Adhyaya 12

Verse 1

अगस्त्य उवाच । श्रुत्वा स्कंद न तृप्तोस्मि तव वक्त्रेरितां कथाम् । अत्याश्चर्यकरं प्रोक्तमाख्यानं बैंदुमाधवम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા— હે સ્કંદ! તારા મુખેથી નીકળેલી કથા સાંભળ્યા છતાં હું તૃપ્ત થયો નથી. તું કહેલું બિંદુ-માધવનું આખ્યાન અતિ આશ્ચર્યજનક છે।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि देवदेवसमागमम् । तार्क्ष्यात्त्र्यक्षः समाकर्ण्य दिवोदासस्य चेष्टितम्

હવે હું દેવદેવના સમાગમનું વર્ણન સાંભળવા ઇચ્છું છું. તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) પાસેથી દિવોદાસના ચરિતને સાંભળી ત્રિનેત્રધારી પ્રભુએ શું ઉત્તર આપ્યો?

Verse 3

विष्णुमायाप्रपंचं च किमाह गरुडध्वजम् । के के च शंभुना सार्धं समीयुर्मंदराद्गिरेः

અને વિષ્ણુની માયાના પ્રપંચ વિષે ગરુડધ્વજ (વિષ્ણુ)ને તેણે શું કહ્યું? તેમજ મંદર પર્વત પરથી શંભુ સાથે કોણ કોણ ગયા?

Verse 4

ब्रह्मणेशः कथं दृष्टस्त्रपाकुलित चक्षुषा । किमाह देव ब्रह्माणं किमुक्तं भास्वतापि च

લજ્જા અને વિસ્મયથી વ્યાકુળ થયેલી આંખોથી બ્રહ્મણેશનું દર્શન કેવી રીતે થયું? દેવે બ્રહ્માને શું કહ્યું, અને ભાસ્વત્ (સૂર્ય)ને પણ શું કહેવામાં આવ્યું?

Verse 5

योगिनीभिः किमाख्यायि गणाह्रीणाः किमब्रुवन् । एतदाख्याहि मे स्कंद महत्कौतूहलं मयि

યોગિનીઓએ શું વર્ણવ્યું અને લજ્જિત ગણોએ શું કહ્યું? હે સ્કંદ, મને આ કહો; મારા અંદર મહાન કૌતૂહલ ઊઠ્યું છે।

Verse 6

इमं प्रश्नं निशम्यैशिर्मुनेः कलशजन्मनः । प्रत्युवाच नमस्कृत्य शिवौ प्रणतसिद्धिदौ

કલશજન્મા મુનિના આ પ્રશ્નને સાંભળીને પ્રભુએ—પ્રણતને સિદ્ધિ આપનાર બંને શિવોને નમસ્કાર કરીને—ઉત્તર આપ્યો।

Verse 7

स्कंद उवाच । मुने शृणु कथामेतां सर्वपातकनाशिनीम् । अशेषविघ्नशमनीं महाश्रेयोभिवर्धिनीम्

સ્કંદે કહ્યું—હે મુને, આ કથા સાંભળો; તે સર્વ પાપનાશિની, સર્વ વિઘ્નશામિની અને પરમ કલ્યાણવર્ધિની છે।

Verse 8

अथ देवोऽसुररिपुः श्रुत्वा शंभुसमागमम् । द्विजराजाय स मुदा समदात्पारितोषिकम्

પછી અસુરોના શત્રુ દેવ, શંભુના સમાગમનું સમાચાર સાંભળીને, આનંદથી દ્વિજરાજને પારિતોષિક આપ્યું।

Verse 9

आयानं शंसते शंभोरुपवाराणसिप्रियम् । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततश्चाभ्युद्ययौ हरिः

તેણે ઉપવારાણસીપ્રિય શંભુના આગમનની જાહેરાત કરી; પછી બ્રહ્માને આગળ રાખીને હરિ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 10

विवस्वता समेतश्च तैर्गणैः परितो वृतः । योगिनीभिरनूद्यातो गणेशमुपसंस्थितः

વિવસ્વાન્ (સૂર્ય) સાથે આવી, તે ગણસમૂહોથી ચારે બાજુ ઘેરાયેલો અને યોગિનીઓના સ્તુતિગાનથી અનુગીત થયેલો ગણેશ પ્રભુની સમક્ષ આવી ઉપસ્થિત થયો।

Verse 11

अथनेत्रातिथीकृत्य देवदेवं वृषध्वजम् । मंक्षु तार्क्ष्यादवारुह्य प्रणनाम श्रियः पतिः

પછી દેવદેવ વૃષધ્વજ શિવને નેત્રોના આત્થિત્યથી સન્માન આપી, શ્રીપતિ વિષ્ણુ તત્ક્ષણે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) પરથી ઉતરી પ્રણામ કરવા લાગ્યા।

Verse 12

पितामहोपि स्थविरो भृशं नम्रशिरोधरः । प्रणतेन मृडेनैव प्रणमन्विनिवारितः

અતિ વૃદ્ધ પિતામહ બ્રહ્મા પણ માથું બહુ નમાવી પ્રણામ કરવા લાગ્યા; પરંતુ પહેલેથી જ પ્રણત મૃડ (શિવ) એ તેમને પ્રણામ કરવાથી રોકી દીધા।

Verse 13

स्वस्त्यभ्युदितपाणिश्च रुद्रसूक्तैरमंत्रयत् । अक्षतान्यथ सार्द्राणि दर्शयन्सफलान्यजः

તેમણે કલ્યાણાર્થે હાથ ઉંચો કરી રુદ્રસૂક્તોથી મંગલનું આવાહન કર્યું; પછી અજ (અજન્મા) એ ભીના અક્ષત અને ફળસમૃદ્ધ નૈવેદ્ય અર્પણરૂપે દર્શાવ્યાં।

Verse 14

मौलिं पादाब्जयोः कृत्वा गणेशः सत्वरो नतः । मूर्ध्न्युपाजिघ्रयांचक्रे हरो हर्षाद्गजाननम्

મૌલિ પગલાંના કમળ પર મૂકી ગણેશ તત્કાળ નમ્યો; અને હર્ષથી હર (શિવ) એ ગજાનનને ઉંચકીને તેના મસ્તકને સ્નેહપૂર્વક સૂંઘી/ચુંબન કર્યું।

Verse 15

अभ्युपावेशयच्चापि परिष्वज्य निजासने । सोमनंदि प्रभृतयः प्रणेमुर्दंडवद्गणाः

તેમણે તેને સ્નેહપૂર્વક આવકાર્યો અને પોતાના આસન પર આલિંગન સાથે બેસાડ્યો. સોમનંદિ વગેરે ગણો દંડવત્ થઈ ભૂમિ પર પ્રણામ કરવા લાગ્યા.

Verse 16

योगिन्योपि प्रणम्येशं चक्रुर्मंगलगायनम् । तरणिः प्रणनामाथ प्रमथाधिपतिं हरम्

યોગિનીઓએ પણ ઈશ્વરને પ્રણામ કરીને મંગળગાન કર્યું. ત્યારબાદ તરણી (સૂર્ય) એ પ્રમથાધિપતિ હર ને પ્રણામ કર્યો.

Verse 17

खंडेंदुशेखरश्चाथ उपसिंहासनं हरिम् । समुपावेशयद्वामपार्श्वे मानपुरःसरम्

પછી ખંડેંદુશેખર (ચંદ્રશેખર શિવ) એ હરિને નજીકના સિંહાસન પર બેસાડ્યા અને માન-સન્માનને આગળ રાખીને પોતાના ડાબા પાર्श્વે સ્થાન આપ્યું.

Verse 18

ब्रह्माणं दक्षिणे भागे परिविश्राणितासनम् । दृष्ट्वा संभाविताः सर्वे शर्वेण प्रणता गणाः

બ્રહ્માને જમણી (દક્ષિણ) બાજુએ સન્માનિત આસન આપવામાં આવ્યું. તે જોઈ શર્વને પ્રણામ કરનારા સર્વ ગણો પોતાને આદરિત માનવા લાગ્યા.

Verse 19

मौलिचालनमात्रेण योगिन्योपि प्रसादिताः । संतोषितो रविश्चापि विशेति करसंज्ञया

માત્ર મૌલિના હળવા હલનચલનથી યોગિનીઓ પણ પ્રસન્ન થઈ. અને રવિ (સૂર્ય) પણ સંતોષ પામી, પ્રભુની કર-સંજ્ઞાથી અંદર પ્રવેશ્યો.

Verse 20

अथ शंभुं शतधृतिः प्रबद्धकरसंपुटः । परिविज्ञापयांचक्रे प्रसन्नवदनांबुजम्

ત્યારે શતધૃતિ (બ્રહ્મા) એ હાથ જોડીને, પ્રસન્ન કમળમુખવાળા શંભુને વિનયપૂર્વક નિવેદન કર્યું।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । भगवन्देवदेवेश क्षंतव्यं गिरिजापते । वाराणसीं समासाद्य यदहं नागतः पुनः

બ્રહ્માએ કહ્યું— હે ભગવન્, દેવદેવેશ, ગિરિજાપતિ! કૃપા કરીને ક્ષમા કરો; વારાણસી પહોંચ્યા છતાં હું ફરી પાછો આવી શક્યો નથી।

Verse 22

प्रसंगतोपि कः काशीं प्राप्य चंद्रविभूषण । किंचिद्विधातुं शक्तोपि त्यजेत्स्थविरतां दधत्

હે ચંદ્રભૂષણ! માત્ર સંગથી પણ કાશી પ્રાપ્ત કરીને કોણ સંયમની ગંભીરતા ત્યજી દેશે? શક્તિમાન હોવા છતાં પરિપક્વ સ્થૈર્ય ધરાવનાર દુષ્કર્મ કરતો નથી।

Verse 23

स्वरूपतो ब्राह्मणत्वादपाकर्तुं न शक्यते । अथ शक्तो व्यपाकर्तुं कः पुण्ये संचिकीर्षति

સ્વભાવથી બ્રાહ્મણત્વ દૂર કરી શકાય નહિ; અને જો કોઈ કરી પણ શકે, તો પુણ્યસ્થાને તેને કોણ ત્યજવા ઇચ્છે?

Verse 24

विभोरपि समाज्ञेयं धर्मवर्त्मानुसारिणि । न किंचिदपकर्तव्यं जानता केनचित्क्वचित

ધર્મમાર્ગ અનુસરનારએ, શક્તિશાળી હોવા છતાં, શું યોગ્ય છે તે જાણવું જોઈએ; અને જાણીને કોઈએ ક્યાંય પણ રત્તીભર અપકાર ન કરવો।

Verse 25

कस्तादृशि महीजानौ पुण्यवर्त्मन्यतंद्रिते । काशीपाले दिवोदासे मनागपि विरुद्धधीः

આવી વાત જાણીને, પુણ્યમાર્ગે અવિરત કાશીના પાલક દિવોદાસ પ્રત્યે કોણ જરાય વિરોધબુદ્ધિ રાખે?

Verse 26

निशम्येति वचस्तुष्टः श्रीकंठोति विशुद्धधीः । हसन्प्रोवाच धातारं ब्रह्मन्सर्वमवैम्यहम्

આ વચનો સાંભળી વિશુદ્ધબુદ્ધિ શ્રીકંઠ (શિવ) પ્રસન્ન થયા; હસતાં હસતાં ધાતા (બ્રહ્મા)ને કહ્યું—“હે બ્રહ્મન, હું બધું સમજી ગયો છું.”

Verse 27

देवदेव उवाच । आदौ तावददोषं हि ब्रह्मत्वं ब्राह्मणस्य ते । वाजिमेधाध्वराणां च ततोपि दशकं कृतम्

દેવદેવ બોલ્યા—“પ્રથમ તો તારો બ્રાહ્મણત્વ, બ્રહ્મપદ, નિર્દોષ છે; અને તું દસ અશ્વમેધ યજ્ઞો પણ કર્યાં છે.”

Verse 28

ततोपि विहितं ब्रह्मन्भवता परमं हितम् । अपराधसहस्राणि यल्लिंगं स्थापितं मम

તથાપિ, હે બ્રહ્મન, તું તેનાથી પણ ઊંચું પરમ હિત કર્યું—હજારો અપરાધ હોવા છતાં તું મારું લિંગ સ્થાપિત કર્યું.

Verse 29

येनैकमपि मे लिंगं स्थापितं यत्र कुत्रचित् । तस्यापराधलेशोपि नास्ति सर्वापराधिनः

જેણે ક્યાંય પણ મારું એક પણ લિંગ સ્થાપિત કર્યું છે, તે સર્વ અપરાધી હોય તોય તેના માટે અપરાધનો લેશમાત્ર પણ રહેતો નથી.

Verse 30

अपराधसहस्रेपि ब्राह्मणं योपराध्नुयात् । दिनैः कतिपयैरेव तस्यैश्वर्यं विनश्यति

હજાર અપરાધો કર્યા હોવા છતાં, જે બ્રાહ્મણનો અપમાન કરે છે, તેનું ઐશ્વર્ય અને શ્રી થોડા જ દિવસોમાં નષ્ટ થઈ જાય છે।

Verse 31

इति ब्रुवति देवेशेप्यंतरुच्छ्वसितं गणैः । समातृभिः समंताच्च विलोक्यास्यं परस्परम्

દેવેશ એમ બોલતાં જ ગણોએ ઊંડા નિશ્વાસ લીધા; ચારે તરફ માતૃગણો સાથે તેઓ પરસ્પર એકબીજાના મુખ તરફ જોયા।

Verse 32

अर्कोप्यवसरं ज्ञात्वा नत्वा शंभुं व्यजिज्ञपत् । प्रसन्नास्यमुमाकांतं दृष्ट्वा दृष्टचराचरः

પછી અર્ક (સૂર્ય) પણ યોગ્ય અવસર જાણીને શંભુને નમસ્કાર કરી વિનંતી કરવા લાગ્યો. ઉમાકાંતના પ્રસન્ન મુખને જોઈ—જે ચરાચર સર્વનો દ્રષ્ટા છે—તે બોલ્યો।

Verse 33

अर्क उवाच । नाथ काशीमितो गत्वा यथाशक्ति कृतोपधिः । अकिंचित्करतां प्राप्तः सहस्रकरवानपि

અર્ક બોલ્યો—હે નાથ! અહીંથી કાશી જઈ મેં મારી શક્તિ મુજબ ઉપાયો કર્યા; છતાં હું નિઃસહાય અવસ્થાને પામ્યો છું, સહસ્ર કિરણો ધરાવતો હોવા છતાં।

Verse 34

स्वधर्मपालके तस्मिन्दिवोदासे धरापतौ । निश्चितागमनं ज्ञात्वा देवस्याहमिह स्थितः

સ્વધર્મના પાલક એવા ધરાપતિ દિવોદાસ રાજ કરતા હતા; દેવના નિશ્ચિત આગમનનો નિર્ધાર જાણીને હું અહીં સ્થિર રહ્યો છું।

Verse 35

प्रतीक्षमाणो देवेश त्वदामनमुत्तमम् । विभज्य बहुधात्मानं त्वदाराधनतत्परः

હે દેવેશ! તમારી પરમ ઉત્તમ આજ્ઞાની પ્રતીક્ષા કરતાં મેં પોતાને અનેક રૂપોમાં વિભાજિત કર્યો છે અને તમારી આરાધનામાં જ તત્પર રહ્યો છું.

Verse 36

मनोरथद्रुमश्चाद्य फलितः श्रीमदीक्षशात् । किंचिद्भक्तिलवांभोभिः सिक्तो ध्यानेन पुष्पितः

હવે તમારી શ્રીમય દૃષ્ટિના પ્રભાવથી આ મનોરથ-વૃક્ષ ફળિત થયું છે; ભક્તિના થોડા જળબિંદુઓથી સિંચાઈને અને ધ્યાનથી પુષ્પિત થયું છે.

Verse 37

इत्युदीरितमाकर्ण्य रवेर्वैरविलोचनः । प्रोवाच देवदेवेशो नापराध्यसि भास्कर

રવિના આ વચન સાંભળી, વૈરીઓ માટે ભયંકર નેત્રો ધરાવતા દેવદેવેશે કહ્યું—“હે ભાસ્કર! તું કોઈ અપરાધ કર્યો નથી.”

Verse 38

ममैव कार्यं विह्तिं त्वं यदत्र व्यवस्थितः । यस्यां सुरप्रवेशो न तस्मिन्राजनि शासति

તું અહીં સ્થિર રહીને મારા જ કાર્યવિધિને પૂર્ણ કરી રહ્યો છે; કારણ કે જ્યાં દેવતાઓનો પ્રવેશ નથી, તે રાજ્યમાં એ રાજા જ શાસન કરે છે.

Verse 39

इति सूरं समाश्वास्य देवदेव कृपानिधिः । गणानाश्वासयामास व्रीडा नम्रशिरोधरान्

આ રીતે સૂર્યને આશ્વાસન આપી, કૃપાનિધિ દેવદેવે લજ્જાથી નમેલા મસ્તક ધરાવતા ગણોને પણ ધીરજ આપી સાંત્વના આપી.

Verse 40

योगिन्योपि सुदृष्ट्वाथ शंभुना संप्रसादिताः । त्रपाभरसमाक्रांत कंधरा इव सं गताः

યોગિનીઓએ પણ તે શુભ દર્શન સારી રીતે જોઈ શંભુની કૃપાથી પ્રસન્નતા પામી. લજ્જાભારથી ગળા નમ્યા હોય તેમ વિનયપૂર્વક તેઓ એકત્ર થયા.

Verse 41

ततो व्यापारयांचक्रे त्र्यक्षो नेत्राणि चक्रिणि । हरिर्न किंचिदप्यूचे सर्वज्ञाग्रे महामनाः

પછી ત્રિનેત્ર પ્રભુએ ચક્રધારી તરફ પોતાના નેત્રો ચલાવ્યા; પરંતુ સર્વજ્ઞના સમક્ષ મહામન હરીએ એક શબ્દ પણ ન બોલ્યો.

Verse 42

ईशोपि श्रुतवृत्तांतस्तार्क्ष्याद्गणप शार्ङ्गिणोः । मनसैव प्रसन्नोभून्न किंचित्पर्यभाषत

ઈશે પણ તાર્ક્ષ્ય અને ગણપ પાસેથી શારઙ્ગધારીનો વર્તાંત સાંભળી મનમાં જ પ્રસન્ન થયો; પરંતુ તેણે કંઈ પણ ઉત્તર આપ્યો નહીં.

Verse 43

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता गोलोकात्पंच धेनवः । सुनंदा सुमनाश्चापि सुशीला सुरभिस्तथा

એ વચ્ચે ગોલોકમાંથી પાંચ ધેનુઓ આવી પહોંચ્યાં—સુનંદા, સુમના, સુશીલા અને સૂરભિ (અને તેમની સાથે પાંચમી પણ).

Verse 44

पंचमी कपिला चापि सर्वाघौघविघट्टिनी । वात्सल्यदृष्ट्या भर्गस्य तासामूधांसि सुस्रुवुः

પાંચમી કપિલા પણ—જે સર્વ પાપપ્રવાહોને વિખંડિત કરનારી—ભર્ગને વાત્સલ્યભરી નજરે જોતાં જ તેમની થણમાંથી દૂધ વહેવા લાગ્યું.

Verse 45

ववर्षुः पयसां पूरैस्तदूधांसि पयोधराः । धारासारैरविच्छिन्नैस्तावद्यावद्ध्रदोऽभवत्

વર્ષાવાહક મેઘ સમા પયોધરોએ પોતાના થણમાંથી દૂધના પૂર અવિચ્છિન્ન ધારાઓરૂપે વરસાવ્યા; ત્યાં સુધી કે ત્યાં એક હ્રદ જ બની ગયો.

Verse 46

पयःपयोधिरिव स द्वितीयः प्रैक्षि पार्षदैः । देवेश समधिष्ठानात्तत्तीर्थमभवत्परम्

પ્રભુના પારષદોએ તેને દૂધના બીજા સમુદ્ર સમાન જોયું; અને દેવેશના અધિષ્ઠાનથી તે સ્થાન પરમ તીર્થ બન્યું.

Verse 47

कपिला ह्रद इत्याख्यां चक्रे तस्य महेश्वरः । ततो देवाज्ञया सर्वे स्नातास्तत्र दिवौकसः

મહેશ્વરે તે સરોવરનું નામ ‘કપિલા-હ્રદ’ રાખ્યું; પછી દેવની આજ્ઞાથી સર્વ દિવૌકસોએ ત્યાં સ્નાન કર્યું.

Verse 48

आविरासुस्ततस्तीर्थादथ दिव्यपितामहाः । तान्दृष्ट्वा ते सुराः सर्वे तर्पयांचक्रिरे मुदा

પછી તે તીર્થમાંથી દિવ્ય પિતામહો પ્રગટ થયા; તેમને જોઈ સર્વ દેવોએ આનંદથી તર્પણ કર્યું.

Verse 49

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा । इत्याद्या दिव्यपितरस्तृप्ताः शंभुं व्यजिज्ञपन्

અગ્નિષ્વાત્ત, બર્હિષદ, આજ્યપ, સોમપ વગેરે દિવ્ય પિતૃઓ તૃપ્ત થઈ શંભુને વિનયપૂર્વક નિવેદન કરવા લાગ્યા.

Verse 50

देवदेव जगन्नाथ भक्तानामभयप्रद । अस्मिंस्तीर्थे त्वदभ्याशाज्जाता नस्तृप्तिरक्षया

હે દેવદેવ, જગન્નાથ, ભક્તોને અભય આપનાર! આ તીર્થમાં તમારા સાન્નિધ્યથી અમામાં અક્ષય તૃપ્તિ ઉત્પન્ન થઈ છે.

Verse 51

तस्माच्छंभो वरं देहि प्रसन्नेनांतरात्मना । इति दिव्यपितॄणां स श्रुत्वा वाक्यं वृषध्वजः

અતએવ, હે શંભુ, પ્રસન્ન અંતરાત્માથી વરદાન આપો—એવું દિવ્ય પિતૃઓનું વચન સાંભળી વૃષધ્વજ (શિવ) ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા લાગ્યા.

Verse 52

शृण्वतां सर्वदेवानामिदं वचनमब्रवीत् । शर्वः सर्वपितॄणां वै परतृप्तिकरं परम्

બધા દેવો સાંભળતા હતા ત્યારે શર્વ (શિવ) એ આ વચન કહ્યું—જે સર્વ પિતૃઓને પરમ તૃપ્તિ આપનારું, અતિ ઉત્તમ છે.

Verse 53

श्रीदेवदेव उवाच । शृणु विष्णो महाबाहो शृणु त्वं च पि तामह । एतस्मिन्कापिले तीर्थे कापिलेय पयोभृते

શ્રી દેવદેવે કહ્યું—હે મહાબાહુ વિષ્ણુ, સાંભળ; અને હે પિતામહ (બ્રહ્મા), તું પણ સાંભળ. કાપિલાના જળથી પોષિત આ કાપિલ તીર્થમાં…

Verse 54

ये पिंडान्निर्वपिष्यंति श्रद्धया श्राद्धदानतः । तेषां पितॄणां संतृप्तिर्भविष्यति ममाज्ञया

જે શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધદાનરૂપે પિંડ અર્પણ કરશે, મારી આજ્ઞાથી તેમના પિતૃઓને પૂર્ણ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 55

अन्यं विशेषं वक्ष्यामि महातृप्तिकरं परम् । कुहूसोमसमायोगे दत्तं श्राद्धमिहाक्षयम्

હવે હું એક બીજો વિશેષ નિયમ કહું છું, જે પરમ અને મહાતૃપ્તિદાયક છે. કુહૂ–સોમ સંયોગે અહીં કરેલું શ્રાદ્ધ અક્ષય બને છે.

Verse 56

संवर्तकाले संप्राप्ते जलराशिर्जलान्यपि । क्षीयंते न क्षयत्यत्र श्राद्धं सोमकुहू कृतम्

સંવર્તકાળ આવી પહોંચે ત્યારે સમુદ્રરાશિ અને સર્વ જળ પણ ક્ષીણ થાય છે; પરંતુ અહીં સોમ–કુહૂ કાળે કરેલું શ્રાદ્ધ ક્ષય પામતું નથી.

Verse 57

अमासोमसमायोगे श्राद्धं यद्यत्र लभ्यते । तीर्थे कापिलधारेस्मिन्गयया पुष्करेण किम्

અમાવાસ્યા–સોમ સંયોગે આ કાપિલા-ધારાવાળા તીર્થમાં જો શ્રાદ્ધ પ્રાપ્ત/કરાય, તો પછી ગયા કે પુષ્કરની શું જરૂર?

Verse 58

गदाधरभवान्यत्र यत्र त्वं च पितामह । वृषध्वजोस्म्यहं यत्र फल्गुस्तत्र न संशयः

અહીં ગદાધર (વિષ્ણુ) અને ભવાની છે, અને હે પિતામહ, તું પણ અહીં છે. જ્યાં હું વૃષધ્વજ (શિવ) હાજર છું, ત્યાં નિઃસંદેહ ફલ્ગુ છે.

Verse 60

कुरुक्षेत्रे नैमिषे च गंगासागरसंगमे । ग्रहणे श्राद्धतो यत्स्यात्तत्तीर्थे वार्षभध्वजे

કુરુક્ષેત્રે, નૈમિષે, ગંગા–સાગર સંગમે તથા ગ્રહણકાળે શ્રાદ્ધથી જે ફળ મળે—તે જ ફળ વૃષભધ્વજ (શિવ)ના આ તીર્થમાં મળે છે.

Verse 61

अस्य तीर्थस्य नामानि यानि दिव्य पितामहाः । तान्यहं कथयिष्यामि भवतां तृप्तिदान्यलम्

દિવ્ય પિતામહોએ પ્રખ્યાત કરેલા આ તીર્થના જે દિવ્ય નામો છે, તે હું હવે કહું છું; તેમનું શ્રવણ જ તમને તૃપ્તિ અને આધ્યાત્મિક સંતોષ આપવા પૂરતું છે।

Verse 62

मधुस्रवेति प्रथममेषा पुष्करिणी स्मृता । कृतकृत्या ततो ज्ञेया ततोऽसौ क्षीरनीरधिः

આ પવિત્ર પુષ્કરિણી પ્રથમ ‘મધુસ્રવા’ (મધુ વહેતી) તરીકે સ્મરાય છે. પછી તેને ‘કૃતકૃત્યા’ (સર્વ પ્રયોજન સિદ્ધ કરનારી) તરીકે જાણવી. ત્યારબાદ તે ‘ક્ષીરનીરધિ’—દૂધ સમાન જળનો સમુદ્રસદૃશ કુંડ—એવું કહેવાય છે।

Verse 63

वृषभध्वजतीर्थं च तीर्थं पैतामहं ततः । ततो गदाधराख्यं च पितृतीर्थं ततः परम्

આને ‘વૃષભધ્વજ-તીર્થ’ (વૃષભધ્વજધારી શિવનું તીર્થ) પણ કહે છે; પછી ‘પૈતામહ-તીર્થ’ (પિતામહનું પાવન તીર્થ) કહેવાય છે. ત્યારબાદ ‘ગદાધર’ નામે, અને તેનાથી પરે પરમ ‘પિતૃ-તીર્થ’—પિતૃઓ માટેનું તીર્થ—રૂપે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 64

ततः कापिलधारं वै सुधाखनिरियं पुनः । ततः शिवगयाख्यं च ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम्

ત્યારબાદ તે નિશ્ચયે ‘કાપિલધાર’ કહેવાય છે; ફરી આ જ સ્થાન ‘સુધાખની’—અમૃતની ખાણ—છે. ત્યારપછી આ શુભ તીર્થ ‘શિવગયા’ નામે જાણવું।

Verse 65

एतानि दश नामानि तीर्थस्यास्य पितामहाः । भवतां तृप्तिकारीणि विनापि श्राद्धतर्पणैः

હે પૂજ્ય પિતામહ! આ તીર્થના આ દસ નામો છે; એ નામો તમને તૃપ્તિ આપનારા છે—શ્રાદ્ધ અને તર્પણ કર્યા વિના પણ।

Verse 66

सूर्येंदु संगमे येत्र पितॄणां तृप्तिकामुकाः । ब्राह्मणान्भोजयिष्यंति तेषां श्राद्धमनंतकम्

સૂર્ય-ચંદ્રના આ સંગમસ્થાને જે પિતૃઓની તૃપ્તિ ઇચ્છીને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, તેમનું શ્રાદ્ધ પુણ્યફળે અક્ષય અને અનંત બને છે।

Verse 67

श्राद्धे पितॄणां संतृप्त्यै दास्यंति कपिलां शुभाम् । येत्र तेषां पितृगणो वसेत्क्षीरोदरोधसि

શ્રાદ્ધમાં પિતૃઓની પૂર્ણ તૃપ્તિ માટે જે અહીં શુભ કપિલા ગાયનું દાન કરે છે, તેમના પિતૃગણ ક્ષીરસાગરના કાંઠે નિવાસ કરે છે।

Verse 68

वृषोत्सर्गः कृतो यैस्तु तीर्थेस्मिन्वार्षभध्वजे । अश्वमेधपुरोडाशैः पितरस्तेन तर्पिताः

જે આ વૃષભધ્વજ તીર્થમાં વૃષોત્સર્ગ કરે છે, તેમના પિતૃઓ અશ્વમેધ યજ્ઞના પુરોડાશ સમાન તૃપ્ત ગણાય છે।

Verse 69

गयातोष्टगुणं पुण्यमस्मिंस्तीर्थे पितामहाः । अमायां सोमयुक्तायां श्राद्धैः कापिलधारिके

હે પિતામહો! આ તીર્થમાં ગયાથી આઠગણું પુણ્ય મળે છે—સોમયુક્ત અમાવાસ્યાએ કાપિલધારામાં શ્રાદ્ધ કરવાથી।

Verse 70

येषां गर्भेऽभवत्स्रावो येऽ दंतजननामृताः । तेषां तृप्तिर्भवेन्नूनं तीर्थे कापिलधारिके

જેનાં ગર્ભમાં સ્રાવ/ગર્ભપાત થયો, અને જે દાંત ઊગવાના સમયમાં જ ‘અમૃત’ (અल्पાયુ) થયા—તેમની પણ તૃપ્તિ નિશ્ચયે કાપિલધારા તીર્થમાં થાય છે।

Verse 71

अदत्तमौंजीदाना ये ये चादारपरिग्रहाः । तेभ्यो निर्वापितं पिंडमिह ह्यक्षयतां व्रजेत्

જેઓએ મૌંજી-દાન કર્યું નથી અને જેઓ અયોગ્ય દાન-ગ્રહણથી જીવન ચલાવતા રહ્યા, તેમને પણ અહીં અર્પિત પિંડ અક્ષય ફળદાયક બની અવિચલ તૃપ્તિ આપે છે।

Verse 72

अग्निदाहमृता ये वै नाग्निदाहश्च येषु वै । ते सर्वे तृप्तिमायांति तीर्थे कापिलधारिके

જે અગ્નિદાહથી મર્યા અને જેમનો અગ્નિદાહ થયો નથી—તે બધા કાપિલધારિકા તીર્થમાં કરેલા તર્પણ-નિવાપથી તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 73

और्द्ध्वदैहिकहीना ये षोडश श्राद्धवर्जिताः । ते तृप्तिमधिगच्छंति घृतकुल्यां निवापतः

જે ઔર્ધ્વદૈહિક ક્રિયાઓથી વંચિત રહ્યા અને જેમના માટે ષોડશ શ્રાદ્ધ ન થયા—તે ઘૃતકુલ્યામાં પિંડ-નિવાપ કરવાથી તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 74

अपुत्राश्च मृता ये वै येषां नास्त्युकप्रदः । तेपि तृप्तिं परां यांति मधुस्रवसि तर्पिताः

જે પુત્રવિહોણા મર્યા અને જેમને ઉક-પ્રદાન કરનાર કોઈ નથી—તે પણ મધુસ્રવામાં કરેલા તર્પણથી તૃપ્ત થઈ પરમ તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 75

अपमृत्युमृता ये वै चोरविद्युज्जलादिभिः । तेषामिह कृतं श्राद्धं जायते सुगतिप्रदम्

ચોર, વીજળી, જળમાં ડૂબવું વગેરે કારણે અપમૃત્યુ પામેલાઓ માટે—અહીં કરેલું શ્રાદ્ધ સુગતિ આપનારું બને છે।

Verse 76

आत्मघातेन निधनं यैषामिहविकमर्णाम् । तेपि तृप्तिं लभंतेत्र पिंडैः शिवगयाकृतैः

અહીં આત્મઘાતથી મૃત્યુ પામેલા દુર્ભાગ્યકર્મી પણ, શિવગયામાં કરાયેલા પિંડદાનથી અહીં તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 77

पितृगोत्रे मृता ये वै मातृपक्षे च ये मृताः । तेषामत्र कृतः पिंडो भवेदक्षयतृप्तिदः

પિતૃગોત્રમાં મૃત્યુ પામેલા અને માતૃપક્ષમાં મૃત્યુ પામેલા—તેમના માટે અહીં કરાયેલ પિંડદાન અક્ષય તૃપ્તિ આપનાર બને છે.

Verse 78

पत्नीवर्गे मृता ये वै मित्रवर्गे च ये मृताः । ते सर्वे तृप्तिमायांति तर्पिता वार्षभध्वजे

પત્નીવર્ગમાં મૃત્યુ પામેલા અને મિત્રવર્ગમાં મૃત્યુ પામેલા—વૃષભધ્વજ શિવ સમક્ષ તર્પણ થતાં તેઓ સર્વે તૃપ્તિ પામે છે.

Verse 80

तिर्यग्योनि मृता ये वै ये पिशाचत्वमागताः । तेप्यूर्ध्वगतिमायांति तृप्ताः कापिलधारिके

જે તિર્યક્ યોનિમાં મૃત્યુ પામ્યા અને જે પિશાચત્વને પામ્યા—કાપિલધારિકામાં તૃપ્ત કરાતા તેઓ પણ ઊર્ધ્વગતિ અને ઉત્તમ ગતિ પામે છે.

Verse 81

ये तु मानुषलोकेस्मिन्पितरो मर्त्ययोनयः । ते दिव्ययोनयः स्युर्वै मधुस्रवसि तर्पिताः

આ મનુષ્યલોકમાં જે પિતૃઓ મર્ત્યયોનિમાં છે—મધુસ્રવામાં તર્પિત થતાં તેઓ નિશ્ચયે દિવ્યયોનિવાળા બને છે.

Verse 82

ये दिव्यलोके पितरः पुण्यैर्देवत्वमागताः । ते ब्रह्मलोके गच्छंति तृप्तास्तीर्थे वृषध्वजे

દિવ્યલોકમાં પુણ્યબળે દેવત્વ પામેલા પિતૃઓ, વૃષધ્વજ તીર્થમાં તૃપ્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં ગમન કરે છે।

Verse 83

कृते क्षीरमयं तीर्थं त्रेतायां मधुमत्पुनः । द्वापरे सर्पिषा पूर्णं कलौ जलमयं भवेत्

કૃતયુગમાં આ તીર્થ ક્ષીરમય, ત્રેતામાં મધુમય; દ્વાપરમાં ઘૃતથી પૂર્ણ, અને કલિયુગમાં જલરૂપ બને છે।

Verse 84

सीमाबहिर्गतमपि ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम् । मध्ये वाराणसि श्रेष्ठं मम सान्निध्यतो नरैः

સીમાની બહાર હોવા છતાં આ શુભ સ્થાન તીર્થરૂપે જાણવું જોઈએ; પરંતુ વારાણસીના મધ્યમાં મારા સાન્નિધ્યથી તે મનુષ્યો માટે શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 85

काशीस्थितैर्यतो दर्शि ध्वजो मेषवृषलांछनः । वृषध्वजेन नाम्नातः स्थास्याम्यत्र पितामहाः

કાશીમાં રહેનારા મારા ધ્વજ પર મેષ અને વૃષભનું ચિહ્ન દર્શે છે; તેથી હે પિતામહો, હું અહીં ‘વૃષધ્વજ’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ નિવાસ કરીશ।

Verse 86

पितामहेन सहितो गदाधरसमन्वितः । रविणा पार्षदैः सार्धं तुष्टये वः पितामहाः

પિતામહ (બ્રહ્મા) સાથે, ગદાધર સાથે, તથા રવિ અને પારષદો સાથે—હે પિતામહો, તમારી તૃપ્તિ માટે (હું અહીં હાજર છું)।

Verse 87

इति यावद्वरं दत्ते पितृभ्यो वृषभध्वजः । तावन्नदी समागत्य प्रणम्येशं व्यजिज्ञपत्

આ રીતે વૃષભધ્વજ પિતૃઓને વર આપતા હતા, તેટલામાં નદી આવી, ઈશ્વરને પ્રણામ કરીને વિનયપૂર્વક પૂછવા લાગી।

Verse 88

नंदिकेश्वर उवाच । विहितः स्यदनः सज्जस्ततोस्तु विजयोदयः । अष्टौ कंठीरवा यत्र यत्रोक्ष्णामष्टकं शुभम्

નંદિકેશ્વરે કહ્યું—રથને વિધિપૂર્વક તૈયાર કરીને સજ્જ રાખો; તેથી વિજય અને સમૃદ્ધિનો ઉદય થશે। જ્યાં આઠ સિંહો હોય અને જ્યાં શુભ આઠ વృషભોનો સમૂહ હોય…

Verse 89

यत्रेभाः परिभांत्यष्टौ यत्राष्टौ जविनो हयाः । मनः संयमनं यत्र कशापाणि व्यवस्थितम्

જ્યાં આઠ હાથીઓ તેજસ્વી રીતે શોભે છે, જ્યાં આઠ ઝડપી ઘોડા છે; જ્યાં મનનું સંયમ સ્થાપિત છે અને હાથમાં ચાબુક તૈયાર છે।

Verse 90

गंगायमुनयोरीषे चक्रे पवनदेवता । सायंप्रातर्मये चक्रे छत्रं द्यौर्मंडलं शुचि

પવનદેવે ગંગા અને યમુના માટે લગામ બનાવી; તેમજ સાંજ-સવારથી રચાયેલું, શુદ્ધ દ્યૌમંડળનું છત્ર પણ ઘડ્યું।

Verse 91

तारावलीमयाः कीला आहेया उपनायकाः । श्रुतयो मार्गदर्शिन्यः स्मृतयो रथगुप्तयः

તારાઓની પંક્તિઓથી કીલ બનાવાયા; સર્પો માર્ગદર્શક સહાયક બન્યા। શ્રુતિઓ માર્ગ બતાવનારી બની અને સ્મૃતિઓ રથની રક્ષક બની।

Verse 92

दक्षिणाधूर्दृढा यत्र मखा यत्राभिरक्षकाः । आसनं प्रणवो यत्र गायत्रीपादपीठभूः

તે પવિત્ર સ્થાને દક્ષિણાનો ધર્મ દૃઢ રહે છે અને યજ્ઞો રક્ષિત રહે છે. ત્યાં આસન સ્વયં પ્રણવ ‘ઓં’ છે અને ધરતી ગાયત્રીના પાદપીઠરૂપે શોભે છે.

Verse 93

सांगा व्याहृतयो यत्र शुभा सोपानवीथिकाः । सूर्याचंद्रमसौ यत्र सततं द्वाररक्षकौ

જ્યાં અંગો સહિત પવિત્ર વ્યાહૃતિઓ શુભ સોપાન અને માર્ગરૂપ બને છે. અને જ્યાં સૂર્ય તથા ચંદ્ર સદૈવ દ્વારરક્ષક બનીને રહે છે.

Verse 94

अग्निर्मकरतुंडश्च रथभूः कौमुदीमयी । ध्वजदंडो महामेरुः पताका हस्करप्रभा

જ્યાં અગ્નિ અને મકરતુણ્ડ શક્તિ સન્નિહિત છે અને રથભૂમિ કૌમુદી ચાંદનીમય છે. ધ્વજદંડ મહામેરુ સમાન છે અને પતાકા તેજસ્વી પ્રભાથી ઝળહળે છે.

Verse 95

स्वयं वाग्देवता यत्र चंचच्चामरधारिणी । स्कंद उवाच । शैलादिनेति विज्ञप्तो देवदेव उमापतिः

જ્યાં સ્વયં વાગ્દેવી કંપતું ચામર ધારણ કરીને સેવામાં હાજર રહે છે. સ્કંદે કહ્યું— ‘શૈલાદિ…’ એમ વિનંતી થતાં દેવદેવ ઉમાપતિએ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 96

कृतनीराजनविधिरष्टभिर्देवमातृभिः । पिनाकपाणिरुत्तस्थौ दत्तहस्तोथ शार्ङ्गिणा

આઠ દેવમાતાઓએ નીરાજન (આરતી) વિધિ પૂર્ણ કર્યા પછી પિનાકપાણી પ્રભુ (શિવ) ઊભા થયા. ત્યારબાદ શારઙ્ગધારી (વિષ્ણુ) નો હાથ પકડી આગળ વધ્યા.

Verse 97

निनादो दिव्यवाद्यानां रोदसी पर्यपूरयत् । गीतमंगलगीर्भिश्च चारणैरनुवर्धितः

દિવ્ય વાદ્યોનો નાદ સ્વર્ગ અને પૃથ્વી—બન્નેને પરિપૂર્ણ કરી ગયો; ચારણો દ્વારા વધારાયેલો, મંગલમય ગીત-સ્તુતિ વચનો વડે તે વધુ પ્રબળ બન્યો।

Verse 98

तेन दिव्यनिनादेन बधिरीकृतदिङ्मुखाः । आहूता इव आजग्मुर्विष्वग्भुवनवासिनः

તે દિવ્ય નાદથી જાણે દિશાઓનાં મુખ બધીર થઈ ગયાં; અને સર્વ દિશાઓના ભુવનવાસીઓ બોલાવ્યા હોય તેમ ચારે તરફથી આવી પહોંચ્યા।

Verse 99

दिव्यांतरिक्षभौमानि यानि तीर्थानि सर्वतः । तान्यत्र निवसिष्यंति दर्शे सोमदिनान्विते

સર્વત્ર રહેલાં દિવ્ય, અંતરિક્ષીય અને ભૌમ તીર્થો બધાં અહીં નિવાસ કરશે—વિશેષ કરીને અમાવાસ્યાના દર્શનમાં, જ્યારે તે સોમવાર સાથે જોડાય।

Verse 100

षडाननाः कुमाराश्च मयूरवरवाहनाः । ममानुगाः समायाताः कोटयोष्टौ महाबलाः

ષડાનન કુમારો, શ્રેષ્ઠ મયૂરવાહન પર આરૂઢ—મારા અનુચરો—મહાબળવાન આઠ કરોડ સંખ્યામાં અહીં આવી પહોંચ્યા છે।

Verse 110

स्कंद उवाच । श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं कोटिजन्माघनाशनम् । पठित्वा पाठयित्वा च शिवसायुज्यमाप्नुयात्

સ્કંદે કહ્યું—આ પુણ્ય આખ્યાન સાંભળવાથી કરોડો જન્મોના પાપ નાશ પામે છે; અને તેને પોતે પાઠ કરીને તથા બીજાને પાઠ કરાવી મનુષ્ય શિવ-સાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 116

अलभ्यलाभो देवस्य जातोत्र हि यतः परः । ततः काशी प्रवेशाख्यं जप्यमाख्यानमुत्तमम्

કારણ કે તે ક્ષણથી અહીં દેવને અન્યથા અલભ્ય એવો લાભ પ્રાપ્ત થયો; તેથી ‘કાશીપ્રવેશ’ નામે પ્રસિદ્ધ આ પરમ પવિત્ર આખ્યાન જપરૂપે પાઠ્ય છે।