Adhyaya 19

Verse 1

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य तपोराशे काश्यां लिंगानि यानि वै । सेवितानि नृणां मुक्त्यै भवेयुर्भावितात्मनाम्

સ્કંદે કહ્યું: હે તપોરાશિ અગસ્ત્ય, સાંભળો—કાશીમાં જે જે શિવલિંગો છે, તે ભાવિતાત્મા, શુદ્ધ અને સંયમી મનુષ્યો દ્વારા સેવિત થતાં મનુષ્યોની મુક્તિના હેતુ બને છે।

Verse 2

कृत्तिप्रावरणं यत्र कृतं देवेन लीलया । रुद्रावास इति ख्यातं तत्स्थानं सर्वसिद्धिदम्

જ્યાં દેવે લીલાથી કૃત્તિ (ચર્મ)નું પ્રાવરણ બનાવ્યું, તે સ્થાન ‘રુદ્રાવાસ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે પવિત્ર સ્થાન સર્વ સિદ્ધિ આપનારું છે।

Verse 3

स्थिते तत्रोमया सार्धं स्वेच्छया कृत्तिवाससि । आगत्य नंदी विज्ञप्तिं चक्रे प्रणतिपूर्वकम्

કૃત્તિવાસમાં તેઓ પોતાની ઇચ્છાથી ઉમા સાથે નિવાસ કરતા હતા. ત્યારે નંદી આવી પ્રણામ કરીને આદરપૂર્વક વિનંતી કરી।

Verse 4

देवदेवेश विश्वेश प्रासादाः सुमनोहराः । सर्वरत्नमया रम्याः साष्टाषष्टिरभूदिह

હે દેવદેવેશ, હે વિશ્વેશ! અહીં અતિમનોહર, સર્વ રત્નોથી રચાયેલા, રમ્ય એવા અડસઠ પ્રાસાદો પ્રગટ થયા છે।

Verse 5

भूर्भुवःस्वस्तले यानि शुभान्यायतनानि हि । मुक्तिदान्यपि तानीह मयानीतानि सर्वतः

ભૂ, ભુવઃ અને સ્વર્ગલોકમાં જે જે શુભ આયતનો છે—મુક્તિ આપનારાં પણ—તે બધાં મેં સર્વ દિશાઓમાંથી અહીં લાવી મૂક્યાં છે।

Verse 6

यतो यच्च समानीतं यत्र यच्च कृतास्पदम् । कथयिष्याम्यहं नाथ क्षणं तदवधार्यताम्

કયું ક્યાંથી લાવવામાં આવ્યું અને કયું ક્યાં આસનરૂપે સ્થાપિત થયું—હે નાથ, હું બધું કહું છું; કૃપા કરીને ક્ષણમાત્ર ધ્યાન આપો।

Verse 7

स्थाणुर्नाम महालिंगं देवदेवस्य मोक्षदम् । कुरुक्षेत्रादिहोद्भूतं कलाशेषोस्ति तत्र वै

‘સ્થાણુ’ નામનું એક મહાલિંગ છે, જે દેવદેવના પ્રસાદથી મોક્ષદાયક છે. તે કુરુક્ષેત્રમાંથી અહીં પ્રગટ થયું છે; અને ત્યાં તેનું કલાશેષ પણ છે।

Verse 8

तदग्रे सन्निहत्याख्या महापुष्करिणी शुभा । लोलार्क पश्चिमे भागे कुरुक्षेत्रस्थली तु सा

તેના આગળ ‘સન્નિહત્યા઼’ નામની શુભ મહાપુષ્કરિણી સ્થિત છે. લોલાર્કના પશ્ચિમ ભાગે કાશીમાં તે પવિત્ર ભૂમિ ‘કુરુક્ષેત્ર-સ્થલી’ તરીકે જાણીતી છે.

Verse 9

तत्र स्नातं हुतं जप्तं तप्तं दत्तं शुभार्थिभिः । कुरुक्षेत्राद्भवेत्सत्यं कोटिकोटिगुणाधिकम्

ત્યાં શુભ ઇચ્છનારાઓ સ્નાન, હવન, જપ, તપ અને દાન કરે તો તેનું પુણ્ય ખરેખર કુરુક્ષેત્રના ફળ કરતાં પણ કરોડો-કરોડ ગણી વધારે થાય છે.

Verse 10

नैमिषाद्देवदेवोत्र ब्रह्मावर्तेन संयुतः । तत्रांशमात्रं संस्थाप्य काश्यामाविरभूद्विभो

નૈમિષથી દેવોના દેવ અહીં બ્રહ્માવર્ત સાથે સંયુક્ત થઈ આવ્યા; ત્યાં પોતાના અંશમાત્રને સ્થાપી તે વિભુ કાશીમાં પ્રગટ થયા.

Verse 11

ढुंढिराजोत्तरेभागे सिद्धिदं साधकस्य वै । लिंगं वै देवदेवाख्यं तदग्रे कूप उत्तमः

ઢુંઢિરાજના ઉત્તર ભાગે સાધકને સિદ્ધિ આપનાર ‘દેવદેવ’ નામનું લિંગ સ્થિત છે; અને તેના આગળ એક ઉત્તમ કૂપ (કૂવો) છે.

Verse 12

ब्रह्मावर्त इति ख्यातः पुनरावृत्तिहृन्नृणाम् । तत्कूपाद्भिः कृतस्नानो देवदेवं समर्च्य च

આ ‘બ્રહ્માવર્ત’ તરીકે ખ્યાત છે, જે મનુષ્યોની પુનરાવૃત્તિ (પુનર્જન્મ) હરાવે છે. તે કૂપના જળથી સ્નાન કરીને અને દેવદેવનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને…

Verse 13

तत्पुण्यं नैमिषारण्यात्कोटिकोटिगुणं स्मृतम् । गोकर्णायतनादत्र स्वयमाविरभून्महत्

તેનું પુણ્ય નૈમિષારણ્યના પુણ્ય કરતાં પણ કરોડો-કરોડ ગણું વધુ કહેવાયું છે. અહીં ગોકર્ણાયતનમાંથી મહાદેવ સ્વયં મહિમાથી પ્રગટ થયા.

Verse 14

लिंगं महाबलं नाम सांबादित्यसमीपतः । दर्शनात्स्पर्शनाद्यस्य क्षणादेनो महाबलम्

સાંબાદિત્યની નજીક ‘મહાબલ’ નામનું લિંગ છે. તેનું દર્શન કે સ્પર્શ માત્રથી જ ક્ષણમાં પ્રબળ પાપ નાશ પામે છે.

Verse 15

वाताहतस्तूलराशिरिव विद्राति दूरतः । कपालमोचनपुरो दृष्ट्वा लिंगं महाबलम्

જેમ પવનથી ઉડેલો કપાસનો ઢગલો દૂર દૂર વિખેરાઈ જાય છે, તેમ કપાલમોચનમાં મહાબલ-લિંગના દર્શનથી (પાપ) દૂર ભાગી જાય છે.

Verse 16

महाबलमवाप्नोति निवार्णनगरं व्रजेत् । ऋणमोचनतः प्राच्यां प्रभासात्क्षेत्रसत्तमात्

મનુષ્ય મહાબલ (મહાશક્તિ) પ્રાપ્ત કરે છે અને ‘નિવાર্ণ’ નામના નગરમાં જવું જોઈએ. તેનું માહાત્મ્ય પૂર્વના ઋણમોચન તથા ક્ષેત્રશ્રેષ્ઠ પ્રભાસ કરતાં પણ અધિક કહેવાયું છે.

Verse 17

शशिभूषणसंज्ञं तु लिंगमत्र प्रतिष्ठितम् । तल्लिंगसेवनान्मर्त्यः शाशिभूषणतां व्रजेत्

અહીં ‘શશિભૂષણ’ નામનું લિંગ પ્રતિષ્ઠિત છે. તે લિંગની સેવા કરવાથી મર્ત્ય શશિભૂષણત્વ (દૈવી ગૌરવ) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 18

प्रभासक्षेत्रयात्रायाः पुण्यं प्राप्नोति कोटिकृत् । उज्जयिन्या महाकालः स्वयमत्रागतो विभुः

અહીં ક્ષેત્રયાત્રા કરવાથી પ્રભાસક્ષેત્રયાત્રાના કરોડગણા સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ઉજ્જયિનીથી સર્વવ્યાપી પ્રભુ મહાકાળ સ્વયં અહીં પધાર્યા છે.

Verse 19

यन्नामस्मरणादेव न भयं कलिकालतः । प्रणवाख्यान्महालिंगात्प्राच्यां कल्मषनाशनम्

જેનાં નામસ્મરણ માત્રથી કલિયુગમાં પણ ભય રહેતો નથી. પૂર્વ દિશામાં ‘પ્રણવ’ નામનું મહાલિંગ સ્થિત છે, જે પાપમલિનતાનો નાશ કરે છે.

Verse 20

महाकालाभिधं लिंगं दर्शनान्मोक्षदं परम् । अयोगंधेश्वरं लिंगं पुष्करात्तीर्थसत्तमात्

‘મહાકાળ’ નામનું લિંગ દર્શનમાત્રથી પરમ મોક્ષ આપે છે. તેમજ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ પુષ્કરથી ‘અયોગંધેશ્વર’ નામનું લિંગ અહીં આવ્યું છે.

Verse 21

आविरासीदिह महत्पुष्करेण सहैव तु । मत्स्योदर्युत्तरेभागे दृष्ट्वा ऽयोगंधमीश्वरम्

આ મહાપુષ્કર સાથે જ અહીં પ્રગટ થયું. મત્સ્યોદરીના ઉત્તર ભાગમાં અયોગંધ ઈશ્વરના દર્શન કરનાર ધન્ય બને છે.

Verse 22

स्नात्वाऽयोगंधकुंडे तु भवात्तारयते पितॄन् । महानादेश्वरं लिंगमट्टहासादिहागतम्

અયોગંધ કુંડમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પિતૃઓને ભવબંધનમાંથી તારવે છે. અট্টહાસથી આવેલું ‘મહાનાદેશ્વર’ લિંગ અહીં વિરાજે છે.

Verse 23

त्रिलोचनादुदीच्यां तु तद्दृष्टमुक्तये मतम् । महोत्कटेश्वरं लिंगं मरुत्कोटादिहागतम् । कामेश्वरोत्तरे भागे दृष्टं विमलसिद्धिदम्

ત્રિલોચનના ઉત્તર ભાગમાં તેનું દર્શન મોક્ષદાયક માનવામાં આવે છે. મરુત્કોટથી અહીં આવેલું મહોત્કટેશ્વર લિંગ છે. કામેશ્વરના ઉત્તર ભાગમાં તેના દર્શનથી નિર્મળ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 24

विश्वस्थानादिहायातं लिंगं वै विमलेश्वरम् । स्वर्लीनात्पश्चिमे भागे दृष्टं विमलसिद्धिदम्

વિશ્વસ્થાનથી અહીં આવેલું વિમલેશ્વર લિંગ છે. સ્વર્લીનના પશ્ચિમ ભાગમાં તેના દર્શનથી નિર્મળ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 25

महाव्रतं महालिंगं महेंद्रादिह संस्थितम् । स्कंदेश्वर समीपे तु महाव्रतफलप्रदम्

મહેન્દ્રથી અહીં સ્થાપિત થયેલું ‘મહાવ્રત’ નામનું મહાલિંગ છે. સ્કંદેશ્વરના સમીપે તે મહાવ્રતનું ફળ આપે છે.

Verse 26

वृंदारकर्षिवृंदानां स्तुवतां प्रथमे युगे । उत्पन्नं यन्महालिंगं भूमिं भित्त्वा सुदुर्भिदाम्

પ્રથમ યુગમાં, દેવગણ અને ઋષિવૃંદ સ્તુતિ કરતાં હતાં ત્યારે તે મહાલિંગ ઉત્પન્ન થયું અને ભેદવું કઠિન એવી ધરતીને ચીરીને પ્રગટ થયું.

Verse 27

महादेवेति तैरुक्तं यन्मनोरथपूरणात । वाराणस्यां महादेवस्तदारभ्याभवच्च यत्

તેમના મનોભિલાષ પૂર્ણ થતાં તેમણે તેને ‘મહાદેવ’ કહ્યું. અને તે સમયથી વારાણસીમાં તે ‘મહાદેવ’ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થયું.

Verse 28

मुक्तिक्षेत्रं कृतं येन महालिंगेन काशिका । अविमुक्ते महादेवं यो द्रक्ष्यत्यत्रमानवः

જે મહાલિંગ દ્વારા કાશિકા ‘મુક્તિક્ષેત્ર’ બની—અવિમુક્તમાં અહીં જે માનવ મહાદેવનું દર્શન કરશે…

Verse 29

शंभुलोके गमस्तस्य यत्रतत्र मृतस्य हि । अविमुक्ते प्रयत्नेन तत्संसेव्यं मुमुक्षुभिः

જ્યાં ક્યાં મૃત્યુ થાય તોય તેની ગતિ શંભુલોકને જ છે; તેથી મુમુક્ષુઓએ પ્રયત્નપૂર્વક અવિમુક્તનું આશ્રય લઈ સેવા કરવી જોઈએ।

Verse 30

कल्पांतरेपि न त्यक्तं कदाप्यानंदकाननम् । येन लिंगस्वरूपेण महादेवेन सर्वथा

કલ્પાંતમાં પણ આનંદકાનન કદી ત્યજાતું નથી; કારણ કે મહાદેવ સર્વથા ત્યાં લિંગસ્વરૂપે નિવાસ કરે છે।

Verse 31

तत्प्रसादोयमतुलः सर्वरत्नमयः शुभः । हिरण्यगर्भतीर्थाच्च प्रतीच्यां क्षेत्ररक्षकम्

આ તેમનો અતુલ પ્રસાદ શુભ અને સર્વરત્નમય છે; અને હિરણ્યગર્ભ-તીર્થથી પશ્ચિમ તરફ ક્ષેત્રરક્ષક (સ્થિત છે)।

Verse 32

वाराणस्यामधिष्ठात्री देवता साभिलाषदा । महादेवेति संज्ञा वै सर्वलिंगस्वरूपिणी

વારાણસીની અધિષ્ઠાત્રી, અભિલાષા આપનારી દેવી ‘મહાદેવી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; તે સર્વ લિંગસ્વરૂપોને ધારણ કરે છે।

Verse 33

वाराणस्यां महादेवो दृष्टो यैर्लिंगरूपधृक् । तेन त्रैलोक्यलिंगानि दृष्टानीह न संशयः

જેણે વારાણસીમાં લિંગરૂપધારી મહાદેવનું દર્શન કર્યું, તેણે નિઃસંદેહ ત્રિલોકના સર્વ લિંગોનું પણ દર્શન કર્યું.

Verse 34

वाराणस्यां महादेवं समभ्यर्च्य सकृन्नरः । आभूतसंप्लवं यावच्छिवलोके वसेन्मुदा

જે મનુષ્ય વારાણસીમાં મહાદેવની એકવાર પણ વિધિવત્ આરાધના કરે છે, તે ભૂતસંપ્લવ સુધી આનંદથી શિવલોકમાં વસે છે.

Verse 35

पवित्रपर्वणि सदा श्रावणे मासि यत्नतः । लिंगे पवित्रमारोप्य महादेवे न गर्भभाक्

પવિત્રપર્વે, ખાસ કરીને શ્રાવણ માસમાં, પ્રયત્નપૂર્વક લિંગ પર પવિત્ર (સૂત્ર/માળા) અર્પણ કરવું; મહાદેવ માટે આમ કરવાથી ફરી ગર્ભપ્રવેશ થતો નથી.

Verse 36

पितामहेश्वरं लिंगं गयातीर्थादिहागतम् । फल्ग्रुप्रभृतिभिस्तीर्थैः सार्धकोट्यष्टसंमितैः

પિતામહેશ્વર નામનું લિંગ ગયાતીર્થથી અહીં આવ્યું છે; સાથે ફલ્ગુ વગેરે તીર્થો પણ આવ્યા છે—સંખ્યા સાડા આઠ કરોડ.

Verse 37

धर्मेण यत्र वै तप्तं युगानामयुतं शतम् । साक्षीकृत्य महालिंगं श्रीमद्धर्मेश्वराभिधम्

જ્યાં ધર્મે શ્રીમદ્ધર્મેશ્વર નામના મહાલિંગને સાક્ષી રાખીને, અપાર કાળ—લાખ યુગો સુધી—તપ કર્યું હતું.

Verse 38

पितामहेश्वरं लिंगं तत्राभ्यर्च्य नरो मुदा । त्रिःसप्तकुलसंयुक्तो मुच्यते नात्र संशयः

ત્યાં પિતામહેશ્વર નામના લિંગનું આનંદપૂર્વક પૂજન કરનાર મનુષ્ય ત્રિસપ્ત—અર્થાત એકવીસ પેઢીઓ સહિત મુક્તિ પામે છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 39

प्रयागात्तीर्थराजाच्च शूलटंको महेश्वरः । तीर्थराजेन सहितः स्थित आगत्य वै स्वयम्

પ્રયાગ નામના તીર્થરાજમાંથી મહેશ્વર શૂલટંક સ્વરૂપે સ્વયં આવી, તે તીર્થરાજને સાથે લઈને અહીં સ્થિત થયા.

Verse 40

निर्वाणमंडपाद्रम्यादवाच्यामतिनिर्मलः । प्रासादो मेरुणा यस्य स्पर्धते कांचनोज्वलः

રમ્ય નિર્વાણ-મંડપના કારણે ત્યાં અવર્ણનીય, અતિ નિર્મળ, સુવર્ણ તેજથી ઝગમગતો પ્રાસાદ છે; તેની શોભા મેરુ પર્વત સાથે સ્પર્ધા કરે છે.

Verse 41

देवेनैव वरो दत्तो यत्र पूर्वं युगांतरे । पूज्यो महेश्वरः काश्यां प्रथमं कलुषापहः

તે સ્થળે પૂર્વ યુગાંતરે દેવએ જ એવો વર આપ્યો કે કાશીમાં સૌપ્રથમ પૂજ્ય મહેશ્વર થાય—જે કલુષ અને પાપ હરે છે.

Verse 42

यः प्रयाग इह स्नातो नमस्यति महेश्वरम् । समभ्यर्च्य विधानेन महासंभारविस्तरैः

જે પ્રયાગમાં સ્નાન કરીને અહીં આવી મહેશ્વરને નમસ્કાર કરે છે અને વિધાનપૂર્વક, બહુવિધ પૂજા-સામગ્રી સાથે તેમની આરાધના કરે છે—

Verse 43

प्रयागस्नानजात्पुण्याच्छूलटंक विलोकनात् । स प्राप्नुयान्न संदेहः पुण्यं कोटिगुणोत्तरम्

પ્રયાગમાં સ્નાનથી ઉત્પન્ન પુણ્ય અને શૂલટંકના દર્શનથી મનુષ્ય નિઃસંદેહે કોટિગુણોत्तर પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 44

शंकुकर्णान्महाक्षेत्रान्महातेज इतीरितम् । लिंगमाविरभूदत्र महातेजोविवृद्धिदम्

શંકુકર્ણ નામના મહાક્ષેત્રમાંથી અહીં ‘મહાતેજ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ લિંગ પ્રગટ થયું, જે મહાતેજમાં વૃદ્ધિ કરનાર છે.

Verse 45

महातेजोनिधिस्तस्य प्रासादोतीवनिर्मलः । ज्वालाजटिलिताकाशो माणिक्यैरेव निर्मितः

તે મહાતેજ-નિધિનો પ્રાસાદ અત્યંત નિર્મળ છે; જાણે માત્ર માણિક્યોથી જ બનાવેલો હોય, અને તેની તેજસ્વિતાથી આકાશ જ્વાલાઓથી ગૂંથાયેલું લાગે છે.

Verse 46

तल्लिंगदर्शनात्स्पर्शात्स्तवनाच्च समर्चनात् । प्राप्यते तत्परं धाम यत्र गत्वा न शोचते

તે લિંગના દર્શન, સ્પર્શ, સ્તુતિ અને સમ્યક્ પૂજનથી તે પરમ ધામ પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યાં પહોંચ્યા પછી શોક રહેતો નથી.

Verse 47

विनायकेश्वरात्पूर्वं महातेजः समर्चनात् । तेजोमयेन यानेन याति माहेश्वरं पदम्

વિનાયકેશ્વરના (દર્શન) પહેલાં મહાતેજનું વિધિવત્ પૂજન કરનાર સાધક તેજોમય યાન દ્વારા માહેશ્વર પદને પામે છે.

Verse 48

रुद्रकोटिसमाख्यातात्तीर्थात्परमपावनात् । महायोगीश्वरं लिंगमाविश्चक्रे स्वयं परम्

પરમ પાવન ‘રુદ્ર-કોટિ’ નામે પ્રસિદ્ધ તીર્થમાંથી સ્વયં પરમેશ્વરે ‘મહાયોગીશ્વર’ નામનું લિંગ પ્રગટ કર્યું।

Verse 49

पार्वतीश्वर लिंगस्य समीपे सर्वसिद्धिकृत् । तल्लिंगदर्शनात्पुंसां कोटिलिंग फलं भवेत्

સર્વસિદ્ધિ આપનાર પાર્વતીશ્વર લિંગની નજીક તે લિંગના દર્શનમાત્રથી મનુષ્યોને કોટિ લિંગ-પૂજન સમાન ફળ મળે છે।

Verse 50

तत्प्रासादस्य परितो रुद्राणां कोटिसंमिताः । प्रासादारम्यसंस्थाना निर्मिता रुद्रमूर्तिभिः

તે પ્રાસાદની આસપાસ રુદ્રમૂર્તિઓ દ્વારા રચાયેલા રમ્ય મંદિર-પરિસરો કોટિ સંખ્યામાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા।

Verse 51

काश्यां रुद्रस्थली सा तु पठ्यते वेदवादिभिः । रुद्रस्थल्यां मृता ये वै कृमिकीटपतंगकाः

કાશીમાં તે સ્થાન વેદવાદીઓ દ્વારા ‘રુદ્રસ્થલી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અને રુદ્રસ્થલીમાં જે કૃમિ, કીટ અને પતંગ મરે…

Verse 52

पशुपक्षिमृगा मर्त्या म्लेच्छा वाप्यथ दीक्षिताः । तेषां तु रुद्रीभूतानां पुनरावृत्तिरत्र न

તેઓ પશુ હોય, પક્ષી હોય, મૃગ હોય, મનુષ્ય હોય, મ્લેચ્છ હોય કે દીક્ષિત પણ હોય—અહીં રુદ્રરૂપ થયા પછી તેમનું પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) થતું નથી।

Verse 53

जन्मांतरसहस्रेषु यत्पापं समुपार्जितम् । रुद्रस्थलीं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्

હજારો જન્માંતરોમાં જે પાપ સંચિત થયું હોય, રુદ્રસ્થળીમાં પ્રવેશ કરનારનું તે સર્વ ક્ષય પામી નષ્ટ થાય છે।

Verse 54

अकामो वा सकामो वा तिर्यग्योनिगतोपि वा । रुद्रस्थल्यां त्यजन्प्राणान्परं निर्वाणमाप्नुयात्

નિષ્કામ હોય કે સકામ, તિર્યક્-યોનિમાં જન્મેલો હોય તોય—રુદ્રસ્થળીમાં પ્રાણ ત્યજનાર પરમ નિર્વાણ પામે છે।

Verse 55

स्वयमेकांबरात्क्षेत्रात्कृत्तिवासा इहागतः । कृत्तिवाससि लिंगेत्र स्वयमेव व्यवस्थितः

એકાંબરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાંથી સ્વયં કૃત્તિવાસા અહીં આવ્યા; અને આ કૃત્તિવાસ-લિંગમાં તેઓ પોતાની ઇચ્છાથી જ સ્થિત છે।

Verse 56

अस्मिन्स्थाने स्वभक्तानां सांबः सर्षिगणो विभुः । स्वयं चोपदिशेद्ब्रह्म श्रुतौ श्रुतिभिरीडितम्

આ સ્થાને સર્વશક્તિમાન સાંબ શિવ ઋષિગણ સાથે પોતાના ભક્તોને સ્વયં બ્રહ્મતત્ત્વનો ઉપદેશ આપે છે—જે શ્રુતિમાં પ્રખ્યાત અને શ્રુતિઓ દ્વારા સ્તુત છે।

Verse 57

क्षेत्रेत्र सिद्धिदे प्राप्तश्चंडीशो मरुजांगलात् । प्रचंडपापसंघातं खंडयेच्छतधेक्षणात्

આ સિદ્ધિદાયક ક્ષેત્રમાં મરુજાંગલથી ચંડીશ આવ્યા; તેમના દર્શનમાત્રથી પ્રચંડ પાપસમૂહ શતધા ખંડિત થાય છે।

Verse 58

पाशपाणिगणाध्यक्ष समीपे यः प्रपश्यति । चंडीश्वरं महालिंगं स याति परमां गतिम्

પાશધારી ગણાધ્યક્ષના સમીપ સ્થિત ચંડીશ્વર નામના મહાલિંગનું જે ભક્તિપૂર્વક દર્શન કરે છે, તે પરમ ગતિ એટલે મોક્ષને પામે છે।

Verse 59

कालंजरान्नीलकंठस्तिष्ठेदत्र स्वयं विभुः । गणेशाद्दंतकूटाख्यात्समीपे भवनाशनः

અહીં કાલંજરથી આવી સ્વયં સર્વશક્તિમાન નીલકંઠ પ્રભુ નિવાસ કરે છે; અને દંતકૂટ નામે પ્રસિદ્ધ ગણેશના સમીપે ભવનાશન પણ સ્થિત છે।

Verse 60

नीलकंठेश्वरं लिंगं काश्यां यैः परिपूजितम् । नीलकंठास्त एव स्युस्तएव शशिभूषणाः

કાશીમાં નીલકંઠેશ્વર લિંગની જે વિધિવત્ પૂજા કરે છે, તેઓ નીલકંઠ સમાન બને છે; ચંદ્રભૂષણ પ્રભુ સમાન થાય છે।

Verse 61

काश्मीरादिह संप्राप्तं लिंगं विजयसंज्ञितम् । सदा विजयदं पुंसां प्राच्यां शालकटंकटात्

કાશ્મીરથી અહીં આવેલું ‘વિજય’ નામનું લિંગ મનુષ્યોને સદા વિજય આપે છે; તે પૂર્વ દિશામાં શાલકટંકટ નામના સ્થાનથી આગળ સ્થિત છે।

Verse 62

रणे राजकुले द्यूते विवादे सर्वदैव हि । विजयो जायते पुंसां विजयेश समर्चनात्

યુદ્ધમાં, રાજસભામાં, જુગારમાં અને વિવાદમાં—સર્વકાળ—વિજયેશની સમ્યક્ આરાધનાથી મનુષ્યોને વિજય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 63

ऊर्ध्वरेतास्त्रिदंडायाः संप्राप्तोत्र स्वयं विभुः । कूश्मांडकं गणाध्यक्षं पुरस्कृत्य व्यवस्थितः

ત્રિદંડાથી સ્વયં વિભુ ઊર્ધ્વરેતા રૂપે અહીં આવ્યા છે; અને ગણાધ્યક્ષ કૂષ્માંડકને અગ્રે રાખીને સ્થિર થયા છે.

Verse 64

ऊर्ध्वां गतिमवाप्नोति वीक्षणादूर्ध्वरेतसः । ऊर्ध्वरेतसि ये भक्ता न हि तेषामधोगतिः

ઊર્ધ્વરેતાના માત્ર દર્શનથી જ ઊર્ધ્વગતિ પ્રાપ્ત થાય છે. જે ઊર્ધ્વરેતાના ભક્ત છે, તેમને કદી અધોગતિ થતી નથી.

Verse 65

मंडलेश्वरतः क्षेत्राल्लिंगं श्रीकंठसंज्ञितम् । विनायकान्मंडसंज्ञादुत्तरस्यां व्यवस्थितम्

મંડલેશ્વર ક્ષેત્રમાંથી ‘શ્રીકંઠ’ નામનું લિંગ છે; ‘મંડ’ નામના વિનાયકની નજીક, ઉત્તર દિશામાં તે સ્થાપિત છે.

Verse 66

श्रीकंठस्य च ये भक्ताः श्रीकंठा एव ते नराः । नेह श्रिया वियुज्यंते न परत्र कदाचन

શ્રીકંઠના જે ભક્તો છે, તે નરો સ્વયં શ્રીકંઠ સમાન બને છે. તેઓ ન અહીં કદી શ્રીથી વિયોગ પામે છે, ન પરલોકમાં ક્યારેય.

Verse 67

छागलांडान्महातीर्थात्कपर्दीश्ववरसंज्ञितः । पिशाचमोचने तीर्थे स्वयमाविरभूद्विभुः

છાગલાંડ નામના મહાતીર્થમાંથી, પિશાચમોચન તીર્થમાં સ્વયં સર્વશક્તિમાન પ્રભુ ‘કપર્દીશ્વર’ નામે પ્રગટ થયા.

Verse 68

कपर्दीशं समभ्यर्च्य न नरो निरयं व्रजेत् । न पिशाचत्वमाप्नोति कृत्वात्राप्यघमुत्तमम्

અહીં કપર્દીશ (શિવ)ની વિધિપૂર્વક પૂજા કરનાર કોઈ મનુષ્ય નરકમાં જતો નથી. અહીં અતિ ઘોર પાપ કર્યું હોય તોય તે પિશાચત્વને પામતો નથી.

Verse 69

आम्रातकेश्वरात्क्षेत्राल्लिंगं सूक्ष्मेश संज्ञितम् । स्वयमभ्यागतं चात्र क्षेत्रे वै श्रेयसांपदे

આમ્રાતકેશ્વર ક્ષેત્રમાંથી ‘સૂક્ષ્મેશ’ નામે ઓળખાતું લિંગ સ્વયં અહીં આવ્યું—આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં, જે ખરેખર શ્રેયસ્ અને કલ્યાણનું ધામ છે.

Verse 70

विकट द्विजसंज्ञस्य गणेशस्य समीपतः । दृष्ट्वा सूक्ष्मेश्वरं लिंगं गतिं सूक्ष्मामवाप्नुयात्

વિકટ (દ્વિજ) નામે પ્રસિદ્ધ ગણેશના સમીપે સૂક્ષ્મેશ્વર લિંગનું દર્શન કરનાર મનુષ્ય સૂક્ષ્મ અને ઉત્તમ ગતિને પામે છે.

Verse 71

संप्राप्तमिह देवेशं जयंतं मधुकेश्वरात् । लंबोदराद्गणपतेः पुरस्तात्तदवस्थितम्

મધુકેશ્વરથી દેવેશ જયંત (જયંતેશ્વર) અહીં આવ્યા છે; અને તે લંબોદર ગણપતિના સમક્ષ સ્થિત છે.

Verse 72

जयंतेश्वरमालोक्य स्नात्वा गंगाजले शुभे । प्राप्नुयाद्वांछितां सिद्धिं सर्वत्र विजयी भवेत्

જયંતેશ્વરનું દર્શન કરીને અને શુભ ગંગાજલમાં સ્નાન કરવાથી સાધક ઇચ્છિત સિદ્ધિ પામે છે અને સર્વત્ર વિજયી બને છે.

Verse 73

प्रादुश्चकार देवेशः श्रीशैलात्त्रिपुरांतकः । श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा यत्फलं समुदीरितम्

દેવોના ઈશ્વર ત્રિપુરાંતક શ્રીશૈલમાંથી પ્રાદુર્ભૂત થયા. શ્રીશૈલના શિખરનું માત્ર દર્શન કરવાથી જે ફળ કહેલું છે—

Verse 74

त्रिपुरांतकमालोक्य तत्फलं हेलयाप्यते । विश्वेरात्पश्चिमे भागे त्रिपुरांतकमीश्वरम्

ત્રિપુરાંતકનું દર્શન કરતાં એ જ ફળ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે. વિશ્વેશ્વરના પશ્ચિમ ભાગે ભગવાન ત્રિપુરાંતક ઈશ્વર છે.

Verse 75

स्कंद उवाच । श्रुत्वेति नंदिनो वाक्यं देवदेवेश्वरो हरः । श्रद्धा प्रसाद्य शैलादिमिदं प्रोवाच कुंभज

સ્કંદે કહ્યું—નંદીના વચન સાંભળી દેવદેવેશ્વર હર શ્રદ્ધાથી પ્રસન્ન થઈ શૈલાદિ વિષયે કુંભજ (અગસ્ત્ય)ને આ રીતે કહ્યું.

Verse 76

वक्रतुंड गणाध्यक्ष समीपे सोपतिष्ठते । तद्दर्शनादर्चनाच्च करस्थाः सर्वसिद्धयः

વક્રતુણ્ડ ગણાધ્યક્ષ નજીક જ વિરાજે છે. તેમના દર્શન અને અર્ચનથી સર્વ સિદ્ધિઓ હાથમાં આવી જાય છે.

Verse 77

जालेश्वरात्त्रिशूली च स्वयमीशः समागतः । कूटदंताद्गणपतेः पुरस्तात्सर्वसिद्धिदः

જાલેશ્વરથી ત્રિશૂલધારી પ્રભુ સ્વયં અહીં આવ્યા. ગણપતિ કૂટદંતના અગ્રભાગે તેઓ સ્થિત છે—સર્વ સિદ્ધિના દાતા.

Verse 78

रामेश्वरान्महाक्षेत्राज्जटीदेवः समागतः । एकदंतोत्तरे भागे सोर्चितः सर्वकामदः

રામેશ્વરના મહાક્ષેત્રમાંથી જટીદેવ અહીં આવ્યા. એકદંતના ઉત્તર ભાગમાં પૂજિત થતાં તેઓ સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર છે.

Verse 79

संपूज्य परया भक्त्या न नरो गर्भमाविशेत् । सौम्यस्थानादिहायातो भगवान्कुक्कुटेश्वरः

પરમ ભક્તિથી સમ્યક પૂજન કરવાથી મનુષ્ય ફરી ગર્ભમાં પ્રવેશ કરતો નથી. સૌમ્યસ્થાનથી ભગવાન કુક્કુટેશ્વર અહીં આવ્યા છે.

Verse 80

हरेश्वरो हरिश्चंद्रात्क्षेत्रादत्र समागतः । हरिश्चंद्रेश्वरपुरः पूजितो जयदः सदा

હરિશ્ચંદ્ર ક્ષેત્રમાંથી હરેશ્વર અહીં આવ્યા. હરિશ્ચંદ્રેશ્વરના અગ્રભાગે પૂજિત થતાં તેઓ સદા વિજય આપનાર છે.

Verse 81

इह शर्वः समायातः स्थानान्मध्यमकेश्वरात् । चतुर्वेदेश्वरं लिंगं पुरोधाय व्यवस्थितम्

અહીં શર્વ (શિવ) મધ્યમકેશ્વર નામના સ્થાનથી આવ્યા અને ચતુર્વેદેશ્વર નામનું લિંગ અગ્રસ્થાને સ્થાપી પ્રતિષ્ઠિત કર્યું.

Verse 82

शर्वं लिंगं समभ्यर्च्य काश्यां परमसिद्धिकृत् । न जातु जंतुपदवीं प्राप्नुयात्क्वापि मानवः

કાશીમાં શર્વલિંગનું સમ્યક અર્ચન કરવાથી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; મનુષ્ય ક્યારેય ક્યાંય ફરી જંતુપદવીને પામતો નથી.

Verse 83

स्थलेश्वरान्महालिंगं प्रादुर्भूतं परंत्विह । यत्र यज्ञेश्वरं लिंगं सर्वलिंगफलप्रदम्

સ્થલેશ્વરથી અહીં પરમ મહાલિંગ પ્રાદુર્ભૂત થયું. અહીં યજ્ઞેશ્વર નામનું લિંગ છે, જે સર્વ લિંગપૂજાનું ફળ આપે છે.

Verse 84

महालिंगं समभ्यर्च्य महाश्रद्धासमन्वितः । महतीं श्रियमाप्नोति लोकेत्र च परत्र च

મહાશ્રદ્ધાથી મહાલિંગની સમ્યક્ આરાધના કરનાર મનુષ્ય ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં મહાન શ્રી-સમૃદ્ધિ પામે છે.

Verse 85

इह लिंगं सहस्राक्षं सुवर्णाख्यात्समागतम् । यस्य संदर्शनात्पुंसां ज्ञानचक्षुः प्रजायते

અહીં સહસ્રાક્ષ નામનું લિંગ છે, જે સુવર્ણાખ્ય સ્થાનથી આવ્યું છે. જેના માત્ર દર્શનથી મનુષ્યોમાં જ્ઞાનચક્ષુ પ્રગટે છે.

Verse 86

शैलेश्वरादवाच्यां तु सहस्राक्षेश्वरं विभुम् । दृष्ट्वा जन्मसहस्राणां शतानां पातकं त्यजेत्

અવાચ્યા પ્રદેશના શૈલેશ્વરથી વિભુ સહસ્રાક્ષેશ્વર પ્રાદુર્ભૂત થયા. તેમના દર્શનથી મનુષ્ય હજારો જન્મોના સૈકડો પાપો ત્યજી દે છે.

Verse 87

हर्षिताद्धर्षितं चात्र प्रादुरासीत्तमोहरम् । लिंगंहर्षप्रदं पुंसां दर्शनात्स्पर्शनादपि

હર્ષિતથી અહીં હર્ષિત નામનું લિંગ પ્રાદુર્ભૂત થયું, જે તમ (અજ્ઞાન) હરણ કરનાર છે. આ લિંગ દર્શનથી અને સ્પર્શથી પણ ભક્તોને હર્ષ આપે છે.

Verse 88

मंत्रेश्वर समीपे तु प्रासादो हर्षितेशितुः । तद्विलोकनतः पुंसां नित्यं हर्ष परंपरा

મંત્રેશ્વરના સમીપે હર્ષિતેશિતુનો પ્રાસાદસમાન મંદિર સ્થિત છે. તેનું માત્ર દર્શન કરવાથી મનુષ્યોને નિત્ય-નવ આનંદની અવિચ્છિન્ન પરંપરા પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 89

इह स्वयं समायातो रुद्रो रुद्रमहालयात् । यस्य दर्शनतो यांति रुद्रलोके नराः स्फुटम्

અહીં રુદ્ર સ્વયં રુદ્રના મહાધામમાંથી આવ્યા છે. જેમનું માત્ર દર્શન કરવાથી મનુષ્યો સ્પષ્ટ રીતે રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 90

यैस्तु रुद्रेश्वरं लिंगं काश्यामत्र समर्चितम् । ते रुद्ररूपिणो मर्त्या विज्ञेया नात्र संशयः

કાશીમાં અહીં રુદ્રેશ્વર લિંગની સમ્યક્ પૂજા કરનારાઓ મર્ત્ય હોવા છતાં રુદ્રરૂપ જ ગણાય—એમાં શંકા નથી।

Verse 91

त्रिपुरेश समीपे तु दृष्ट्वा रुद्रेश्वरं विभुम् । रुद्रास्त इव विज्ञेया जीवंतोपि मृता अपि

ત્રિપુરેશના સમીપે મહાવિભુ રુદ્રેશ્વરને દર્શન કરીને લોકો, જીવતા હોય કે મૃત્યુ પછી પણ, રુદ્ર સમાન જ ગણવા યોગ્ય છે।

Verse 92

आगादिह महादेवो वृषेशो वृषभध्वजात् । बाणेश्वरस्य लिंगस्य समीपे वृषदः सदा

અહીં મહાદેવ વૃષેશ, વૃષભધ્વજધારી પ્રભુના ધામમાંથી આવ્યા છે. બાણેશ્વર લિંગના સમીપે સદા સ્થિત રહી વૃષ-વર—સ્થિરતા, બળ અને આશ્રય—પ્રદાન કરે છે।

Verse 93

इहागतं तु केदारादीशानेश्वर संज्ञितम् । तद्द्रष्टव्यं प्रतीच्यां च लिंगं प्रह्लादकेशवात्

કેદારથી અહીં આવેલું ‘ઈશાનેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ લિંગ છે. તે પશ્ચિમ દિશામાં પ્રહ્લાદ-કેશવના સમીપે દર્શન કરવું જોઈએ.

Verse 94

ईशानेशं समभ्यर्च्य स्नात्वोत्तरवहांभसि । वसेदीशाननगरे ईशानसदृशप्रभः

ઈશાનેશનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને અને ઉત્તરવહાના જળમાં સ્નાન કરીને, ઈશાન-નગરમાં નિવાસ કરવો જોઈએ; ત્યારે તે ઈશાન સમાન તેજથી પ્રકાશે છે.

Verse 95

भैरवाद्भैरवी मूर्तिरत्रायाता मनोहरा । संहारभैरवो नाम द्रष्टव्यः स प्रयत्नतः

ભૈરવમાંથી અહીં મનોહર ભૈરવી મૂર્તિ પ્રગટ થઈ છે. તે ‘સંહારભૈરવ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; પ્રયત્નપૂર્વક તેને શોધી દર્શન કરવું જોઈએ.

Verse 96

पूजनात्सर्वसिद्ध्यै स प्राच्यां खर्वविनायकात् । संहारभैरवः काश्यां संहरेदघसंततिम्

તેમનું પૂજન કરવાથી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે. પૂર્વ દિશામાં ખર્વ-વિનાયકના સમીપે, કાશીમાં સ્થિત સંહારભૈરવ પાપની અવિરત પરંપરાનો નાશ કરે છે.

Verse 97

उग्रः कनखलात्तीर्थादाविरासेह सिद्धिदः । तद्विलोकनतो नृणामुग्रं पापं प्रणश्यति

કનખલ તીર્થથી સિદ્ધિદાતા ઉગ્ર અહીં પ્રગટ થયા. તેમના દર્શનમાત્રથી મનુષ્યોના ઘોર પાપો નાશ પામે છે.

Verse 98

उग्रं लिंगं सदा सेव्यं प्राच्यामर्कविनायकात् । अत्युग्रा अपि नश्येयुरुपसर्गास्तदर्चनात्

અર્કવિનાયકના પૂર્વમાં સ્થિત ઉગ્ર લિંગનું સદા સેવન અને પૂજન કરવું જોઈએ. તેની અર્ચનાથી અતિભયંકર ઉપદ્રવો અને આપત્તિઓ પણ નાશ પામે છે.

Verse 99

वस्त्रापथान्महाक्षेत्राद्भवो नाम स्वयं विभुः । भीमचंडी समीपे तु प्रादुरासीदिह प्रभो

આ મહાક્ષેત્રમાં વસ્ત્રાપથથી સ્વયં સર્વવિભુ પ્રભુ ‘ભવ’ નામ ધારણ કરીને ભીમચંડીની નજીક અહીં પ્રાદુર્ભૂત થયા।

Verse 100

भवेश्वरं समभ्यर्च्य भवेनाविर्भवेन्नरः । प्रभुर्भवति सर्वेषां राज्ञामाज्ञाकृतामिह

ભવેશ્વરનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવાથી મનુષ્ય ભવ સમાન તેજસ્વી અને પ્રભાવશાળી બને છે. અહીં તે સર્વ રાજાઓમાં પ્રભુ બને છે, જેના આદેશનું પાલન થાય છે.

Verse 110

नैपालाच्च महाक्षेत्रादायात्पशुपतिस्त्विह । यत्र पाशुपतो योग उपदिष्टः पिनाकिना

નેપાળના મહાક્ષેત્રમાંથી પશુપતિ અહીં આવ્યા. અહીં જ પિનાકધારી શિવે પાશુપત યોગનો ઉપદેશ આપ્યો હતો.

Verse 120

नकुलीशात्पुरोभागे दृष्टा भीमेश्वरं प्रभुम् । महाभीमानि पापानि प्रणश्यंति हि तत्क्षणात्

નકુલીષના સમક્ષ પ્રભુ ભીમેશ્વરના દર્શન કરતાં જ મહાભયંકર પાપો પણ તે ક્ષણે નાશ પામે છે.

Verse 130

हेमकूटाद्विरूपाक्षं लिंगमत्राविरास ह । महेश्वरादवाच्यां च दृष्टं संसारतारकम्

હેમકૂટમાંથી વિરূপાક્ષ લિંગ અહીં પ્રગટ થયું. અને મહેશ્વરના દક્ષિણમાં તે સંસાર-સાગર પાર ઉતારનાર તારકરૂપે દર્શન આપે છે.

Verse 140

मत्स्योदर्यां हि ये स्नाता यत्रकुत्रापि मानवाः । कृतपिंडप्रदानास्ते न मातुरुदरेशयाः

માનવો જ્યાં ક્યાંય હોય, જો તેમણે મત્સ્યોદરીમાં સ્નાન કરીને પિંડ-પ્રદાન કર્યું હોય, તો તેઓ ફરી માતાના ગર્ભમાં શયન કરતા નથી.

Verse 150

शेषवासुकिमुख्यैश्च तत्प्रासादो महानिह । मणिमाणिक्यरत्नौघैर्निरमायि प्रयत्नतः

અહીં તે મહાન પ્રાસાદસમાન મંદિર શેષ, વાસુકિ વગેરે મુખ્ય નાગોએ પ્રયત્નપૂર્વક બાંધ્યું; મણિ, માણિક્ય અને રત્નસમૂહોના પ્રવાહોથી તે શોભિત હતું.

Verse 160

नैर्कत्यां दिशि तल्लिंगं निरृतेश्वरसंज्ञकम् । पौलस्त्यराघवात्पश्चात्पूजितं सर्वदुष्टहृत्

નૈઋત્ય દિશામાં તે લિંગ ‘નિરૃતેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. પછી પુલસ્ત્યવંશીય રાઘવે તેની પૂજા કરી; તે સર્વ દुष્ટતા અને અશુભ પ્રભાવોને હરે છે.

Verse 170

एतान्यायतनानीश आनिनाय महांति च । शेषयित्वांशमात्रं च तस्मिन्क्षेत्रे निजे निजे

પ્રભુએ આ મહાન આયતનોને અહીં લાવ્યા; પરંતુ દરેકનું એક અંશ તેણે તેમના તેમના મૂળ ક્ષેત્રમાં જ રાખ્યું, જેથી તે પોતપોતાના સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત રહ્યું.

Verse 180

शिलादतनयोप्यैशीं मूर्द्धन्याज्ञां विधाय च । आहूय सर्वतो दुर्गाः प्रतिदुर्गं न्यवेशयत्

શિલાદના પુત્રે પણ આ પરમ આજ્ઞાને સર્વત્ર વિધાનરૂપે સ્થાપી, સર્વ દિશાઓમાંથી દુર્ગા-રક્ષિકા દેવીઓને બોલાવી, ક્ષેત્રરક્ષણાર્થે પ્રત્યેક દુર્ગમાં ક્રમે કરીને સ્થાપિત કરી।

Verse 182

श्रुत्वाष्टषष्टिमेतां वै महायतन संश्रयाम् । न जातु प्रविशेन्मर्त्यो जनन्या जाठरीं दरीम्

મહાયતનને આશ્રિત આ અષ્ટષષ્ટિ (વૃત્તાંત) સાંભળીને કોઈ મર્ત્ય કદી પણ જનનીની જઠર-ગુહા—માતૃઉદરની કંદરામાં પ્રવેશ ન કરે।