

ત્યારે વિશ્વેશ્વર પરમ કરુણા અર્પે છે—જે શ્રુતિએ ઉપદેશેલો, સદ્જનો દ્વારા પગદંડી બનેલો ધર્મમાર્ગ ત્યજતો નથી।

Verse 67

अनुक्रोशं समर्थ्येति स त्वाष्ट्रः र्शाभवं शुचिः । संस्थाप्य लिंगमीशस्याराधयत्स्वस्थमानसः

કરુણા મેળવવાનો સંકલ્પ કરીને, ઋશાથી જન્મેલો તે શુચિ ત્વાષ્ટૃ—ઈશના લિંગને સ્થાપી—સ્થિર મનથી ઈશની આરાધના કરવા લાગ્યો।

Verse 68

आनीय पुष्पसंभारमार्तवं काननाद्बहु । स्नात्वाभ्यर्चयतीशानं कंदमूलफलाशनः

વનમાંથી ઋતુયોગ્ય બહુ ફૂલોના સમૂહને લાવી, સ્નાન કરીને, કંદ-મૂળ-ફળનો આહાર કરીને, તેણે ઈશાનની પૂજા કરી।

Verse 69

इत्थं त्वष्टृतनूजस्य लिंगाराधनचेतसः । त्रिहायनात्प्रसन्नोभूत्तस्येशः करुणानिधिः

આ રીતે ત્વષ્ટૃના પુત્રે લિંગારાધનામાં ચિત્ત એકાગ્ર રાખીને ત્રણ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા; ત્યારે કરુણાનિધિ ઈશ્વર તેના પર પ્રસન્ન થયા।

Verse 70

तस्मादेव हि लिंगाच्च प्रादुर्भूय भवोऽब्रवीत् । वरं वरय रे त्वाष्ट्र दृढभक्त्यानया तव

એ જ લિંગમાંથી પ્રાદુર્ભવ થઈ ભવ બોલ્યા—“હે ત્વાષ્ટૃ, વર માગ; તારી આ દૃઢ ભક્તિથી હું સંતોષ પામ્યો છું।”

Verse 71

प्रसन्नोस्मि भृशं बाल गुर्वर्थकृतचेतसः । गुरुणा गुरुपत्न्या च गुर्वपत्यद्वयेन च

હે બાલક! હું અત્યંત પ્રસન્ન છું, કારણ કે તારો ચિત્ત ગુરુહિતની સેવામાં તત્પર છે—ગુરુ, ગુરુપત્ની તથા ગુરુના બે સંતાનોનું પણ યથોચિત સન્માન કરનારું।

Verse 72

यथार्थितं तथा कर्तुं ते सामर्थ्यं भविष्यति

તમે જેમ યાચના કરી છે, તેમ જ પૂર્ણ કરવાની સામર્થ્ય તમને પ્રાપ્ત થશે.

Verse 73

अन्यान्वरांश्च ते दद्यां त्वाष्ट्र तुष्टस्त्वदर्चया । ताञ्शृणुष्व महाभाग लिंगस्यास्याद्भुतश्रियः

હે ત્વાષ્ટ્ર! તારી અર્ચનાથી હું તુષ્ટ છું; હું તને અન્ય વર પણ આપીશ. હે મહાભાગ! આ લિંગની અદ્ભુત શ્રી સાંભળ।

Verse 74

त्वं सुवर्णादिधातूनां दारूणां दृषदामपि । मणीनामपिरत्नानां पुष्पाणामपि वाससाम्

તમે સુવર્ણાદિ ધાતુઓ, લાકડાં અને પથ્થરો પર પણ; મણિ-રત્નો પર; તેમજ પુષ્પો અને વસ્ત્રો પર પણ જ્ઞાન/અધિકાર પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 75

कर्पूरादिसुगंधीनां द्रव्याणामप्यपामपि । कंदमूलफलानां च द्रव्याणामपि च त्वचाम्

તમે કર્પૂરાદિ સુગંધિત દ્રવ્યો પર, જળો પર પણ; કંદ-મૂળ-ફળો પર તથા ત્વચા/છાલજન્ય દ્રવ્યો પર પણ અધિકાર/જ્ઞાન ધરાવશો.

Verse 76

सर्वेषां वस्तुजातानां कर्तुं कर्म प्रवेत्स्यसि । यस्य यस्य रुचिर्यत्र सद्म देवालयादिषु

તમે સર્વ પ્રકારની વસ્તુઓનું નિર્માણ અને કાર્ય કરવા સમર્થ બનશો. જ્યાં જ્યાં જેની જેવી રુચિ હોય—ગૃહ, દેવાલય વગેરેમાં—ત્યાં તે રુચિ મુજબ તમે જ રચી આપશો.

Verse 77

तस्य तस्येह तुष्ट्यै त्वं तथा कर्तुं प्रवेत्स्यसि । सर्वनेपथ्यरचनाः सर्वाः सूपस्य संस्कृतीः

અહીં દરેકની તૃપ્તિ માટે તમે એ જ રીતે બધું કરી શકશો. સર્વ સજાવટની રચનાઓ તથા ભોજન-વ્યંજનોની સર્વ પ્રકારની સંસ્કૃતિઓ (પરિષ્કાર) તમે જાણશો.

Verse 78

सर्वाणि शिल्पकार्याणि तौर्यत्रिकमथापि च । सर्वं ज्ञास्यसि कर्तुं त्वं द्वितीय इव पद्मभूः

તમે સર્વ શિલ્પકાર્યો અને તૌર્યત્રિક એટલે ત્રિવિધ સંગીતકલાને પણ સિદ્ધ કરશો. બધું કરવું તમે જાણશો—જાણે પદ્મભૂ બ્રહ્માના બીજા સ્વરૂપ સમાન.

Verse 79

नानाविधानि यंत्राणि नानायुधविधानकम् । जलाशयानां रचनाः सुदुर्गरचनास्तथा

તમે નાનાવિધ યંત્રોની રચના, વિવિધ પ્રકારના આયુધોની બનાવટ, જળાશયો તથા જળવ્યવસ્થાની રચના, અને મજબૂત દુર્ગોની રચના પણ જાણશો.

Verse 80

तादृक्कर्तुं पुरा वेत्सि यादृङ्नान्योऽधियास्यति । कलाजातं हि सर्वं त्वमवयास्यसि मे वरात्

જેવા કાર્યોને બીજો કોઈ કલ્પનામાં પણ ન લાવે, એવા કાર્યોને તમે પહેલેથી જ જાણીને સિદ્ધ કરી શકશો. મારા વરદાનથી તમે સર્વ કલાજાતમાં સંપૂર્ણ નિપુણ બનશો.

Verse 81

सर्वेंद्रजालिकी विद्या त्वदधीना भविष्यति । सर्वकर्मसु कौशल्यं सर्वबुद्धिवरिष्ठताम्

સર્વ ઇન્દ્રજાળ વિદ્યાઓ તારા અધિન રહેશે. સર્વ કાર્યોમાં તને કુશળતા મળશે અને બુદ્ધિમાં તું પરમ શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 82

सर्वेषां च मनोवृत्तिं त्वं ज्ञास्यसि वरान्मम । किं बहूक्तेन यत्स्वर्गे यत्पाताले यदत्र च

મારા વરદાનથી તું સર્વના મનોભાવ જાણશે. વધુ શું કહું—સ્વર્ગમાં જે છે, પાતાળમાં જે છે અને અહીં જે છે, તે બધું તું સમજી લેશે।

Verse 83

अतिलोकोत्तरं कर्म तत्सर्वं वेत्स्यसि स्वयम्

લોકસીમાથી પરે એવા, અતિলোকોત્તર કર્મો બધાં તું સ્વયં જાણશે।

Verse 84

विश्वेषां विश्वकर्माणि विश्वेषु भुवनेषु च । यतो ज्ञास्यसि तन्नाम विश्वकर्मेति तेऽनघ

સર્વ લોકો અને ભુવનોમાં સર્વના કાર્યો તું જાણશે; તેથી, હે નિષ્પાપ, તારો નામ ‘વિશ્વકર્મા’ થશે।

Verse 85

अपरः को वरो देयस्तव तं प्रार्थयाश्वहो । तवादेयं न मे किंचिल्लिंगार्चनरतस्य हि

તને બીજો કયો વર આપવો? તે તત્કાળ માગ. લિંગાર્ચનમાં રત એવા તારા માટે મારી પાસે અદેય એવું કશું નથી।

Verse 86

अन्यत्रापि हि यो लिंगं समर्चयति सन्मतिः । तस्यापि वांछितं देयं किंपुनर्योविकाशिकम्

અન્યત્ર પણ જે સદ્બુદ્ધિ પુરુષ વિધિપૂર્વક શિવલિંગનું સમર્ચન કરે છે, તેને પણ ઇચ્છિત વર આપવો જોઈએ; તો કાશીમાં પૂજન કરનારને તો કેટલું વધુ!

Verse 87

येन काश्यां समभ्यर्चि येन काश्यां प्रतिष्ठितम् । येन काश्यां स्तुतं लिंगं स मे रूपाय दर्पणः

જેણે કાશીમાં પૂજા કરી, જેણે કાશીમાં લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી, અને જેણે કાશીમાં લિંગની સ્તુતિ કરી—તે જ મારા સ્વરૂપનો દર્પણ છે.

Verse 88

तत्त्वं स्वच्छोसि मुकुरो मम नेत्रत्रयस्य हि । काश्यां लिंगार्चनात्त्वाष्ट्र वरं वरय सुव्रत

તમે ખરેખર મારા ત્રિનેત્ર માટે નિર્મળ દર્પણ છો. હે ત્વાષ્ટૃ (વિશ્વકર્મા), કાશીમાં લિંગાર્ચનના ફળરૂપે એક વર માંગો—હે સુવ્રતધારી.

Verse 89

काश्यां यो राजधान्यां मे हित्वा मामन्यमर्चयेत् । स वराकोल्पधीर्मुष्टोऽल्पतुष्टिर्मुक्तिवर्जितः

મારી રાજધાની કાશીમાં જે મને છોડીને અન્યની પૂજા કરે છે, તે દયનીય, અલ્પબુદ્ધિ, કૃપણ, થોડામાં જ સંતોષ માનનાર અને મુક્તિથી વંચિત રહે છે.

Verse 90

तदानंदवनेह्यत्र समर्च्योहं मुमुक्षुभिः । द्रुहिणोपेंद्रचंद्रेंद्रैरिहान्यो न समर्च्यते

અતએવ અહીં આનંદવનમાં મુક્તિ ઇચ્છનારોએ માત્ર મારી જ આરાધના કરવી જોઈએ. અહીં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ચંદ્ર અને ઇન્દ્ર પણ અન્ય કોઈની પૂજા કરતા નથી.

Verse 91

यथानंदवनं प्राप्य त्वं मामर्चितवानसि । तथान्ये पुण्यकर्माणो मामभ्यर्च्यैव मामिताः

જેમ તું આનંદવનમાં પહોંચી મારી આરાધના કરી, તેમ અન્ય પુણ્યકર્મીજન પણ માત્ર મારી જ ઉપાસના કરીને મને જ પ્રાપ્ત થયા છે.

Verse 92

अनुग्राह्योऽसि नितरां ततो वरय दुर्लभम् । श्राणितं तदवैहि त्वं वद मा चिरयस्व भोः

તું મારા અનુગ્રહ માટે અત્યંત યોગ્ય છે; તેથી કોઈ દુર્લભ વર માગ. જાણ કે તે આપી દેવાયો છે—બોલ, હે પ્રિય, વિલંબ ન કર।

Verse 93

विश्वकर्मोवाच । इदं यत्स्थापितं लिंगं मयाज्ञेनापि शंकर । तल्लिंगमन्येप्याराध्य संतु समृद्धिभाजनम्

વિશ્વકર્માએ કહ્યું—હે શંકર, અજ્ઞાનવશ મેં આ લિંગ સ્થાપ્યું છે. અન્ય લોકો પણ તે લિંગની આરાધના કરીને સમૃદ્ધિના પાત્ર બને.

Verse 94

अन्यच्च नाथ प्रार्थ्योसि तच्च विश्राणयिष्यसि । मया विनिर्मापयिता स्वं प्रासादं कदा भवान्

અને એક વાત, હે નાથ, આપને પ્રાર્થના છે—કૃપા કરીને તે પણ આપો. આપનું પોતાનું પ્રાસાદ-મંદિર મારી દ્વારા ક્યારે નિર્માણ કરાવશો?

Verse 95

देवदेव उवाच । एवमस्तु यदुक्तं ते तव लिंगसमर्चकाः । समृद्धिभाजनं वै स्युः स्युश्च निर्वाणदीक्षिताः

દેવદેવે કહ્યું—તું જેમ કહ્યું તેમ જ થાઓ. તારા લિંગના ઉપાસકો નિશ્ચયે સમૃદ્ધિના પાત્ર બનશે અને તેઓ નિર્વાણ-દીક્ષાથી પણ દીક્ષિત થશે.

Verse 96

यदा च राजा भविता दिवोदासो विधेर्वरात् । तदा मे वचनात्तात प्रासादं मे विधास्यति

વિધાતાના વરપ્રભાવથી જ્યારે રાજા દિવોદાસ પ્રગટ થશે, ત્યારે હે પ્રિય, મારા વચનથી તે મારા માટે પ્રાસાદરૂપ મંદિર બંધાવશે।

Verse 97

नवीकृत्य पुनः काशी निर्विष्टा तेन भूभुजा । गणेशमायया राज्यात्परिनिर्विण्णचेतसा

કાશીને ફરી નવેસરથી સુધારી તે રાજા ત્યાં જ વસ્યો; અને ગણેશજીની દિવ્ય માયાથી તેનું મન રાજ્યસત્તાથી સંપૂર્ણ વિરક્ત બન્યું।

Verse 98

विष्णोः सदुपदेशाच्च मामेव शरणं गतः । निर्वाणलक्ष्मीः प्राप्तेह हित्वा राज्यश्रियं चलाम्

વિષ્ણુના સદુપદેશથી તેણે માત્ર મારી જ શરણ લીધી; ચંચળ રાજ્યશ્રી ત્યજીને તેણે અહીં જ નિર્વાણલક્ષ્મી—મોક્ષસંપદા—પ્રાપ્ત કરી।

Verse 99

विश्वकर्मन्व्रज गुरोः शासनाय यतस्व च । गुरुभक्तिकृतो यस्मान्मद्भक्ता नात्र संशयः

હે વિશ્વકર્મા, ગુરુના શાસનને પૂર્ણ કરવા જા અને પ્રયત્ન કર; કારણ કે ગુરુભક્તિથી ઘડાયેલો મનુષ્ય નિશ્ચયે મારો ભક્ત છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 100

ये गुरुं चावमन्यंते तेवमान्या मयाप्यहो । तस्माद्गुरूपदिष्टं हि कुरु शिष्यसमीहितम्

જે ગુરુનું અપમાન કરે છે તેઓ મારા દ્વારા પણ તિરસ્કૃત છે; તેથી ગુરુએ જે ઉપદેશ આપ્યો છે તે જ કર, શિષ્યધર્મ મુજબ કર્તવ્ય પૂર્ણ કર।

Verse 110

ममार्च्यमविमुक्ताख्यं ततो देवि ममा ख्यकम् । विश्वनाथेति विश्वस्मिन्प्रथितं विश्वसौख्यदम्

મારું આરાધ્ય સ્વરૂપ ‘અવિમુક્ત’ કહેવાય છે; અને પછી, હે દેવી, મારું પ્રસિદ્ધ નામ ‘વિશ્વનાથ’—જે સર્વ જગતમાં પ્રખ્યાત થઈ સર્વને કલ્યાણ અને સુખ આપે છે.

Verse 120

काश्यां स्वलीलया देवि तिर्यग्योनिजुषामपि । ददामि चांते तत्स्थानं यत्र यांति न याज्ञिकाः

હે દેવી, કાશીમાં મારી સ્વલીલાથી હું તિર્યક્-યોનિ (પશુજન્મ) ધરાવનારને પણ અંતે એવું પદ/ધામ આપું છું, જ્યાં યજ્ઞકર્મમાં રત યાજ્ઞિકો પણ પહોંચી શકતા નથી.

Verse 125

चतुर्दशानां लिंगानां श्रुत्वाख्यानानि सत्तमः । चतुर्दश सुलोकेषु पूजां प्राप्स्यत्यनुत्तमाम्

ચૌદ લિંગોના પવિત્ર આખ્યાનો સાંભળી સત્તમ પુરુષ ચૌદ શુભ લોકોમાં અનુત્તમ માન-સન્માન અને પૂજા પ્રાપ્ત કરશે.