Adhyaya 14

Verse 1

अगस्त्य उवाच । दृष्ट्वा भूदेवताः शंभुं किमाचख्युः षडानन । कानिकानि च लिंगानि तत्र तान्यपिचक्ष्व मे

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે ષડાનન! ભૂદેવતા (બ્રાહ્મણો) શંભુને જોઈને શું બોલ્યા? અને ત્યાં કયા કયા લિંગો હતાં—તે પણ મને કહો।

Verse 2

ज्येष्ठस्थाने महापुण्ये देवदेवस्य वल्लभे । आश्चर्यं किमभूत्तत्र तदाचक्ष्व षडानन

જ્યેષ્ઠસ્થાન—મહાપુણ્યમય અને દેવદેવને પ્રિય—ત્યાં કયું આશ્ચર્ય થયું? હે ષડાનન, તે મને વર્ણવો।

Verse 3

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य यथा पृच्छि भवता तद्ब्रवीम्यहम् । मंदराद्रिं यदा देवो गतवान्ब्रह्मगौरवात्

સ્કંદ બોલ્યા—હે અગસ્ત્ય, તમે જેમ પૂછ્યું છે તેમ હું કહું છું. બ્રહ્માના ગૌરવના માન માટે જ્યારે દેવ મન્દર પર્વત પર ગયા ત્યારે…

Verse 4

तदा निराश्रया विप्राः क्षेत्रसंन्यासिनोनघाः । उपाकृताश्चाविरतं महाक्षेत्रप्रतिग्रहात्

ત્યારે તે નિર્દોષ બ્રાહ્મણો—ક્ષેત્રસંન્યાસી—લૌકિક આશ્રય વિના હતા; છતાં મહાક્ષેત્ર (કાશી)માં મળતા દાન-પ્રતિગ્રહથી તેઓ સતત પોષાતા રહ્યા।

Verse 5

खातंखातं च दंडाग्रैर्भूमिं कंदादिवृत्तयः । चक्रुः पुष्करिणीं रम्यां दंडखाताभिधां मुने

દંડના અગ્રભાગથી વારંવાર જમીન ખોદીને, કંદમૂળાદિ પર જીવન નિર્વાહ કરનારા તે તપસ્વીઓએ, હે મુને, એક રમણીય પુષ્કરિણી બનાવી, જે ‘દંડખાતા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ।

Verse 6

तत्तीर्थं परितः स्थाप्य महालिंगान्यनेकशः । महेशाराधनपरास्तपश्चक्रुः प्रयत्नतः

તે તીર્થની આસપાસ અનેક મહાલિંગો સ્થાપીને, મહેશની આરાધનામાં પરાયણ બની તેઓ પ્રયત્નપૂર્વક તપસ્યા કરવા લાગ્યા।

Verse 7

विभूतिधारिणो नित्यं नित्यरुद्राक्षधारिणः । लिंगपूजारता नित्यं शतरुद्रियजापिनः

તેઓ નિત્ય વિભૂતિ ધારણ કરતા, નિત્ય રુદ્રાક્ષ પહેરતા, સદા લિંગપૂજામાં રત રહેતા અને સતત શતરુદ્રીયનો જપ કરતા।

Verse 8

ते श्रुत्वा देवदेवस्य पुनरागमनं मुने । तपःकृशा अतितरामासुरानंद मेदुराः

હે મુને, દેવદેવના પુનરાગમનની વાત સાંભળીને, તપથી કૃશ થયેલા તે તપસ્વીઓ પણ અત્યંત આનંદથી ભરાઈ ગયા, જાણે હર્ષથી સ્ફીત થયા।

Verse 9

द्विजाः पंचसहस्राणि चरतो विपुलं तपः । दंडखातान्महातीर्थादाजग्मुर्देवदर्शने

દંડખાત નામના મહાતીર્થથી વિપુલ તપ આચરતા પાંચ હજાર દ્વિજ કાશીમાં દેવના શુભ દર્શનાર્થે આવ્યા।

Verse 10

तीर्थान्मंदाकिनी नाम्नो द्विजाः पाशुपतव्रताः । शिवैकाराधनपराः समेता अयुतोन्मिताः

મંદાકિની નામના તીર્થથી પાશુપત વ્રતધારી, માત્ર શિવારાધનામાં તત્પર એવા દસ હજાર દ્વિજ સમવેત થઈ આવ્યા।

Verse 11

हंसतीर्थात्परिप्राप्ता अयुतं त्रिशतोत्तरम् । शतदुर्वाससस्तीर्थादेकादश शताधिकम्

હંસતીર્થથી દસ હજાર ત્રણસો દ્વિજ આવ્યા; અને શત-દુર્વાસસ તીર્થથી અગિયારસોથી વધુ આવ્યા।

Verse 12

मत्स्योदर्याः परापेतुः सहस्राणि षडेव हि । कपालमोचनात्सप्त शतान्यभ्यागता द्विजाः

મત્સ્યોદરીથી નિશ્ચયે છ હજાર આવ્યા; અને કપાલમોચનથી સાતસો દ્વિજ પહોંચ્યા।

Verse 13

ऋणमोचनतस्तीर्थात्सहस्रं द्विशताधिकम् । वैतरण्या अपि मुने द्विजानामयुतार्धकम्

ઋણમોચન તીર્થથી એક હજાર બે સો આવ્યા; અને હે મુનિ, વૈતરણિથી પણ પાંચ હજાર દ્વિજ આવ્યા।

Verse 14

ततः पृथूदकात्कुंडात्पृथुना परिखानितात् । अयासिषुर्द्विजानां च शतान्येव त्रयोदश

ત્યારબાદ પૃથુ રાજાએ પરિખા ખોદી રચેલા ‘પૃથૂદક’ નામના કુંડમાંથી તેર સો દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) પ્રગટ થયા।

Verse 15

तथैवाप्सरसः कुंडान्मेनकाख्याच्छतद्वयम् । उर्वशीकुंडतः प्राप्ताः सहस्रं द्विशताधिकम्

એ જ રીતે મેનકા નામના અપ્સરાકુંડમાંથી બે સો આવ્યા; અને ઉર્વશી કુંડમાંથી એક હજાર બે સો કરતાં વધુ પહોંચ્યા।

Verse 16

तथैरावतकुंडाच्च ब्राह्मणास्त्रिशतानि च । गंधर्वाप्सरसः सप्त शतानि द्विशतानि च

એ જ રીતે ઐરાવત કુંડમાંથી ત્રણ સો બ્રાહ્મણ આવ્યા; અને ગંધર્વ સાત સો તથા અપ્સરા બે સો પહોંચ્યાં।

Verse 17

वृषेशतीर्थादाजग्मुर्नवतिः सशतत्रया । यक्षिणीकुंडतः प्राप्ताः सहस्रं त्रिशतोत्तरम्

વૃષેશ-તીર્થમાંથી ત્રણ સો નેવું આવ્યા; અને યક્ષિણી કુંડમાંથી એક હજાર ત્રણ સો પહોંચ્યા।

Verse 18

लक्ष्मीतीर्थात्परं जग्मुः षोडशैव शतानि च । पिशाचमोचनात्सप्त सहस्राणि द्विजोत्तमाः

લક્ષ્મી-તીર્થથી આગળ સોળ સો ગયા; અને પિશાચમોચનથી સાત હજાર શ્રેષ્ઠ દ્વિજ આવ્યા।

Verse 19

पितृकुंडाच्छतंसाग्रं ध्रुवतीर्थाच्छतानि षट् । मानसाख्याच्च सरसो द्विशती सशतत्रया

પિતૃકુંડથી સોથી થોડા વધુ લોકો આવ્યા; ધ્રુવતીર્થથી છ સો; અને માનસ નામના સરોવરથી બે સો તથા વધુ એક સો—આ રીતે કાશીના તીર્થોની પાવનતાથી આકર્ષાઈ મહાસમૂહો પહોંચ્યા।

Verse 20

ब्राह्मणा वासुकिहृदात्सहस्राणि दशैव तु । तथैवाष्टशतं द्रष्टुं जानकीकुंडतो द्विजाः

વાસુકિહ્રદથી દસ હજાર બ્રાહ્મણો આવ્યા; તેમજ જાનકીકુંડથી આઠસો દ્વિજ પ્રભુના દર્શન માટે ઉત્સુક થઈ પહોંચ્યા।

Verse 21

काशीनाथमनुप्राप्ताः परमानंददायिनम् । तथा गौतमकुंडाच्च शतानिनव चागताः

તેઓ પરમાનંદદાતા કાશીનાથને પ્રાપ્ત થયા; તેમજ ગૌતમકુંડથી પણ નવસો લોકો આવી પહોંચ્યા।

Verse 22

तीर्थाद्दुर्गतिसंहर्तुर्बाह्मणाः प्रतिपेदिरे । एकादशशतान्येव द्रष्टुं देवमुमापतिम्

દુર્ગતિનો સંહાર કરનાર તે તીર્થથી બ્રાહ્મણો નીકળ્યા; ઉમાપતિ દેવના દર્શન માટે ખરેખર અગિયાર સો આવ્યા।

Verse 23

असीसंभेदमारभ्य गंगातीरस्थिता द्विजाः । आसंगमेश्वरात्तत्र परिप्राप्ता घटोद्भव

અસી-સંગમથી આરંભ કરીને ગંગાતટ પર સ્થિત દ્વિજોએ આસંગમેશ્વરથી ત્યાં આવી પહોંચ્યા—હે ઘટોદ્ભવ (અગસ્ત્ય)!

Verse 24

अष्टादशसहस्राणि तथा पंचशतान्यपि । ब्राह्मणाः पंचपंचाशद्गंगातीरात्समागताः

અઢાર હજાર અને વધુ પાંચસો પણ—ગંગાતીર પરથી પંચપંચાવન ટોળાંમાં બ્રાહ્મણો એકત્ર થયા।

Verse 25

सार्द्रदूर्वाक्षतकरैः सपुष्पफलपाणिभिः । सुगंधमाल्यहस्तैश्च ब्राह्मणैर्जयवादिभिः

ભીંજાયેલી દુર્વા અને અક્ષત હાથમાં લઈને, કરતલમાં પુષ્પ-ફળ ધારણ કરીને, સુગંધિત માલ્ય હાથમાં રાખીને—જયઘોષ અને મંગલવચન બોલતા બ્રાહ્મણો આવ્યા।

Verse 26

स्तुतो मंगलसूक्तैश्च प्रणतश्च पुनःपुनः । तेभ्यो दत्ताभयः शंभुः पप्रच्छ कुशलं मुदा

મંગલસૂક્તોથી સ્તુતિ પામી અને વારંવાર પ્રણામ સ્વીકારી, શંભુએ તેમને અભય આપ્યું; પછી આનંદથી તેમનું કુશળક્ષેમ પૂછ્યું।

Verse 27

ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुः प्रबद्धकरसंपुटाः । क्षेत्रे निवसतां नाथ सदानः कुशलोदयः

પછી તે બ્રાહ્મણો હાથ જોડીને બોલ્યા—“હે નાથ! આ ક્ષેત્રમાં વસનારાઓને સદા કુશળતાનો ઉદય થાય છે।”

Verse 28

विशेषतः कृतोऽस्माभिः साक्षान्नयनगोचरः । त्वं यत्स्वरूपं श्रुतयो न विदुः परमार्थतः

વિશેષ કરીને તમે અમને પ્રત્યક્ષ નેત્રગોચર દર્શન આપ્યું છે—તમારું તે સ્વરૂપ, જેને શ્રુતિઓ પણ પરમાર્થથી પૂર્ણ રીતે જાણી શકતી નથી।

Verse 29

सदैवाकुशलं तेषां ये त्वत्क्षेत्रपराङ्मुखाः । चतुर्दशापि वै लोकास्तेषां नित्यं पराङ्मुखाः

જે તારા પવિત્ર ક્ષેત્ર કાશીથી વિમુખ થાય છે, તેમના માટે સદૈવ અમંગળ રહે છે. ચૌદેય લોક પણ તેમના પ્રત્યે નિત્ય પરાઙ્મુખ રહે છે.

Verse 30

येषां हृदि सदैवास्ते काशीत्वाशीविषां गद । संसाराशीविषविषं न तेषां प्रभवेत्क्वचित्

હે મુનિ, જેમના હૃદયમાં સદા ‘કાશીભાવ’ સર્પવિષની ઔષધિ સમાન વસે છે, તેમને સંસારરૂપ સર્પવિષ ક્યારેય વશ કરી શકતું નથી.

Verse 31

गर्भरक्षामणिर्मंत्रः काशीवर्णद्वयात्मकः । यस्य कंठे सदा तिष्ठेत्तस्याकुशलता कुतः

ગર્ભરક્ષામણિ સમાન રક્ષણ કરનાર આ મંત્ર ‘કાશી’ના બે અક્ષરોનો બનેલો છે. જેના કંઠમાં તે સદા સ્થિત રહે, તેને અમંગળ ક્યાંથી થાય?

Verse 32

सुधां पिबति यो नित्यं काशीवर्णद्वयात्मिकाम् । स नैर्जरीं दशां हित्वा सुधैव परिजायते

જે નિત્ય ‘કાશી’ના દ્વ્યક્ષર સ્વરૂપ અમૃતનું પાન કરે છે, તે મર્ત્ય દશા ત્યજી અમૃતસ્વરૂપ બની ફરી પ્રગટે છે.

Verse 33

श्रुतं कर्णामृतं येन काशीत्यक्षरयुग्मकम् । न समाकणर्यत्येव स पुनर्गर्भजां कथाम्

જેણે ‘કાશી’ના દ્વ્યક્ષરરૂપ કાન-અમૃતનું શ્રવણ કર્યું છે, તે ફરી ગર્ભપ્રવેશની કથા—પુનર્જન્મ—સાચે સાંભળતો નથી.

Verse 34

काशी रजोपि यन्मूर्ध्नि पतेदप्यनिलाहतम् । चंद्रशेखरतन्मूर्धा भवेच्चंद्रकलांकितः

કાશીની ધૂળનો એક કણ પણ પવનથી ઉડીને જો કોઈના મસ્તક પર પડે, તો તેનું મસ્તક ચન્દ્રશેખર શિવના મસ્તક સમાન ચન્દ્રકલાથી અલંકૃત બને છે।

Verse 35

प्रसंगतोपि यन्नेत्रपथमानंदकाननम् । यातं तेत्र न जायंते नेक्षेरन्पितृकान नम्

માત્ર સંયોગવશ પણ આનંદકાનન આંખે ચઢી જાય, તો તે ફરી જન્મ થતો લોક પ્રાપ્ત કરતો નથી; અને પિતૃલોકના ‘પિતૃકાનન’ને પણ ફરી જોતો નથી।

Verse 36

गच्छता तिष्ठता वापि स्वपता जाग्रताथवा । काशीत्येष महामंत्रो येन जप्तः सनिर्भयः

ચાલતા કે ઊભા રહેતા, સૂતા કે જાગતા—જે ‘કાશી’ આ મહામંત્રનો જપ કરે છે, તે નિર્ભય બને છે।

Verse 37

येन बीजाक्षरयुगं काशीति हृदि धारितम् । अबीजानि भवंत्येव कर्मबीजानि तस्य वै

જે ‘કાશી’ આ બીજાક્ષર-યુગલને હૃદયમાં ધારણ કરે છે, તેના કર્મબીજ પણ બીજરહિત બની જાય છે—અંકુરિત થવામાં અસમર્થ।

Verse 38

काशी काशीति काशीति जपतो यस्य संस्थितिः । अन्यत्रापि सतस्तस्य पुरो मुक्तिः प्रकाशते

જેની સ્થિર સ્થિતિ ‘કાશી, કાશી, કાશી’ જપવામાં છે, તેના સમક્ષ મુક્તિ પ્રકાશિત થાય છે—તે અન્યત્ર વસતો હોય તોય।

Verse 39

क्षेममूर्तिरियं काशी क्षेममूर्तिर्भवान्भव । क्षेममूर्तिस्त्रिपथगा नान्यत्क्षेमत्रयं क्वचित्

આ કાશી ક્ષેમની સાક્ષાત્ મૂર્તિ છે; હે ભવ (શિવ), આપ પણ ક્ષેમસ્વરૂપ છો. ત્રિપથગા ગંગા પણ ક્ષેમમૂર્તિ છે; આ સિવાય ક્યાંય બીજું ‘ક્ષેમત્રય’ નથી.

Verse 40

ब्राह्मणानामिति वचः क्षेत्रभक्तिविबृंहितम् । निशम्य गिरिजाकांतस्तुतोष नितरां हरः

ક્ષેત્રભક્તિથી તેજસ્વી બનેલા બ્રાહ્મણોના તે વચનો સાંભળી ગિરિજાકાંત હર અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

Verse 41

प्रोवाच च प्रसन्नात्मा धन्या यूयं द्विजर्षभाः । येषामिहेदृशी भक्तिर्मम क्षेत्रेतिपावने

પછી પ્રસન્નહૃદયે તેમણે કહ્યું—“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તમે ધન્ય છો; કારણ કે મારા આ પરમ પાવન ક્ષેત્રમાં તમારી એવી ભક્તિ છે.”

Verse 42

जाने सत्त्वमया जाताः क्षेत्रस्यास्य निषेवणात् । नीरजस्का वितमसः संसारार्णवपारगाः

“મને ખબર છે કે આ ક્ષેત્રની સેવા-આશ્રયથી તમે સત્ત્વમય બન્યા છો; રજસથી રહિત અને તમસથી પર થઈ તમે સંસાર-સમુદ્રનો પાર પહોંચ્યા છો.”

Verse 43

वाराणस्यास्तु ये भक्तास्ते भक्ता मम निश्चितम् । जीवन्मुक्ता हि ते नूनं मोक्षलक्ष्म्या कटाक्षिताः

“વારાṇસીના જે ભક્તો છે, તેઓ નિશ્ચિતપણે મારા ભક્તો છે. મોખ્ષલક્ષ્મીની કૃપાદૃષ્ટિ પામેલા હોવાથી તેઓ ખરેખર જીવન્મુક્ત છે.”

Verse 44

यैश्च काशीस्थितो जंतुरल्पकोपि विरोधितः । तैर्वै विश्वंभरा सर्वा मया सह विरोधिता

જેઓ દ્વારા કાશીમાં વસતા કોઈ એક પણ જીવને અતિ અલ્પ પણ વિરોધ કે હાનિ થાય, તેમણે નિશ્ચયે મારી સાથે સમગ્ર વિશ્વંભરા પૃથ્વીનો વિરોધ કર્યો છે.

Verse 45

वाराणस्याः स्तुतिमपि यो निशम्यानुमोदते । अपि ब्रह्मांडमखिलं ध्रुवं तेनानुमोदितम्

વારાણસીની સ્તુતિ પણ સાંભળી જે આનંદથી અનુમોદન કરે છે, તેના દ્વારા નિશ્ચયે સમગ્ર બ્રહ્માંડનું અનુમોદન અને સમર્થન થાય છે.

Verse 46

निवसंति हि ये मर्त्या अस्मिन्नानंदकानने । ममांतःकरणे ते वै निवसेयुरकल्मषाः

આ આનંદકાનનમાં જે મર્ત્યો નિવાસ કરે છે, તેઓ પાપમલરહિત બની ખરેખર મારા અંતઃકરણમાં જ નિવાસ કરે છે.

Verse 47

निवसंति मम क्षेत्रे मम भक्तिं प्रकुर्वते । मम लिंगधरा ये तु तानेवोपदिशाम्यहम्

જે મારા ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરીને મારી ભક્તિનું આચરણ કરે છે અને મારા લિંગને ધારણ કરે છે—એવાં લોકોને જ હું સ્વયં ઉપદેશ આપું છું.

Verse 48

निवसंति मम क्षेत्रे मम भक्तिं न कुर्वते । मम लिंगधरा ये नो न तानुपदिशाम्यहम्

પરંતુ જે મારા ક્ષેત્રમાં રહીને પણ મારી ભક્તિ નથી કરતા—ભલે તેઓ મારા લિંગને ધારણ કરતા હોય—એવાં લોકોને હું ઉપદેશ આપતો નથી.

Verse 49

काशी निर्वाणनगरी येषां चित्ते प्रकाशते । ते मत्पुरः प्रकाशंते नैःश्रेयस्या श्रिया वृताः

જેનાં હૃદયમાં નિર્વાણનગરી કાશી પ્રકાશે છે, તેઓ મારા ધામમાં પણ પ્રકાશિત થાય છે, પરમ નૈઃશ્રેયસની શ્રીથી આવૃત।

Verse 50

मोक्षलक्ष्मीरियं काशी न येभ्यः परिरोचते । स्वर्लक्ष्मीं कांक्षमाणेभ्यः पतितास्ते न संशयः

આ કાશી તો મોક્ષલક્ષ્મી છે; જેને તે રુચે નહીં અને જે સ્વર્ગલક્ષ્મીની ઇચ્છા કરે, તે નિઃસંદેહ પતિત છે।

Verse 51

काथीं संकाक्षमाणानां पुरुषार्थचतुष्टयम् । पुरः किंकरवत्तिष्ठेन्ममानुग्रहतो द्विजाः

હે દ્વિજોય! જે કાશીની તીવ્ર ઇચ્છા કરે છે, તેમના સમક્ષ ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ—ચાર પુરુષાર્થ મારા અનુગ્રહથી સેવકની જેમ ઊભા રહે છે।

Verse 52

आनंदकानने ह्यत्र ज्वलद्दावानलोस्म्यहम् । कर्मबीजानि जंतूनां ज्वालये न प्ररोहये

અહીં આ આનંદકાનનમાં હું પ્રજ્વલિત દાવાનલ સમાન છું; હું જીવોના કર્મબીજોને દહન કરું છું અને તેમને ફરી અંકુરિત થવા દઉં નહીં।

Verse 53

वस्तव्यं सततं काश्यां यष्टव्योहं प्रयत्नतः । जेतव्यौ कलिकालौ च रंतव्या मुक्तिरंगना

સદા કાશીમાં નિવાસ કરવો જોઈએ; પ્રયત્નપૂર્વક મારી પૂજા કરવી જોઈએ; કલિયુગના દોષોને જીતવા જોઈએ; અને મુક્તિ-રૂપિણી મહાન વરધૂમાં રમવું જોઈએ।

Verse 54

प्राप्यापि काशीं दुर्बुद्धिर्यो न मां परिसेवते । तस्य हस्तगताप्याशु कैवल्यश्रीः प्रणश्यति

કાશી પ્રાપ્ત કરીને પણ જે દુર્બુદ્ધિ મને સેવા-ભજન કરતો નથી, તેના હાથમાં આવી ગયેલી જેવી કૈવલ્યશ્રી પણ તત્કાળ નાશ પામે છે।

Verse 55

धन्या मद्भक्तिलक्ष्माणो ब्राह्मणाः काशिवासिनः । यूयं यच्चेतसो वृत्तेर्न दूरेहं न काशिका

મારી ભક્તિલક્ષ્મીથી ચિહ્નિત કાશીવાસી બ્રાહ્મણો ધન્ય છે. તમારે માટે ચિત્તની વૃત્તિ માત્રથી—ન હું દૂર, ન કાશિકા દૂર છે।

Verse 56

दातव्यो वो वरः कोत्र व्रियतां मे यथारुचि । प्रेयांसो मे यतो यूयं क्षेत्रसंन्यासकारिणः

અહીં હું તમને કયો વર આપું? તમારી ઇચ્છા મુજબ પસંદ કરો. કારણ કે આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સંન્યાસ કરનાર તમે મને અત્યંત પ્રિય છો।

Verse 57

इति पीत्वा महेशानमुखक्षीराब्धिजां सुधाम् । परितृप्ता द्विजाः सर्वे वव्रुर्वरमनुत्तमम्

આ રીતે મહેશાનના મુખમાંથી ક્ષીરસાગરજન્ય સુધા પીને સર્વ દ્વિજ સંપૂર્ણ તૃપ્ત થયા અને તેમણે અનુત્તમ વર માગ્યો।

Verse 58

ब्राह्मणा ऊचुः । उमापते महेशान सर्वज्ञ वर एष नः । काशी कदापि न त्याज्या भवता भवतापहृत्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે ઉમાપતે, હે મહેશાન, હે સર્વજ્ઞ! આ જ અમારો વર: હે ભવતાપહર્તા, તમે કાશીને ક્યારેય ત્યજી ન દો।

Verse 59

वचनाद्ब्राह्मणानां तु शापो मा प्रभवत्विह । कदाचिदपि केषांचित्काश्यां मोक्षांतरायकः

બ્રાહ્મણોના વચનથી ઉત્પન્ન શાપ અહીં ક્યારેય પ્રભવિત ન થાય; કાશીમાં કોઈના પણ મોક્ષમાં તે કદી અવરોધ ન બને।

Verse 60

तव पादाबुंजद्वंद्वे निर्द्वंद्वा भक्तिरस्तु नः । आ कलेवरपातं च काशीवासोस्तु नोनिशम्

તમારા કમળચરણોના યુગલમાં અમારી નિર્દ્વંદ્વ, અચલ ભક્તિ રહે; અને દેહપાત (મૃત્યુ) સુધી અવિરત અમારો કાશી-વાસ થાઓ।

Verse 61

किमन्येन वरेणेश देय एष वरो हि नः । अवधेह्यंधकध्वंसिन्वरमन्यं वृणीमहे

હે વરદ ઈશ્વર, બીજા વરની શું જરૂર? આ જ અમારો વર છે. હે અંધકધ્વંસક, આ વર આપો; અમે બીજો વર પસંદ કરતા નથી।

Verse 62

तव प्रतिनिधी कृत्यास्माभिस्त्वद्भक्तिभावितैः । प्रतिष्ठितेषु लिंगेषु सान्निध्यं भवतोऽस्त्विह

તમારી ભક્તિથી ભાવિત અમે આને તમારા પ્રતિનિધિ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત કરીશું; અહીં પ્રતિષ્ઠિત લિંગોમાં તમારું દિવ્ય સાન્નિધ્ય વસે।

Verse 63

श्रुत्वेति तेषां वाक्यानि तथास्त्विति पिनाकिना । प्रोचेऽन्योपि वरो दत्तो ज्ञानं वश्च भविष्यति

તેમના વચનો સાંભળી પિનાકી (શિવ) બોલ્યા, “તથાસ્તુ।” અને કહ્યું, “બીજો એક વર પણ અપાયો છે—તમામાં જ્ઞાન પણ પ્રગટ થશે।”

Verse 64

पुनः प्रोवाच देवेशो निशामयत भो द्विजाः । हितं वः कथयाम्यत्र तदनुष्ठीयतां ध्रुवम्

પછી દેવેશ ફરી બોલ્યા—હે દ્વિજોઃ સાંભળો. અહીં તમારું સાચું હિત જે છે તે હું કહું છું; તેનું નિશ્ચયપૂર્વક આચરણ કરો.

Verse 65

सेव्योत्तरवहा नित्यं लिंगमर्च्यं प्रयत्नतः । दमो दानं दया नित्यं कर्तव्यं मुक्तिकांक्षिभिः

ઉત્તરવાહાની નિત્ય સેવા કરવી અને પ્રયત્નપૂર્વક લિંગનું અર્ચન કરવું. દમ, દાન અને દયા—મુક્તિ ઇચ્છનારોએ સદા કરવાં જોઈએ.

Verse 66

इदमेव रहस्यं च कथितं क्षेत्रवासिनाम् । मतिः परहिता कार्या वाच्यं नोद्वेगकृद्वचः

આ જ રહસ્યોપદેશ ક્ષેત્રવાસીઓ માટે કહ્યો છે. બુદ્ધિ પરહિતમાં રાખો અને ઉદ્વેગ ન થાય એવા વચનો જ બોલો.

Verse 67

मनसापि न कर्तव्यमेनोत्र विजिगीषुणा । अत्रत्यमक्षयं यस्मात्सुकृतं सुकृतेतरम्

જે સાચી વિજય ઇચ્છે છે, તેણે અહીં મનથી પણ પાપ ન કરવું; કારણ કે આ સ્થાને કરેલું કર્મ—પુણ્ય હોય કે પાપ—અક્ષય બને છે.

Verse 68

अन्यत्र यत्कृतं पापं तत्काश्यां परिणश्यति । वाराणस्यां कृतं पापमंतर्गेहे प्रणश्यति

અન્યત્ર કરેલું પાપ કાશીમાં આવીને નષ્ટ થાય છે; પરંતુ વારાણસીમાં કરેલું પાપ તો ‘અંતર્ગૃહે’ જ—અર્થાત્ આંતરિક શુદ્ધિથી, કઠિનતાથી—નષ્ટ થાય છે.

Verse 69

अंतर्गेहे कृतं पापं पैशाच्यनरकावहम् । पिशाचनरकप्राप्तिर्गच्छत्येव बहिर्यदि

કાશીના આંતરિક પ્રાંગણમાં કરેલું પાપ ‘પૈશાચ્ય’ નરક આપનારું છે; પરંતુ જે પવિત્ર સીમા બહાર જાય છે, તે નિશ્ચિતપણે ‘પિશાચ’ નરકને પામે છે।

Verse 70

न कल्पकोटिभिः काश्यां कृतं कर्म प्रमृज्यते । किंतु रुद्रपिशाचत्वं जायतेऽत्रायुतत्रयम्

કરોડો કલ્પોમાં પણ કાશીમાં કરેલું કર્મ મિટતું નથી; પરંતુ આ જ સ્થાને ત્રીસ હજાર વર્ષ ‘રુદ્ર-પિશાચ’ત્વ જન્મે છે।

Verse 71

वाराणस्यां स्थितो यो वै पातकेषु रतः सदा । योनिं प्राप्यापि पैशाचीं वर्षाणामयुतत्रयम्

જે વારાણસીમાં રહી સદા પાતકોમાં રત રહે છે, તે પૈશાચી (દૈત્ય) યોનિ પ્રાપ્ત કરીને પણ ત્રીસ હજાર વર્ષ તેમાં જ ભોગવે છે।

Verse 72

पुनरत्रैव निवसञ्ज्ञानं प्राप्स्यत्यनुत्तमम् । तेन ज्ञानेथ संप्राप्ते मोक्षमाप्स्यत्यनुत्तमम्

પછી અહીં જ ફરી નિવાસ કરીને તે અનુત્તમ જ્ઞાન પામે છે; અને તે જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતાં અનુત્તમ મોક્ષને પામે છે।

Verse 73

दुष्कृतानि विधायेह बहिः पंचत्वमागताः । तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि शृणुत द्विजसत्तमाः

અહીં દુષ્કૃત્ય કરીને જે પવિત્ર સીમા બહાર મૃત્યુ પામ્યા છે, તેમની ગતિ હું કહું છું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સાંભળો।

Verse 74

यामाख्या मे गणाः संति घोरा विकृतमूर्त्तयः । मूषायां ते धमंत्यादौ क्षेत्रदुष्कृतकारिणः

મારા ‘યામ’ નામના ગણો અત્યંત ઘોર અને વિકૃતમૂર્તિ છે. ક્ષેત્રમાં દુષ્કૃત્ય કરનારાને તેઓ પ્રથમ ભઠ્ઠીમાં ફૂંકીને દહાવે છે.

Verse 75

नयंत्यनूपप्रायां च ततः प्राचीं दुरासदाम् । वर्षाकाले दुराचारान्पातयंति महाजले

પછી તેઓ તેમને કાદવાળાં પ્રદેશમાં લઈ જાય છે અને ત્યારબાદ દુર્ગમ પૂર્વ પ્રદેશમાં. વર્ષાકાળે દુષ્ચરિત્રોને તેઓ મહાજળમાં ફેંકી દે છે.

Verse 76

जलौकाभिः सपक्षाभिर्दंदशूकैर्जलोद्भवैः । दुर्निवारैश्च मशकैर्दश्यंते ते दिवानिशम्

તેઓ દિવસ-રાત જોકો, પાંખવાળા જલજ સર્પો અને અટકાવી ન શકાય એવા મચ્છરોના દંશથી પીડાય છે.

Verse 77

ततो यामैर्हिमर्तौ ते नीयंतेऽद्रौ हिमालये । अशनावरणैर्हीनाः क्लेश्यंते ते दिवानिशम्

પછી શિયાળામાં યામગણો તેમને હિમાલયના પર્વત પર લઈ જાય છે. અન્ન અને આશ્રય વિના તેઓ દિવસ-રાત કષ્ટ ભોગવે છે.

Verse 78

मरुस्थले ततो ग्रीष्मे वारिवृक्षविवर्जिते । दिवाकरकरैस्तीव्रैस्ताप्यंते ते पिपासिताः

પછી ઉનાળામાં પાણી અને વૃક્ષ વિનાના રણમાં, તરસથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ સૂર્યના તીવ્ર કિરણોથી દાઝે છે.

Verse 79

क्लेशितास्ते गणैरुग्रैर्यातनाभिः समंततः । इत्थं कालमसंख्यातमानीयंते ततस्त्विह

ઉગ્ર ગણો દ્વારા સર્વ તરફથી નાનાવિધ યાતનાઓથી પીડિત થયેલા તેઓ, અપરિમિત કાળ સુધી એમ જ દુઃખ ભોગવે છે; ત્યારબાદ તેમને અહીં લાવવામાં આવે છે।

Verse 80

निवेदयंति ते यामाः कालराजांतिके ततः । कालराजोपि तान्द्रष्ट्वा कर्मसंस्मार्य दुष्कृतम्

પછી યામદૂતોએ તેમને કાલરાજ યમના સમક્ષ રજૂ કરે છે; કાલરાજ પણ તેમને જોઈ તેમના કર્મો, ખાસ કરીને દુષ્કર્મો, સ્મરે છે।

Verse 81

विवस्त्रान्क्षुत्तृषार्तांश्च लग्नपृष्ठोदरत्वचः । अन्यै रुद्रपिशाचैश्च सहसंयोजयत्यपि

નગ્ન, ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ, જેમની ચામડી પીઠ અને પેટને ચોંટેલી છે—તેમને તે અન્ય રુદ્રપિશાચો સાથે પણ બળપૂર્વક જોડે છે।

Verse 82

ततो रुद्रपिशाचास्ते भैरवानुचराः सदा । सहंते क्लममत्यर्थं क्षुत्तृष्णोग्रत्वसंभवम्

પછી તે રુદ્રપિશાચો—જે સદા ભૈરવના અનુચર છે—ભૂખ-તરસની ઉગ્રતાથી ઉપજેલી અતિશય થાકને સહે છે।

Verse 83

आहारं रुधिरोन्मिश्रं ते लभंते कदाचन । एवं त्र्ययुतसंख्याकं कालं तत्रातिदुःखिताः

ક્યારેક તેમને રક્તમિશ્રિત આહાર મળે છે; અને આ રીતે ત્રણ અયુતની સંખ્યાવાળો કાળ સુધી તેઓ ત્યાં અતિ દુઃખમાં રહે છે।

Verse 84

श्मशानस्तंभमभितो नीयंते कंठपाशिताः । पिपासिता अपि न तेंऽबुस्पर्शमपि चाप्नुयुः

શ્મશાનના સ્તંભની આસપાસ ગળામાં પાશ બાંધેલા તેઓને ઘસેડી લઈ જવાય છે. તરસથી વ્યાકુળ હોવા છતાં તેમને જળનો સ્પર્શ પણ મળતો નથી.

Verse 85

अथ संक्षीणपापास्ते कालभैरवदर्शनात् । इहैव देहिनो भूत्वा मुच्यंते ते ममाज्ञया

પછી કાલભૈરવના દર્શનથી તેમના પાપો ક્ષીણ થાય છે. તેઓ અહીં જ દેહધારી બની મારી આજ્ઞાથી મુક્ત થાય છે.

Verse 86

तस्मान्न कामयेतात्र वाङ्मनःकर्मणाप्यघह म् । शुचौ पथि सदा स्थेयं महालाभमभीप्सुभिः

અતએવ ત્યાં વાણી, મન કે કર્મથી પણ પાપની ઇચ્છા ન કરવી. મહાલાભ ઇચ્છનારોએ સદા શુદ્ધ માર્ગે સ્થિર રહેવું.

Verse 87

नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी । ममानुग्रहमासाद्य गच्छत्येव परां गतिम्

અવિમુક્તમાં મરેલો કોઈ પાપી નરકમાં જતો નથી. મારો અનુગ્રહ પામી તે નિશ્ચયે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 88

अनाशनं यः कुरुते मद्भक्त इह सुव्रतः । न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

જે મારો ભક્ત અને સુવ્રતમાં દૃઢ રહી અહીં ઉપવાસ કરે છે, તેને કરોડો કલ્પો સુધી પણ પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) થતું નથી.

Verse 89

अशाश्वतमिदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्विषम् । अविमुक्तं सदा सेव्यं संसारभयमोचकम्

માનવજીવન અશાશ્વત અને અનેક દોષોથી ભરેલું છે એમ જાણી, સંસારભય દૂર કરનાર અવિમુક્ત (કાશી)નું સદા આશ્રય-સેવન કરવું જોઈએ।

Verse 90

नान्यत्पश्यामि जंतूनां मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । सर्वपापप्रशमनीं प्रायश्चित्तं कलौ युगे

જીવો માટે વારાણસી પુરી સિવાય બીજો કોઈ ઉપાય મને દેખાતો નથી; તે સર્વ પાપોને શમાવનારી, કલિયુગમાં સ્વયં પ્રાયશ્ચિત્તસ્વરૂપા છે।

Verse 91

जन्मांतरसहस्रेषु यत्पापं समुपार्जितम् । अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्

હજારો જન્મોમાં જે પાપ સંચિત થયું છે, અવિમુક્તમાં પ્રવેશ કરનારનું તે સર્વ નાશ પામે છે।

Verse 92

जन्मांतरसहस्रेषु युंजन्योगी यदाप्नुयात् । तदिहैव परो मोक्षो मरणादधि गम्यते

હજારો જન્મો સુધી યોગસાધના કરીને યોગી જે પરમ મોક્ષ પામે છે, તે જ અહીં (અવિમુક્તમાં) મૃત્યુ દ્વારા પણ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 93

तिर्यग्योनिगताः सत्त्वा ये विमुक्तकृतालयाः । कालेन निधनं प्राप्तास्तेपि यांति परां गतिम्

તિર્યક્-યોનિમાં (પશુ વગેરે) જન્મેલા પ્રાણીઓ પણ જો વિમુક્ત (અવિમુક્ત)માં નિવાસ કરે, તો સમય આવતાં મૃત્યુ પામી તેઓ પણ પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 94

अविमुक्तं न सेवंते ये मूढास्तमसावृताः । विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसंति पुनः पुनः

જે મૂઢો તમસથી આવૃત થઈ અવિમુક્તનું આશ્રય લેતા નથી, તેઓ વારંવાર વિષ્ઠા–મૂત્ર–રેતના મધ્યમાં જ વસે છે.

Verse 95

अविमुक्तं समासाद्य यो लिंगं स्थापयेत्सुधीः । कल्पकोटिशतैर्वापि नास्ति तस्य पुनर्भवः

અવિમુક્તને પ્રાપ્ત કરી જે સુધી શિવલિંગ સ્થાપે છે, તેને કરોડો કલ્પો સુધી પણ પુનર્જન્મ નથી.

Verse 96

ग्रहनक्षत्रताराणां कालेन पतनं ध्रुवम् । अविमुक्ते मृतानां तु पतनं नैव विद्यते

કાળ સાથે ગ્રહ-નક્ષત્ર-તારાઓનું પતન નિશ્ચિત છે; પરંતુ અવિમુક્તમાં મરણ પામનારનું પતન કદી નથી.

Verse 97

ब्रह्महत्यां नरः कृत्वा पश्चात्संयतमानसः । प्राणांस्त्यजति यः काश्यां स मुक्तो नात्र संशयः

કોઈ નર બ્રહ્મહત્યા કરી હોય તોય, પછી મન સંયમિત કરીને જે કાશીમાં પ્રાણ ત્યજે, તે મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 98

स्त्रियः पतिव्रता याश्च मम भक्तिसमाहिताः । अविमुक्ते मृता विप्रा यांति ताः परमां गतिम्

હે વિપ્ર! જે સ્ત્રીઓ પતિવ્રતા છે અને મારી ભક્તિમાં સમાહિત છે, તેઓ અવિમુક્તમાં મરીને પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 99

अत्रोत्क्रमणकालेहं स्वयमेव द्विजोत्तमाः । दिशामि तारकं ब्रह्म देही स्याद्येन तन्मयः

હે દ્વિજોત્તમો, અહીં કાશીમાં દેહત્યાગના સમયે હું સ્વયં તારક-બ્રહ્મ—મોક્ષદાયક મંત્ર—ઉપદેશું છું; જેના દ્વારા દેહી તે પરમ તત્ત્વમાં તન્મય બની જાય છે।

Verse 100

मन्मना मम भक्तश्च मयि सर्वार्पितक्रियः । यथा मोक्षमिहाप्नोति न तथान्यत्रकुत्रचित्

જેનું મન મારામાં સ્થિર છે, જે મારો ભક્ત છે અને જે પોતાની સર્વ ક્રિયાઓ મને અર્પે છે—એવો પુરુષ અહીં કાશીમાં એવો મોક્ષ પામે છે, જે અન્ય ક્યાંય મળતો નથી।

Verse 110

महादानेन चान्यत्र यत्फलं लभ्यते नरैः । अविमुक्ते तु काकिण्यां दत्तायां तदवाप्यते

અન્યત્ર મહાદાનથી જે ફળ મનુષ્યોને મળે છે, અવિમુક્ત (કાશી)માં તો એક કાકિણી જેટલું દાન આપતાં પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 120

तेपि साक्षाद्विरूपाक्षं प्रत्यक्षीकृत्य वाडवाः । प्रहृष्टमनसोऽत्यंतं प्रययुः स्वस्वमाश्रयम्

તેઓ પણ—વાડવો—સાક્ષાત્ વિરূপાક્ષ (શિવ)નું પ્રત્યક્ષ દર્શન કરીને, અત્યંત પ્રસન્ન મનથી પોતાના પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 122

स्कंद उवाच । पठित्वा पाठयित्वा च रहस्याख्यानमुत्तमम् । श्रद्धालुः पातकैर्मुक्तः शिवलोके महीयते

સ્કંદે કહ્યું—આ ઉત્તમ રહસ્યાખ્યાન પોતે વાંચીને અને બીજાને પણ વાંચવડાવી, શ્રદ્ધાવાન પુરુષ પાપોથી મુક્ત થઈ શિવલોકમાં માન પામે છે।