Adhyaya 15
આ અધ્યાયમાં સ્કંદ કુંભજને જ્યેષ્ઠેશ્વરના આસપાસ આવેલા અનેક લિંગોની ગણના કરીને કહે છે કે તે સિદ્ધિદાયક અને પાપ-કલુષ નાશક પવિત્ર સ્વરૂપો છે. વિશેષ ફળ પણ જણાવાય છે—પરાશરેશ્વરના દર્શનમાત્રથી ‘શુદ્ધ જ્ઞાન’ પ્રાપ્ત થાય, માંડવ્યેશ્વર બુદ્ધિભ્રમ દૂર કરે, જાબાલીઈશ્વર દુર્ગતિ અટકાવે, અને સુમંતુએ સ્થાપિત કરેલા આદિત્યના દર્શનથી કુષ્ઠ/ચર્મરોગ શમે. આ લિંગોનું સ્મરણ, દર્શન, સ્પર્શ, પૂજન, નમસ્કાર અને સ્તુતિ કરવાથી કલુષ ઉત્પન્ન થતું નથી—એવી સામાન્ય ફલશ્રુતિ છે. પછી પ્રથમ ઉત્પત્તિકથા આવે છે: જ્યેષ્ઠસ્થાન પાસે શિવા/દેવી કંડુક (ગોળા) સાથે રમતી હતી ત્યારે બે શત્રુઓ તેને પકડવા આવ્યા. સર્વજ્ઞ દેવી તેમને ઓળખીને એ જ ગોળાથી સંહાર કરે છે; તે કંડુક લિંગરૂપ બની ‘કંડુકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે—દુઃખનિવારક અને ભક્તો માટે દેવીની નિત્ય સન્નિધિ આપનાર. આગળ દંડખાત તીર્થની બીજી કથા: વેદયજ્ઞથી દેવતાઓનું બળ વધે છે જાણીને એક દુષ્ટ બ્રાહ્મણવધ દ્વારા દેવબળ ક્ષીણ કરવા કાવતરું રચે છે અને વેશ બદલી તપસ્વીઓ પર હુમલો કરે છે. શિવરાત્રિએ એક ભક્ત પૂજક સુરક્ષિત રહે છે; ત્યારે શિવ વ્યાઘ્ર-સંબંધિત રૂપે પ્રગટ થઈ ‘વ્યાઘ્રેશ્વર’ લિંગની સ્થાપના કરાવે છે. તેના સ્મરણથી સંકટમાં વિજય, ચોર-પશુ વગેરે ભયથી રક્ષા અને ઉપાસકોને નિર્ભયતા મળે છે. અંતે વ્યાઘ્રેશ્વરના પશ્ચિમે ‘ઉટજેશ્વર’ લિંગ પણ ભક્તરક્ષણાર્થે પ્રગટ થયું એમ જણાવે છે।
Shlokas
Verse 1
स्कंद उवाच । ज्येष्ठेश्वरस्य परितो यानि लिंगानि कुंभज । तानि पंचसहस्राणि मुनीनां सिद्धिदान्यलम्
સ્કંદે કહ્યું—હે કુંભજ (અગસ્ત્ય)! જ્યેષ્ઠેશ્વરના ચારે તરફ સ્થિત લિંગો પાંચ હજાર છે; તે મુનિઓને સિદ્ધિ આપવાને પૂર્ણ સમર્થ છે.
Verse 2
पराशरेश्वरं लिंगं ज्येष्ठेशादुत्तरे महत् । तस्य दर्शनमात्रेण निर्मलं ज्ञानमाप्यते
જ્યેષ્ઠેશ્વરના ઉત્તરે પરાશરેશ્વર નામનું મહાન લિંગ વિરાજે છે; તેના માત્ર દર્શનથી નિર્મળ, શુદ્ધ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 3
तत्रैव सिद्धिदं लिंगं मांडव्येश्वरसंज्ञितम् । न तस्य दर्शनाज्जातु दुर्बुद्धिं प्राप्नुयान्नरः
ત્યાં જ સિદ્ધિદાયક મাণ্ডવ્યેશ્વર નામનું લિંગ છે; તેના દર્શનથી મનુષ્ય કદી દુર્બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરતો નથી.
Verse 4
लिंगं च शंकरेशाख्यं तत्रैव शुभदं सदा । भृगुनारायणस्तत्र भक्तानां सर्वसिद्धिदः
ત્યાં જ સદા શુભ આપતું શંકરેશ નામનું લિંગ પણ છે; ત્યાં ભૃગુનારાયણ ભક્તોને સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે.
Verse 5
जाबालीश्वर संज्ञं च लिंगं तत्रातिसिद्धिदम् । तस्य संदर्शनाज्जातु न जंतुर्दुर्गतिं व्रजेत्
ત્યાં જાબાલીશ્વર નામનું લિંગ પણ છે, જે અતિ સિદ્ધિદાયક છે; તેના દર્શનથી કોઈ જીવ કદી દુર્ગતિમાં નથી જતો.
Verse 6
सुमंतु मुनिना श्रेष्ठस्तत्रादित्यः प्रतिष्ठितः । तस्य संदर्शनादेव कुष्ठव्याधिः प्रशाम्यति
ત્યાં શ્રેષ્ઠ મુનિ સુમંતુએ આદિત્યદેવની પ્રતિષ્ઠા કરી છે. તેમના માત્ર દર્શનથી જ કુષ્ઠરોગ શમીને નિવૃત્ત થાય છે.
Verse 7
भैरेवी भीषणा नाम तत्र भीषणरूपिणी । क्षेत्रस्य भीषणं सर्वं नाशयेद्भावतोर्चिता
ત્યાં ‘ભીષણા’ નામની ભૈરવી, ભયંકરરૂપિણી દેવી છે. ભાવપૂર્વક પૂજિત થતાં તે ક્ષેત્ર (કાશી) સંબંધિત સર્વ ભય-ત્રાસનો નાશ કરે છે.
Verse 8
तत्रोपजंघने लिंगं कर्मबंधविमोक्षणम् । नृभिः संसेवितं भक्त्या षण्मासात्सिद्धिदं परम्
ત્યાં ઉપજંઘનમાં કર્મબંધનથી મુક્તિ આપનારું લિંગ છે. લોકો ભક્તિથી તેની સેવા કરે તો તે છ માસમાં પરમ સિદ્ધિ આપે છે.
Verse 9
भारद्वाजेश्वरं लिंगं लिंगं माद्रीश्वरं वरम् । एकत्र संस्थिते द्वे तु द्रष्टव्ये सुकृतात्मना
ભારદ્વાજેશ્વર લિંગ અને ઉત્તમ માદ્રીશ્વર લિંગ—આ બે એક જ સ્થાને સ્થિત છે; પુણ્યાત્માએ તેમનું દર્શન કરવું જોઈએ.
Verse 10
अरुणि स्थापितं लिंगं तत्रैव कलशोद्भव । तस्य लिंगस्य सेवातः सर्वामृद्धिमवाप्नुयात्
હે કલશોદ્ભવ (અગસ્ત્ય)! ત્યાં જ અરુણિ દ્વારા સ્થાપિત લિંગ છે. તે લિંગની સેવા કરવાથી સર્વ પ્રકારની સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 11
लिंगं वाजसनेयाख्यं तत्रास्त्यतिमनोहृरम् । तस्य संदर्शनात्पुंसां वाजपेयफलं भवेत्
ત્યાં ‘વાજસનેય’ નામનું અતિમનોહર લિંગ છે. તેના માત્ર દર્શનથી જ મનુષ્યોને વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 12
कण्वेश्वरं शुभं लिंगं लिंगं कात्यायनेश्वरम् । वामदेवेश्वरं लिंगमौतथ्येश्वरमेव च
ત્યાં શુભ કણ્વેશ્વર લિંગ, કાત્યાયનેશ્વર લિંગ, વામદેવેશ્વર લિંગ અને આઉતથ્યેશ્વર લિંગ પણ છે.
Verse 13
हारीतेश्वरसंज्ञं च लिंगं वै गालवेश्वरम् । कुंभेर्लिंगं महापुण्यं तथा वै कौसुमेश्वरम्
ત્યાં હારીતેશ્વર નામનું લિંગ અને ગાલવેશ્વર લિંગ; કુંભનું મહાપુણ્યદાયક લિંગ તથા કૌસુમેશ્વર લિંગ પણ છે.
Verse 14
अग्निवर्णेश्वरं चैव नैध्रुवेश्वरमेव च । वत्सेश्वरं महालिंगं पर्णादेश्वरमेव च
ત્યાં અગ્નિવર્ણેશ્વર અને નૈધ્રુવેશ્વર; વત્સેશ્વર નામનું મહાલિંગ તથા પર્ણાદેશ્વર પણ છે.
Verse 15
सक्तुप्रस्थेश्वरं लिंगं कणादेशं तथैव च । अन्यत्तत्र महालिंगं मांडूकाय निरूपितम्
ત્યાં સક્તુપ્રસ્થેશ્વર લિંગ અને કણાદેશ પણ છે; તેમજ ત્યાં બીજું એક મહાલિંગ છે, જે માંડૂક માટે નિરૂપિત/નિયત કરાયેલું છે.
Verse 16
वाभ्रवेयेश्वरं लिंगं शिलावृत्तीश्वरं तथा । च्यवनेश्वर लिंगं च शालंकायनकेश्वरम्
તે પવિત્ર પ્રદેશમાં વાભ્રવેયેશ્વર, શિલાવૃત્તીશ્વર, ચ્યવનેશ્વર તથા શાલંકાયનકેશ્વર નામનાં શિવલિંગો સ્થિત છે।
Verse 17
कलिंदमेश्वरं लिंगं लिंगमक्रोधनेश्वरम् । लिंगं कपोतवृत्तीशं कंकेशं कुंतलेश्वरम
ત્યાં જ કલિંદમેશ્વર, અક્રોધનેશ્વર, કપોતવૃત્તીશ, કંકેશ અને કુંતલેશ્વર નામનાં શિવલિંગો પણ છે।
Verse 18
कंठेश्वरं कहोलेशं लिंगं तुंबुरुपूजितम् । मतगेशं मरुत्तेशं मगधेयेश्वरं तथा
કંઠેશ્વર, કહોલેશ, તુંબુરુ દ્વારા પૂજિત શિવલિંગ, તેમજ મતગેશ, મરુત્તેશ અને મગધેયેશ્વર પણ ત્યાં છે।
Verse 19
जातूकर्णेश्वरं लिंगं जंबूकेश्वरमेव च । जारुधीशं जलेशं च जाल्मेशं जालकेश्वरम्
જાતૂકર્ણેશ્વર અને જંબૂકેશ્વર નામનાં શિવલિંગો ત્યાં છે; તેમજ જારુધીશ, જલેશ, જાલ્મેશ અને જાલકેશ્વર પણ છે।
Verse 20
एवमादीनि लिंगानि अयुतार्धानि कुंभज । स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शादर्चनान्नमनात्स्तुतेः
હે કુંભજ (અગસ્ત્ય)! આ રીતે અને અન્ય અનેક રીતે અસંખ્ય શિવલિંગો છે; તેમનું સ્મરણ, દર્શન, સ્પર્શ, અર્ચન, નમસ્કાર અને સ્તુતિથી શુભ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 21
न जातु जायते जंतोः कलुषस्य समुद्भवः । एतेषां शुभलिंगानां ज्येष्ठस्थानेति पावने
આ શુભ લિંગો સાથે સંકળાયેલા જીવમાં કદી કલુષતા ઉત્પન્ન થતી નથી; કારણ કે આ શુભલિંગો પરમ પાવન જ્યેષ્ઠસ્થાને પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 22
स्कंद उवाच । एकदा तत्र यद्वृत्तं ज्येष्ठस्थाने महामुने । तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणुष्वाघविनाशनम्
સ્કંદે કહ્યું—હે મહામુને! જ્યેષ્ઠસ્થાને એક વખત જે બન્યું તે હું તને કહું છું; સાંભળ, આ કથા પાપનાશક છે।
Verse 23
स्वैरं विहरतस्तत्र ज्येष्ठस्थाने महेशितुः । कौतुकेनैव चिक्रीड शिवा कंदुकलीलया
ત્યાં જ્યેષ્ઠસ્થાને મહેશ સ્વૈર વિહાર કરતા હતા ત્યારે, શિવાએ કૌતુકવશ કંદુક-ક્રીડા એટલે બોલની લીલા શરૂ કરી।
Verse 24
उदंच न्न्यंचदंगानां लाघवं परितन्वती । निःश्वासामोदमुदित भ्रमराकुलितेक्षणा
અંગોને ઉપર-નીચે હલાવી તે લાઘવની છટા વિસ્તારી રહી હતી; પોતાના શ્વાસની સુગંધથી આનંદિત, તેની આંખો ભમરાઓથી વ્યાકુલ હતી।
Verse 25
भ्रश्यद्ध म्मिल्लसन्माल्य स्थपुटीकृत भूमिका । स्विद्यत्कपोलपत्राली स्रवदंबुकणोज्ज्वला
તેની જુડાની ગાંઠ અને પુષ્પમાળા સરકતી હતી; પગના ઠેકાથી ભૂમિ દબાઈ જતી હતી. કપોલ上的 પત્રાલંકારો પરસેવે ઝળહળતા, ટપકતા બિંદુઓથી દીપ્ત હતા।
Verse 26
स्फुटच्चोलांशुकपथनिर्यदंगप्रभावृता । उल्लसत्कंदुकास्फालातिशोणितकरांबुजा
તેના વસ્ત્રના છિદ્રમાર્ગોથી અંગકાંતિ ઝળહળી ઊઠી; અને કંદુકના પ્રબળ પ્રહારથી તેના કમળસમાન હાથ ગાઢ અરुण તેજથી ઝગમગ્યા।
Verse 27
कंदुकानुग सदृष्टि नर्तित भ्रूचलतांचला । मृडानी किल खेलंती ददृशे जगदंबिका
બોલને અનુસરતી નજર, નૃત્ય કરતી ભ્રૂ અને હલતા આંચલ સાથે મૃડાની—જગદંબિકા—ખરેખર રમતમાં લીન દેખાઈ।
Verse 28
अंतरिक्षचराभ्यां च दितिजाभ्यां मनोहरा । कटाक्षिताभ्यामिव वै समुपस्थितमृत्युना
અંતરિક્ષમાં વિચરતા દિતિપુત્ર એવા બે મનોહર દૈત્ય નજીક આવ્યા; પરંતુ દેવીના એક કટાક્ષથી જ જાણે સ્વયં મૃત્યુ હાજર થયું।
Verse 29
विदलोत्पल संज्ञाभ्यां दृप्ताभ्यां वरतो विधेः । तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्बलात्
વિદલ અને ઉત્પલ નામના તે બે દર્પી, વિધાતા બ્રહ્માથી વર મેળવી, પોતાના ભુજબળથી ત્રિલોકને તૃણ સમ તુચ્છ ગણતા હતા।
Verse 30
देवीं परिजिहीर्षू तौ विषमेषु प्रपीडितौ । दिवोवतेरतुः क्षिप्रं मायां स्वीकृत्य शांबरीम्
દેવીનું અપહરણ કરવાની ઇચ્છાથી, પોતાના ભયંકર કાવતરામાં દબાયેલા તે બંને ઝડપથી સ્વર્ગમાંથી ઉતરી આવ્યા અને શાંબરી માયા ધારણ કરી।
Verse 31
धृत्वा पारषदीं मूर्तिमायातावंबिकांतिकम् । तावत्यंतं सुदुर्वृत्तावतिचंचलमानसा
પાર્ષદનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને તે બે અતિ દુષ્ટ, અતિ ચંચળ મનવાળા, અંબિકાના સમીપે આવી પહોંચ્યા।
Verse 32
सर्वज्ञेन परिज्ञातौ चांचल्याल्लोचनोद्भवात् । कटाक्षिताथ देवेन दुर्गादुर्गारिघातिनी
તેમની આંખોમાં ઊઠેલી ચંચળતા પરથી સર્વજ્ઞ દેવએ તેમને તરત ઓળખી લીધા; ત્યારબાદ ધર્મદુર્ગના શત્રુઓનો સંહાર કરનારી દુર્ગાએ તેમના પર કટાક્ષ કર્યો।
Verse 33
विज्ञाय नेत्रसंज्ञां तु सर्वज्ञार्ध शरीरिणी । तेनैव कंदुकेनाथ युगपन्निजघान तौ
નેત્રોના સંકેતને સમજી, સર્વજ્ઞના અર્ધશરીરરૂપા દેવીએ એ જ કંદુકથી તે બંનેને એકસાથે પાડી દીધા।
Verse 34
महाबलौ महादेव्या कंदुकेन समाहतौ । परिभ्रम्य परिभ्रम्य तौ दुष्टौ विनिपेततुः
મહાદેવીના કંદુકથી ઘાયલ થયેલા તે બે મહાબળી દુષ્ટો વારંવાર ઘૂમતા ઘૂમતા અંતે ધરતી પર પટકાયા।
Verse 35
वृंतादिव फले पक्वे तालादनिललोलिते । दंभोलिना परिहते शृंगेइव महागिरेः
તેઓ એવા પડ્યા જેમ તાડના વૃક્ષમાં પવનથી હલતા ડાંઠ પરથી પક્વ ફળ તૂટીને પડે; અથવા વીજળીના પ્રહારે મહાગિરિનું શિખર ધરાશાયી થાય તેમ।
Verse 36
तौ निपात्य महादैत्यावकार्यकरणोद्यतौ । ततः परिणतिं यातो लिंगरूपेण कंदुकः
અધર્મકર્મ કરવા ઉદ્યત એવા તે બે મહાદૈત્યોને પાડી, ત્યારબાદ કંદુકે અદ્ભુત પરિવર્તન પામી શિવલિંગરૂપે પ્રતિષ્ઠા પામી।
Verse 37
कंदुकेश्वरसंज्ञं च तल्लिंगमभवत्तदा । ज्येष्ठेश्वर समीपे तु सर्वदुष्टनिवारणम्
ત્યારે તે લિંગ ‘કંદુકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું; જ્યેષ્ઠેશ્વરના સમીપ સ્થિત તે સર્વ દુષ્ટતા નિવારક તરીકે ખ્યાત છે।
Verse 38
कंदुकेश समुत्पत्तिं यः श्रोष्यति मुदान्वितः । पूजयिष्यति यो भक्तस्तस्य दुःखभयं कुतः
જે આનંદપૂર્વક કંદુકેશના પ્રાકટ્યની કથા સાંભળે છે અને જે ભક્તિથી તેની પૂજા કરે છે—તેને દુઃખ કે ભય ક્યાંથી થાય?
Verse 39
कंदुकेश्वर भक्तानां मानवानां निरेनसाम् । योगक्षेमं सदा कुर्याद्भवानी भयनाशिनी
કંદુકેશ્વરના નિર્દોષ ભક્ત માનવો માટે ભયનાશિની ભવાની સદા યોગક્ષેમ—પ્રાપ્તિ અને રક્ષા—કરે છે।
Verse 40
मृडानी तस्य लिंगस्य पूजां कुर्यात्सदैव हि । तत्रैव देव्या सान्निध्यं पार्वत्या भक्तसिद्धिदम्
મૃડાની (પાર્વતી) તે લિંગની પૂજા સદૈવ કરે છે; અને ત્યાં જ દેવી પાર્વતીનું સાન્નિધ્ય રહે છે, જે ભક્તોને સિદ્ધિ આપે છે।
Verse 41
कंदुकेशं महालिंगं काश्यां यैर्न समर्चितम् । कथं तेषां भवनीशौ स्यातां सर्वेप्सितप्रदौ
જે લોકો કાશીમાં કંદુકેશ મહાલિંગનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરતા નથી, તેમના માટે ભવાની અને ઈશ સર્વ ઇચ્છિત વર આપનાર કેવી રીતે બને?
Verse 42
द्रष्टव्यं च प्रयत्नेन तल्लिंगं कंदुकेश्वरम् । सर्वोपसर्गसंघातविघातकरणं परम्
પ્રયત્નપૂર્વક તે કંદુકેશ્વર લિંગનું દર્શન કરવું જોઈએ; કારણ કે તે સર્વ ઉપસર્ગોના સમૂહને પરમ રીતે વિઘટિત કરનાર છે.
Verse 43
कंदुकेश्वर नामापि श्रुत्वा वृजिनसंततिः । क्षिप्रं क्षयमवाप्नोति तमः प्राप्योष्णगुं यथा
માત્ર ‘કંદુકેશ્વર’ નામ સાંભળતાં જ પાપોની અવિરત પરંપરા ઝડપથી ક્ષય પામે છે—જેમ ઉષ્ણતા અને પ્રકાશ મળતાં અંધકાર નાશ પામે છે.
Verse 44
स्कंद उवाच । संशृणुष्व महाभाग ज्येष्ठेश्वर समीपतः । यद्वृत्तांतमभूद्विप्र परमाश्चर्यकृद्ध्रुवम्
સ્કંદે કહ્યું—હે મહાભાગ બ્રાહ્મણ, જ્યેષ્ઠેશ્વરના સમીપે જે પરમ અદ્ભુત અને નિશ્ચયે આશ્ચર્યકારક વૃત્તાંત બન્યો, તે ધ્યાનથી સાંભળ.
Verse 45
दंडखाते महातीर्थे देवर्षिपितृतृप्तिदे । तप्यमानेषु विप्रेषु निष्कामं परमं तपः
દંડખાત નામના મહાતીર્થમાં—જે દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓને તૃપ્તિ આપે છે—બ્રાહ્મણો તપમાં લીન હતા ત્યારે નિષ્કામ પરમ તપ આચરાતું હતું.
Verse 46
दैत्यो दुंदुभिनिर्ह्रादो दुष्टः प्रह्लादमातुलः । देवाः कथं सुजेयाः स्युरित्युपायमचिंतयत्
દુષ્ટ દૈત્ય દુન્દુભિનિર્હ્રાદ, પ્રહ્લાદનો મામા, એવો વિચાર કરીને ઉપાય વિચારવા લાગ્યો—“દેવોને કેવી રીતે સહેલાઈથી જીતવા?”
Verse 47
किं बलाश्च किमाहाराः किमाधारा हि देवताः । विचार्य बहुशो दैत्यस्तत्त्वं विज्ञाय निश्चितम्
“તેમનું બળ શું? તેમનો આહાર શું? દેવતાઓ ખરેખર કયા આધાર પર સ્થિત છે?”—એ રીતે દૈત્ય વારંવાર વિચાર કરીને તત્ત્વ જાણી દૃઢ નિશ્ચયે સ્થિર થયો.
Verse 48
अवश्यमग्रजन्मानो हेतवोत्र विचारतः । ब्राह्मणान्हंतुमसकृत्कृतवानुद्यमं ततः
આ રીતે વિચાર કરીને તેણે નક્કી કર્યું કે અહીં નિર્ણાયક કારણ તો અગ્રજન્મા બ્રાહ્મણો જ છે; તેથી તે વારંવાર બ્રાહ્મણવધ માટે પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો.
Verse 49
यतः क्रतुभुजो देवाः क्रतवो वेदसंभवाः । ते वेदा ब्राह्मणाधीनास्ततो देवबलं द्विजाः
કારણ કે દેવો યજ્ઞોના ભોગ ભોગવે છે; યજ્ઞો વેદમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; અને વેદ બ્રાહ્મણોના આધિન છે—અતએવ, હે દ્વિજોય, દેવબળ બ્રાહ્મણોમાં જ સ્થિત છે.
Verse 50
निश्चितं ब्राह्मणाधाराः सर्वे वेदाः सवासवाः । गीर्वाणा ब्राह्मणबला नात्र कार्या विचारणा
નિશ્ચિત છે કે સર્વ વેદો, ઇન્દ્ર સહિત દેવગણ, બ્રાહ્મણોના આધાર પર જ સ્થિત છે. ગીર્વાણો બ્રાહ્મણબળથી જ બળવાન—અહીં વધુ વિચાર જરૂરી નથી.
Verse 51
ब्राह्मणा यदि नष्टाः स्युर्वेदा नष्टास्ततः स्वयम् । आम्नायेषु प्रणष्टेषु विनष्टाः शततंतवः
જો બ્રાહ્મણો નષ્ટ થાય, તો ત્યારબાદ વેદો પણ સ્વયં નષ્ટ થઈ જાય. અને જ્યારે આમ્નાય—પવિત્ર પરંપરા-પ્રસાર—નાશ પામે, ત્યારે પરંપરાના શતતંતુઓ પણ વિનષ્ટ થાય.
Verse 52
यज्ञेषु नाशं गच्छत्सु हृताहारास्ततः सुराः । निर्बलाः सुखजेयाः स्युर्जितेषु त्रिदशेष्वथ
યજ્ઞો નાશ પામે ત્યારે દેવતાઓનો આહાર હરણ થાય છે. ત્યારે દેવો નિર્બળ અને સહેલાઈથી જીતાય એવા બને છે; અને ત્રિદશ પરાજિત થાય ત્યારે લોકવ્યવસ્થા ઉથલપાથલ થાય છે.
Verse 53
अहमेव भविष्यामि मान्यस्त्रिजगतीपतिः । आहरिष्यामि देवानामक्षयाः सर्वसंपदः
હું એકલો જ ત્રિલોકનો માન્ય અધિપતિ બનીશ. દેવતાઓની સર્વ અક્ષય સંપત્તિ અને ઐશ્વર્ય હું હરી લઈશ.
Verse 54
निर्वेक्ष्यामि सुखान्येव राज्ये निहतकंटके । इति निश्चित्य दुर्बुद्धिः पुनश्चिंतितवान्मुने
કાંટા (અડચણો) કાપી નાખેલા રાજ્યમાં હું માત્ર સુખો જ ભોગવીશ. એમ નક્કી કરીને, હે મુને, તે દુર્બુદ્ધિએ ફરી વિચાર કર્યો.
Verse 55
द्विजाः क्व संति भूयांसो ब्रह्मतेजोतिबृंहिताः । श्रुत्यध्ययन संपन्नास्तपोबल समन्विताः
બ્રહ્મતેજથી વૃદ્ધિ પામેલા, શ્રુતિ-અધ્યયનમાં નિપુણ અને તપોબળથી યુક્ત એવા અનેક દ્વિજ ક્યાં છે?
Verse 56
भूयसां ब्राह्मणानां तु स्थानं वाराणसी भवेत् । तानादावुपसंहृत्य यामि तीर्थांतरं ततः
ઘણા બ્રાહ્મણોનું મુખ્ય નિવાસસ્થાન વારાણસી જ છે. પહેલાં ત્યાં તેમનો સંહાર કરીને, પછી હું અન્ય તીર્થો તરફ જઈશ.
Verse 57
यत्रयत्र हि तीर्थेषु यत्रयत्राश्रमेषु च । संति सर्वेऽग्रजन्मानस्ते मयाद्याः समंततः
જ્યાં જ્યાં તીર્થો છે, જ્યાં જ્યાં આશ્રમો છે—ત્યાં ત્યાં અગ્રજ દ્વિજજન વસે છે; તેઓ સર્વ દિશાઓથી મારા દ્વારા ઘાત પામવા યોગ્ય છે.
Verse 58
इति दुंदुभिनिर्ह्रादो मतिं कृत्वा कुलोचिताम् । प्राप्यापि काशीं दुर्वृत्तो मायावी न्यवधीद्द्विजान्
આ રીતે દુન્દુભિનિર્હ્રાદે પોતાના કુળને અનુરૂપ સંકલ્પ બાંધ્યો. કાશી પહોંચીને તે દુષ્ટ માયાવી દ્વિજોને મારી નાખ્યો.
Verse 60
यथा कोपि न वेत्त्येव तथाच्छन्नोऽभवत्पुनः । वने वनेचरो भूत्वा यादोरूपी जलाशये
કોઈ તેને જરા પણ ઓળખી ન શકે એ માટે તે ફરી છુપાઈ ગયો. વનમાં વનચર બની ફર્યો અને જળાશયોમાં જલચરરૂપ ધારણ કર્યું.
Verse 61
अदृश्यरूपी मायावी देवानामप्यगोचरः । दिवाध्यानपरस्तिष्ठेन्मुनिवन्मुनिमध्यगः
અદૃશ્યરૂપ ધારણ કરનાર તે માયાવી દેવતાઓને પણ અગોચર હતો. દિવસે ધ્યાનમાં તત્પર રહી, મુનિઓની વચ્ચે મુનિ સમાન વર્તતો.
Verse 62
प्रवेशमुटजानां च निर्गमं च विलोकयन् । यामिन्यां व्याघ्ररूपेण ब्राह्मणान्भक्षयेद्बहून्
તે પર્ણકુટીઓમાં પ્રવેશ અને ત્યાંથી નીકળવું જોતો રહેતો; અને રાત્રે વ્યાઘ્રરૂપ ધારણ કરીને અનેક બ્રાહ્મણોને ભક્ષણ કરતો.
Verse 63
निःशब्दमेव नयति नत्यजेदपि कीकसम् । इत्थं निपातिता विप्रास्तेन दुष्टेन भूरिशः
તે તેમને સંપૂર્ણ નિઃશબ્દ રીતે લઈ જતો અને પાછળ શવ પણ ન છોડતો. આ રીતે તે દુષ્ટે અનેક બ્રાહ્મણોને પાતાળ્યા.
Verse 64
एकदा शिवरात्रौ तु भक्तस्त्वेको निजोटजे । सपर्यां देवदेवस्य कृत्वा ध्यानस्थितोभवत्
એક વાર શિવરાત્રિએ એક ભક્ત પોતાના કૂટિરમાં એકલો હતો; દેવાધિદેવની સપર્યા કરીને તે ધ્યાનમાં સ્થિર થયો.
Verse 65
स च दुंदुभिनिर्ह्राद दैत्येंद्रो बलदर्पितः । व्याघ्र रूपं समास्थाय तमादातुं मतिं दधे
અને તે દુંદુભિનિર્હ્રાદ નામનો દૈત્યેન્દ્ર, બળના દર્પથી મત્ત થઈ, વ્યાઘ્રરૂપ ધારણ કરીને તેને પકડી લેવા મનમાં નક્કી કર્યું.
Verse 66
तं भक्तं ध्यानमापन्नं दृढचित्तं शिवेक्षणे । कृतास्त्रमंत्रविन्यासं तं क्रांतुमशकन्न सः
પરંતુ તે ભક્ત ધ્યાનમાં લીન, શિવદર્શન પર દૃઢચિત્ત, અને મંત્રરક્ષા તથા આસ્ત્રવિન્યાસથી સુરક્ષિત હતો; તેને તે દબાવી શક્યો નહીં.
Verse 67
अथ सर्वगतः शंभुर्ज्ञात्वा तस्याशयं हरः । दैत्यस्य दुष्टरूपस्य वधाय विदधे धियम्
ત્યારે સર્વવ્યાપી હર-શંભુએ તે દૈત્યનો આશય જાણી, દुष્ટરૂપ દૈત્યના વધ માટે તથા પાવન ક્ષેત્રની રક્ષા માટે ઉપાય નક્કી કર્યો।
Verse 68
यावदादित्सति व्याघ्रस्तावदाविरभूद्धरः । जगद्रक्षामणिस्त्र्यक्षो भक्तरक्षण दक्षधीः
જ્યારે વ્યાઘ્ર પ્રહાર કરવા ઉદ્યત થયો, ત્યારે જ ધરો (શિવ) તત્ક્ષણે પ્રગટ થયા—ત્રિનેત્ર, જગત્-રક્ષાના મણિ, ભક્તરક્ષણમાં દક્ષ દૃઢનિશ્ચયી।
Verse 69
रुद्रमायांतमालोक्य तद्भक्तार्चित लिंगतः । दैत्यस्तेनैव रूपेण ववृधे भूधरोपमः
ભક્તે પૂજેલા તે લિંગમાંથી રુદ્રને આવતાં જોઈ, દૈત્ય વૈરગર્વથી એ જ રૂપે ફૂલ્યો અને પર્વત સમો વિશાળ થયો।
Verse 70
सावज्ञमथसर्वज्ञं यावत्पश्यति दानवः । तावदायांतमादाय कक्षायंत्रे न्यपीडयत्
પછી દાનવે સર્વજ્ઞ પ્રભુને અવમાનથી જોતાં જ, તેઓ નજીક આવતાં તેમને પકડી કમરના બંધનયંત્રની જેમ કસીને દબાવી દીધા।
Verse 71
पंचास्यस्त्वथ पंचास्यं मुष्ट्या मूर्धन्यताडयत् । स च तेनैव रूपेण कक्षानिष्पेषणेन च
ત્યારે પંચાસ્ય (શિવ) એ પંચાસ્ય શત્રુના મસ્તક પર મুষ্টિપ્રહાર કર્યો; અને એ જ રૂપથી તથા કક્ષા-નિષ્પેષણથી પણ દૈત્યનો આક્રમણ પ્રતિહત કર્યો।
Verse 72
अत्यार्तमरटद्व्याघ्रो रोदसी परिपूरयन् । तेन नादेन सहसा सं प्रवेपितमानसाः
અતિ વ્યથા સાથે વ્યાઘ્ર ગર્જ્યો; તેના નાદે આકાશ અને પૃથ્વી પરિપૂર્ણ થઈ ગયા. તે અચાનક ગર્જનાથી સૌનાં મન ભયથી કંપી ઊઠ્યાં.
Verse 73
तपोधनाः समाजग्मुर्निशि शब्दानुसारतः । तत्रेश्वरं समालोक्य कक्षीकृत मृगेश्वरम्
તપોધન ઋષિઓ રાત્રે તે શબ્દને અનુસરી ત્યાં આવ્યા; ત્યાં તેમણે ઈશ્વરને જોયા—જેઓ મૃગરાજને પોતાની કક્ષમાં ધારણ કરીને બેઠા હતા.
Verse 74
तुष्टुवुः प्रणता सर्वे शर्वं जयजयाक्षरैः । परित्राता जगत्त्रातः प्रत्यूहाद्दारुणादितः
બધાએ પ્રણામ કરીને ‘જય જય’ના અક્ષરોથી શર્વની સ્તુતિ કરી; કારણ કે તેઓ પરિત્રાતા, જગત્ત્રાતા, ભયંકર પ્રતિઉહોથી ઉદ્ધાર કરનાર છે.
Verse 75
अनुग्रहं कुरुध्वेश तिष्ठात्रैव जगद्गुरो । अनेनैव हि रूपेण व्याघ्रेश इति नामतः
અનુગ્રહ કરો, હે ઈશ; હે જગદ્ગુરો, અહીં જ નિવાસ કરો. આ જ રૂપે ‘વ્યાઘ્રેશ’ નામે પ્રસિદ્ધ રહો.
Verse 76
कुरु रक्षां महादेव ज्येष्ठस्थानस्य सर्वदा । अन्येभ्योप्युपसर्गेभ्यो रक्ष नस्तीर्थवासिनः
હે મહાદેવ, આ જ્યેષ્ઠસ્થાનની સદા રક્ષા કરો; અને અન્ય ઉપસર્ગોથી પણ અમને—આ તીર્થવાસીઓને—રક્ષો.
Verse 77
इति श्रुत्वा वचस्तेषां देवश्चंद्रविभूषणः । तथेत्युक्त्वा पुनः प्राह शृणुध्वं द्विजपुंगवाः
તેમના વચનો સાંભળી ચંદ્રભૂષણ દેવ બોલ્યા—“તથાસ્તુ।” પછી ફરી કહ્યું—“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સાંભળો।”
Verse 78
यो मामनेन रूपेण द्रक्ष्यति श्रद्धयात्र वै । तस्योपसर्गसंघातं घातयिष्याम्यसंशयम्
અહીં જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક આ જ રૂપે મારું દર્શન કરશે, તેના ઉપર આવતાં ઉપસર્ગોના સમૂહને હું નિઃસંદેહ નાશ કરી દઈશ।
Verse 79
एतल्लिंगं समभ्यर्च्य यो याति पथि मानवः । चौरव्याघ्रादिसंभूत भयं तस्य कुतो भवेत्
આ લિંગની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને જે મનુષ્ય માર્ગે જાય છે, તેને ચોર, વાઘ વગેરેમાંથી ઉપજતું ભય ક્યાંથી થાય?
Verse 80
मच्चरित्रमिदं श्रुत्वा स्मृत्वा लिंगमिदं हृदि । संग्रामे प्रविशन्मर्त्यो जयमाप्नोति नान्यथा
મારું આ ચરિત્ર સાંભળી અને આ લિંગને હૃદયમાં સ્મરીને જે મર્ત્ય યુદ્ધમાં પ્રવેશે છે, તે વિજય પામે છે—અન્યથા નહીં।
Verse 81
इत्युक्त्वा देवदेवशस्तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ । सविस्मयास्ततो विप्राः प्रातर्याता यथागतम्
આવું કહી દેવોના દેવ તે જ લિંગમાં લીન થઈ ગયા. ત્યારબાદ આશ્ચર્યચકિત બ્રાહ્મણો પ્રાતઃકાળે જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા।
Verse 82
स्कन्द उवाच । तदा प्रभृति कुंभोत्थ लिंगं व्याघ्रेश्वराभिधम् । ज्येष्ठेशादुत्तरेभागे दृष्टं स्पृष्टं भयापहम्
સ્કંદ બોલ્યા: હે કુંભજ! ત્યારથી તે લિંગ વ્યાઘ્રેશ્વર તરીકે ઓળખાય છે. જ્યેષ્ઠેશ્વરની ઉત્તરે આવેલા આ લિંગના દર્શન અને સ્પર્શ માત્રથી ભય દૂર થાય છે.
Verse 83
व्याघ्रेश्वरस्य ये भक्तास्तेभ्यो बिभ्यति किंकराः । यामा अपि महाक्रूरा जयजीवेति वादिनः
જેઓ વ્યાઘ્રેશ્વરના ભક્તો છે, તેમનાથી યમદૂતો પણ ડરે છે. યમના અત્યંત ક્રૂર સેવકો પણ તેમને જોઈને 'જય હો, જીવતા રહો' એમ કહે છે.
Verse 84
पराशरेश्वरादीनां लिंगानामिह संभवम् । श्रुत्वा नरो न लिप्येत महापातककर्दमैः
અહીં પરાશરેશ્વર વગેરે લિંગોની ઉત્પત્તિ વિશે સાંભળીને મનુષ્ય મહાપાપો રૂપી કાદવથી ખરડાતો નથી.
Verse 85
कंदुकेश समुत्पत्तिं व्याघ्रे शाविर्भवं तथा । समाकर्ण्य नरो जातु नोपसर्गैः प्रदूयते
કંદુકેશની ઉત્પત્તિ તથા વ્યાઘ્રેશ્વરના પ્રાગટ્ય વિશે સાંભળવાથી મનુષ્ય ક્યારેય ઉપદ્રવો કે મુસીબતોથી પીડાતો નથી.
Verse 86
उटजेश्वर लिंगं तु व्याघ्रेशात्पश्चिमे स्थितम् । भक्तरक्षार्थमुद्भूतं स्यात्समभ्यर्च्य निर्भयः
ઉટજેશ્વર લિંગ વ્યાઘ્રેશ્વરની પશ્ચિમ દિશામાં આવેલું છે. ભક્તોના રક્ષણ માટે પ્રગટ થયેલા આ લિંગની પૂજા કરીને મનુષ્ય નિર્ભય બને છે.