Adhyaya 3

Verse 1

अगस्तिरुवाच । अपूवेंयं कथा ख्याता ब्रह्मणो ब्रह्मवित्तम । किं चकार पुनः शंभुस्तत्र ब्रह्मण्यपि स्थिते

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે બ્રહ્મવિત્તમ! બ્રહ્મા સંબંધિત આ અપુર્વ કથા વર્ણવાઈ છે. બ્રહ્મા ત્યાં સ્થિત હતા ત્યારે શંભુ (શિવ) એ પછી શું કર્યું?

Verse 2

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महाभाग काश्यां ब्रह्मण्यपिस्थिते । गिरिशश्चिंतयामास भृशमुद्विग्नमानसः

સ્કંદ બોલ્યા—હે મહાભાગ અગસ્ત્ય, સાંભળો. કાશીમાં બ્રહ્મા સ્થિત હોવા છતાં ગિરિશ (શિવ)નું મન અત્યંત વ્યાકુળ થયું અને તે ગાઢ ચિંતનમાં લીન થયો।

Verse 3

पुरी सा यादृशी काशी वशीकरणभूमिका । न तादृशीदृशीहासीत्क्वचिन्मे प्रायशो ध्रुवम्

કાશીપુરી એવી વશીકરણ-ભૂમિ છે; ખરેખર અને લગભગ નિશ્ચિત રીતે, મેં ક્યાંય તેની જેવી બીજી નથી જોઈ।

Verse 4

यो यो याति पुरीं तां तु स स तत्रैव तिष्ठति । अभूवन्ननुयोगिन्योऽयोगिन्यः काशिसंगताः

જે જે તે પુરીમાં જાય છે, તે તે ત્યાં જ સ્થિર રહે છે; કાશીના સંગથી યોગિની ન હોય તેવી પણ યોગિની બની ગઈ।

Verse 5

अकिंचित्करतां प्राप्तः स सहस्रकरोप्यरम् । विधिर्विधानदक्षोपि न मे स सविधोभवत्

સહસ્ર કિરણોવાળો તે સૂર્ય પણ નિષ્કિંચિતતા (અસહાયતા) સુધી પહોંચાડાયો છે; અને વિધાનોમાં નિપુણ વિધિ (બ્રહ્મા) પણ મને કોઈ અસરકારક સહાય ન બન્યો।

Verse 6

चिंतयन्निति देवेशो गणानारहूय भूरिशः । प्रेषयामास भो यात क्षिप्रं वाराणसीं पुरीम्

આ રીતે વિચાર કરીને દેવેશ્વર મહાબલી એ ગણોને બોલાવી મોકલ્યા અને કહ્યું—“જાઓ, ત્વરાથી વારાણસી નગરીમાં।”

Verse 7

किं कुर्वंति तु योगिन्यः किं करोति स भानुमान् । गत्वा वित्त त्वरायुक्ता विधिश्च विदधाति किम्

“યોગિનીઓ શું કરે છે? તે ભાનુમાન (સૂર્ય) શું કરે છે? ત્વરાથી ત્યાં જઈ સત્ય જાણો—અને વિધિ (બ્રહ્મા) શું આયોજન કરે છે?”

Verse 8

नामग्राहं ततःऽप्रैषीद्बहुमान पुरःसरम् । शंकुकर्ण महाकाल घटाकर्ण महोदर

પછી તેણે યોગ્ય માન સાથે આગળ રાખીને નામ લઈને ગણોને મોકલ્યા—શંકુકર્ણ, મહાકાલ, ઘટાકર્ણ અને મહોદર।

Verse 9

सोमनंदिन्नंदिषेण काल पिंगल कुक्कुट । कुंडोदर मयूराक्ष बाण गोकर्ण तारक

—સોમનંદિ, નંદિષેણ, કાલ, પિંગલ, કુક્કુટ, કુંડોદર, મયૂરાક્ષ, બાણ, ગોકર્ણ અને તારક।

Verse 10

तिलपर्ण स्मृलकर्ण दृमिचंड प्रभामय । सुकेश विंदते छाग कपर्दिन्पिंगलाक्षक

તિલપર્ણ, સ્મૃલકર્ણ, દ્રુમિચંડ, પ્રભામય, સુકેશ, વિંદતે, છાગ, કપર્દી અને પિંગલાક્ષક—આ (ગણો) છે.

Verse 11

वीरभद्र किराताख्य चतुर्मुख निकुंभक । पंचाक्षभारभूताख्य त्र्यक्ष क्षेमक लांगलिन्

વીરભદ્ર, કિરાતાખ્ય, ચતુર્મુખ, નિકુંભક, પંચાક્ષ, ભારભૂતાખ્ય, ત્ર્યક્ષ, ક્ષેમક અને લાંગલિન—આ (ગણો) છે.

Verse 12

विराध सुमुखाषाढे भवंतो मम सूनवः । यथेमौ स्कंदहेरंबौ नैगमेयो यथा त्वयम्

હે વિરાધ, હે સુમુખ, હે આષાઢ! તમે મારા પુત્રો છો; જેમ આ બે સ્કંદ અને હેરંબ છે, તેમ જ તું નૈગમેય છે.

Verse 13

यथा शाखविशाखौ च यथेमौ नंदिभृंगिणौ । भवत्सु विद्यमानेषु महाविक्रमशालिषु

જેમ શાખ અને વિશાખ છે, અને જેમ આ બે નંદી અને ભૃંગિન છે—તેમ જ, તમે મહાવિક્રમશાળી બની હાજર હો ત્યાં સુધી…

Verse 14

काशीप्रवृत्तिं नो जाने दिवोदासनृपस्य च । योगिन्यर्कविधीनां च तद्द्वौ यातं भवत्स्वमू

મને કાશીની પ્રવૃત્તિ જાણીતિ નથી, રાજા દિવોદાસની પણ નથી; યોગિનીઓની, અર્ક (સૂર્ય) અને વિધિ (બ્રહ્મા)ની પણ નથી. તેથી, મારા પોતાના (સેવકો)માંથી તમે બે જાઓ.

Verse 15

शंकुकर्णमहाकालौ कालस्यापि प्रकंपनौ । ज्ञातुं वाराणसीवार्तामायातं चत्वरान्वितौ

કાળને પણ કંપાવી દે એવા શંકુકર્ણ અને મહાકાળ, વારાણસીનો સાચો વર્તાંત જાણવા ઇચ્છીને, ચૌકચોરાહાઓથી યુક્ત તે નગરીમાં સાથે આવ્યા।

Verse 16

कृतप्रतिज्ञौ तो तूर्णं प्राप्य वाराणसीं पुरीम् । शंकुकर्णमहाकालौ विस्मृत्य शांभवीं गिरम्

દૃઢ પ્રતિજ્ઞા કરેલા તે બંને—શંકુકર્ણ અને મહાકાળ—ઝડપથી વારાણસી નગરીમાં પહોંચતાં જ, શંભુ (શિવ)નાં વચનો પણ ભૂલી ગયા।

Verse 17

यथैंद्रजालिकीं दृष्ट्वा मायामिह विचक्षणः । क्षणेन मोहमायाति काशीं वीक्ष्य तथैव तौ

જેમ કોઈ વિવેકી પણ જાદુગરની માયા જોઈ ક્ષણમાં મોહમાં પડી જાય, તેમ કાશીનું દર્શન કરતાં જ તે બંને તરત જ ભ્રમમાં પડ્યા।

Verse 18

अहो मोहस्य माहात्म्यमहो भाग्यविपर्ययः । निर्वाणराशिं यत्काशीं प्राप्य यांत्यन्यतोऽबुधाः

અહો, મોહનું કેટલું મહાત્મ્ય અને ભાગ્યનો કેવો વિપરીત ફેર! નિર્વાણની નિધિ સમી કાશી પ્રાપ્ત કરીને પણ અજ્ઞાની લોકો અન્યત્ર ચાલ્યા જાય છે।

Verse 19

तत्यजे यैरियं काशी महाशीर्वादभूभिका । तेषां करतलान्मुक्तिः प्राप्तापि परितो गता

જેઓએ આ કાશીને—મહા આશીર્વાદોની ભૂમિને—ત્યજી દીધી, તેમના કરતલમાંથી મુક્તિ, પ્રાપ્ત થઈ હોવા છતાં, ચારે તરફ સરકી ગઈ।

Verse 20

यत्र सर्वावभृथतः स्नानमात्रं विशिष्यते । अप्युष्णीकृतपानीयैस्तां काशीं कः परित्यजेत्

જ્યાં માત્ર સ્નાન જ સર્વ અવભૃથ-સ્નાનો કરતાં વિશેષ ગણાય છે—ત્યાંનું પાણી ગરમ કરેલું હોય તોય, એવી કાશીને કોણ ત્યજી શકે?

Verse 21

यत्रैकपुष्पदानेन शिवलिंगस्य मूर्धनि । दशसौवर्णिकं पुण्यं कस्तां काशीं परित्यजेत्

જ્યાં શિવલિંગના મસ્તક પર એક જ પુષ્પ અર્પણ કરવાથી દસ સુવર્ણદાન જેટલું પુણ્ય મળે—એવી કાશીને કોણ ત્યજશે?

Verse 22

यत्र दंडप्रणामेन अप्येकेन शिवाग्रतः । तुच्छमेंद्रपदंप्राहुस्तां काशीं को विमुंचति

જ્યાં શિવની સામે એકવાર દંડવત્ પ્રણામ કરવાથી ઇન્દ્રપદ પણ તુચ્છ કહેવાય છે—એવી કાશીને કોણ છોડે?

Verse 23

यत्रैकद्विजमात्रं तु भोजयित्वा यथेच्छया । वाजपेयाधिकं पुण्यं तां काशीं को विमुंचति

જ્યાં મનગમતું એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી વાજપેય યજ્ઞ કરતાં પણ વધુ પુણ્ય મળે—એવી કાશીને કોણ ત્યજશે?

Verse 24

एकां गां यत्र दत्त्वा वै विधिवद्ब्राह्मणाय वै । लभेदयुत गोपुण्यं कस्तां काशीं त्यजेत्सुधीः

જ્યાં વિધિવત્ બ્રાહ્મણને એક ગાય દાન કરવાથી દસ હજાર ગાયોના દાન જેટલું પુણ્ય મળે—એવી કાશીને કયો સુધી ત્યજશે?

Verse 25

एकलिंगं प्रतिष्ठाप्य यत्र संस्थापितं भवेत् । अपि त्रैलोक्यमखिलं तां काशीं कः समुज्झति

જ્યાં એક પણ લિંગ વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠિત થઈ સુસ્થિર બને, એવી કાશીને—સમગ્ર ત્રૈલોક્ય મળ્યું તોય—કોણ ત્યજી શકે?

Verse 26

परिनिश्चित्य तावित्थं लिंगे संस्थाप्य पुण्यदे । तत्रैव संस्थितिं प्राप्तौ काशीं नाद्यापि मुंचतः

આ રીતે દૃઢ નિશ્ચય કરીને, પુણ્યદાયક લિંગમાં પોતાને સ્થાપિત કરી તેઓ ત્યાં જ નિત્યસ્થિતિને પામ્યા; અને આજેય કાશીને છોડતા નથી.

Verse 27

शंकुकर्णेश्वरं लिंगं शंकुकर्ण ग णार्चितम् । दृष्ट्वा न जायते जंतुर्जातु मातुर्महोदरे

શંકુકર્ણના ગણો દ્વારા પૂજિત શંકુકર્ણેશ્વર લિંગનું દર્શન કરવાથી જીવ ફરી ક્યારેય માતાના ગર્ભમાં જન્મ લેતો નથી.

Verse 28

विश्वेशाद्वायुदिग्भागे शंकुकर्णेश्वरं नरः । संपूज्य न विशेदत्र घोरे संसारसागरे

વિશ્વેશથી વાયુદિશા તરફ સ્થિત શંકુકર્ણેશ્વરને જે વિધિપૂર્વક પૂજે છે, તે આ ઘોર સંસાર-સાગરમાં ફરી પ્રવેશતો નથી.

Verse 29

महाकालेश्वरं लिंगं महाकालगणार्चितम् । अर्चयित्वा च नत्वा च स्तुत्वा कालभयं कुतः

મહાકાલના ગણો દ્વારા આરાધિત મહાકાલેશ્વર લિંગની પૂજા કરીને, નમન અને સ્તુતિ કર્યા પછી—કાળ (મૃત્યુ) નો ભય ક્યાંથી રહે?

Verse 30

स्कंद उवाच । शंकुकर्णे महाकाले चिरंतन विलंबिते । ज्ञात्वा सर्वज्ञनाथोथ प्राहैपीदपरौ गणौ

સ્કંદે કહ્યું—શંકુકર્ણ અને મહાકાલ લાંબા સમય સુધી વિલંબિત રહ્યા ત્યારે સર્વજ્ઞ નાથે સર્વ જાણીને તે બે ઉત્તમ ગણોને સંબોધ્યા।

Verse 31

घंटाकर्ण त्वमागच्छ महोदर महामते । काशीं यातं युवां तूर्णं ज्ञातुं तत्रत्य चेष्टितम्

પ્રભુએ કહ્યું—“હે ઘંટાકર્ણ, આવ; હે મહામતિ મહોદર, તમે બંને ત્વરિત કાશી જાઓ અને ત્યાં શું થયું છે તે જાણી આવો।”

Verse 32

इत्यगस्ते गणौ तौ तु गत्वा काशीं महापुरीम् । व्यावृत्याद्यापि नो यातौ क्वापि तत्रैव संस्थितौ

હે અગસ્ત્ય, એમ કહી તે બે ગણો કાશી મહાપુરીમાં ગયા; પાછા ફરવાનું છોડીને આજ સુધી ક્યાંય ગયા નથી—ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા છે।

Verse 33

घंटाकर्णेश्वरं लिंगं घंटाकर्ण गणोत्तमः । काश्यां संस्थाप्य विधिवत्स्वयं तत्रैव निर्वृतः

ગણોમાં શ્રેષ્ઠ ઘંટાકર્ણે કાશીમાં વિધિવત્ ઘંટાકર્ણેશ્વર લિંગ સ્થાપ્યું અને પોતે પણ ત્યાં જ પરિતોષ તથા શાંતિ પામ્યો।

Verse 34

कुंडं तत्रैव संस्थाप्य लिंगस्नपनकर्मणे । नाद्यापि स त्यजेत्काशीं ध्यायंल्लिंगं तथैव हि

લિંગસ્નાપન કર્મ માટે તેણે ત્યાં જ એક કુંડ સ્થાપ્યું; અને આજેય તે કાશી છોડતો નથી—એ જ લિંગનું સતત ધ્યાન કરે છે।

Verse 35

महोदरोपि तत्प्राच्यां शिवध्यानपरायणः । महोदरेश्वरं लिंगं ध्यायेदद्यापि कुंभज

હે કુંભજ (અગસ્ત્ય), પૂર્વ દિશામાં શિવધ્યાનમાં પરાયણ મહોદર આજે પણ ‘મહોદરેશ્વર’ નામના લિંગનું ધ્યાન કરે છે।

Verse 36

महोदरेश्वरं दृष्ट्वा वाराणस्यां द्विजोत्तम । कदाचिदपि वै मातुः प्रविशेन्नौदरीं दरीम्

હે દ્વિજોત્તમ, વારાણસીમાં મહોદરેશ્વરના દર્શન કર્યા પછી ક્યારેય માતાના ઉદરરૂપ ગુફામાં ફરી પ્રવેશ ન કરવો જોઈએ (અર્થાત પુનર્જન્મ નથી)।

Verse 37

घंटाकर्ण ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा व्यासेश्वरं विभुम् । यत्र कुत्र विपन्नोपि वाराणस्यां मृतो भवेत्

ઘંટાકર્ણ હ્રદમાં સ્નાન કરીને અને વિભુ વ્યાસેશ્વરના દર્શન કરીને, મનુષ્ય જ્યાં ક્યાંય આપત્તિ પામે તોય અંતે તેનું અવસાન વારાણસીમાં થાય છે (શુભ અંત)।

Verse 38

घंटाकर्णे महातीर्थे श्राद्धं कृत्वा विधानतः । अपि दुर्गतिमापन्नानुद्धरेत्सप्तपूर्वजान्

ઘંટાકર્ણ મહાતીર્થમાં વિધાનપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવાથી, દુર્ગતિ પામેલા સાત પૂર્વજોનોય ઉદ્ધાર થાય છે।

Verse 39

निमज्ज्याद्यापि तत्कुंडे क्षण योवहितो भवेत् । विश्वेश्वरमहापूजा घंटारावाञ्शृणोति सः

તે કુંડમાં આજે પણ જે ડૂબકી મારી ક્ષણમાત્ર એકાગ્ર બને છે, તે વિશ્વેશ્વરની મહાપૂજાના ઘંટનાદને સાંભળે છે।

Verse 40

वदंति पितरः काश्यां घंटाकर्णेमलेजले । दाता तिलोदकस्यापि वंशे नः कोपि जायते

પિતૃઓ કહે છે—કાશીમાં ઘંટાકર્ણના નિર્મળ જળમાં જે કોઈ તિલોદક અર્પે છે, તે પણ અમારા વંશનો સભ્ય બની જાય છે।

Verse 41

यद्वंश्या मुनयः काश्यां घंटाकर्णे महाह्रदे । कृतोदकक्रियाः प्राप्ताः परां सिद्धिं घटोद्भव

હે ઘટોદ્ભવ (અગસ્ત્ય)! તે વંશના મુનિઓ કાશીમાં ઘંટાકર્ણના મહાહ્રદે જલ-ક્રિયાઓ કરીને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 42

स्कंद उवाच । घंटाकर्णे गणे याते प्रयाते च महोदरे । विसिस्माय स्मरद्वेष्टा मौलिमांदोलयन्मुहुः

સ્કંદે કહ્યું—ઘંટાકર્ણનો ગણ ચાલ્યો ગયો અને મહોદર પણ પ્રસ્થાન કર્યો; ત્યારે સ્મર-દ્વેષી (શિવ) આશ્ચર્યચકિત થઈ વારંવાર મસ્તક હલાવતા રહ્યા।

Verse 43

उवाच च मनस्येव हरः स्मित्वा पुनःपुनः । महामोहनविद्यासि काशि त्वां पर्यवैम्यहम्

અને હર (શિવ) વારંવાર સ્મિત કરીને જાણે મનમાં જ બોલ્યા—હે કાશી! તું મહામોહન-વિદ્યા છે; હું તને સંપૂર્ણ રીતે સમજી ગયો છું।

Verse 44

पुराविदः प्रशंसंति त्वां महामोहहारिणीम् । काशींत्विति न जानंति महामोहनभूरियम्

પ્રાચીન વિદ્યા જાણનારાઓ તને ‘મહામોહહારિણી’ કહીને સ્તુતિ કરે છે; પરંતુ ‘કાશી’ રૂપે તને જાણતા નથી—કારણ કે આ તો મહામોહનની જ ભૂમિ છે।

Verse 46

तथापि प्रेषयिष्यामि यावान्मेस्ति परिच्छदः । नोद्यमाद्विरमंतीह ज्ञानिनः साध्यकर्मणि

તથાપિ મારી પાસે જેટલો પરિચ્છદ અને સામર્થ્ય છે તેટલું જ બળ હું મોકલીશ. કારણ કે આ લોકમાં જ્ઞાનીજન સાધ્ય કાર્ય બાકી હોય ત્યાં સુધી પ્રયત્નથી વિરમતા નથી।

Verse 47

नोद्यमाद्विरतिः कार्या क्वापि कार्ये विचक्षणैः । प्रतिकूलोपि खिद्येत विधिस्तत्सततोद्यमात्

વિવેકીજનોએ કોઈપણ કાર્યમાં પ્રયત્નથી ક્યારેય વિરતિ કરવી નહીં. સતત ઉદ્યમથી પ્રતિકૂળ વિધિ પણ થાકી જાય છે।

Verse 48

शीतोष्णभानू स्वर्भानु ग्रस्तावपि नभोंगणे । गतिं न त्यजतोद्यापि प्रक्रांतव्य कृतोद्यमौ

નભોમંડળમાં શીતલ ચંદ્ર અને ઉષ્ણ સૂર્ય સ્વર્ભાનુ દ્વારા ગ્રસ્ત થયા છતાં પોતાની ગતિ છોડતા નથી. તેમ જ જેણે પ્રયત્ન આરંભ્યો છે તેણે શરૂ કરેલા માર્ગથી ન હટવું જોઈએ।

Verse 49

प्रेषयिष्याम्यहं सर्वान्भवती मोहयिष्यति । इति सम्यग्विजानामि काशि त्वां मोहनोषधिम्

હું સૌને મોકલીશ; અને તું તેમને મોહમાં મૂકી ભ્રમિત કરી દેશે—એ હું સારી રીતે જાણું છું. હે કાશી, તું તો મોહન ઔષધિ સમાન છે।

Verse 50

दैवं पूर्वकृतं कर्म कथ्यते नेतरत्पुनः । तन्निराकरणे यत्नः स्वयं कार्यो विपश्चिता

‘દૈવ’ કહેવાય છે તે પૂર્વકૃત કર્મ જ છે; બીજું કંઈ નથી. તેથી તેનું નિવારણ કરવા વિવેકીએ પોતે જ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ।

Verse 51

भाजनोपस्थितं दैवाद्भोज्यं नास्यं स्वयं विशेत् । हस्तवक्त्रोद्यमात्तच्च प्रविशेदौदरीं दरीम्

દૈવયોગે પાત્રમાં આવેલું ભોજન આપમેળે મુખમાં પ્રવેશતું નથી. હાથ અને મુખના પ્રયત્નથી જ તે ઉદરગુહામાં પ્રવેશે છે.

Verse 52

इत्युद्यमं समर्थ्येशो निश्चितं दैवजित्वरम् । पुनश्च प्रेषयांचक्रे गणान्पंचमहारयान्

આ રીતે પ્રયત્નની શક્તિને સ્થાપિત કરીને અને દૈવને પણ જીતવી શકાય એવો નિશ્ચય કરીને, ઈશ્વરે ફરી પાંચ મહાવીર ગણોને પ્રેષિત કર્યા.

Verse 53

सोमनंदी नंदिषेणः कालपिंगलकुक्कुटाः । तेद्यापि न निवर्तंते काश्यां जीवामृता यथा

સોમનંદી, નંદિષેણ અને કાલપીંગલ-કુક્કુટ—એ ગણો આજે પણ કાશી છોડતા નથી; જાણે તેઓ જીવંત અમૃત, અમર હોય.

Verse 54

तेपि स्वनाम्ना लिंगानि शंभुसंतुष्टि काम्यया । प्रतिष्ठाप्य स्थिताः काश्यां विश्वनिर्वाणजन्मनि

તેઓ પણ શંભુને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી પોતાના નામે લિંગોની પ્રતિષ્ઠા કરીને, વિશ્વના નિર્વાણની જનની કાશીમાં નિવાસ કરવા લાગ્યા.

Verse 55

सोमनंदीश्वरं दृष्ट्वा लिंगं नंदवने परम् । सोमलोके परानंदं प्राप्नुयाद्भक्तिमान्नरः

નંદવનમાં સ્થિત પરમ સોમનંદીશ્વર લિંગનું દર્શન કરનાર ભક્ત પુરુષ સોમલોકમાં પરમાનંદ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 56

तदुत्तरे विलोक्याथ नंदिषेणेश्वरं नरः । आनंदसेनां संप्राप्य जयेन्मृत्युमपि क्षणात्

ત્યારબાદ થોડું આગળ નજર કરીને જે મનુષ્ય નંદિષેણેશ્વરનું દર્શન કરે છે, તે આનંદસેનાને પ્રાપ્ત કરીને ક્ષણમાં જ મૃત્યુ પર પણ વિજય મેળવે છે।

Verse 57

कालेश्वरं महालिंगं गंगायाः पश्चिमोत्तरे । प्रणम्य कालपाशेन नो बध्येत कदाचन

ગંગાના ઉત્તર-પશ્ચિમમાં સ્થિત મહાલિંગ કાલેશ્વરને પ્રણામ કરવાથી, કોઈપણ સમયે કાળ (મૃત્યુ)ના પાશથી બંધાતો નથી।

Verse 58

पिंगलेश्वरमभ्यर्च्य कालेशात्किंचिदुत्तरे । लभते पिंगलज्ञानं येन तन्मयतां व्रजेत्

કાલેશથી થોડું ઉત્તર તરફ સ્થિત પિંગલેશ્વરની આરાધના કરવાથી ‘પિંગલ’ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, જેના દ્વારા સાધક તે પરમ તત્ત્વમાં તન્મય બને છે।

Verse 59

कुक्कुटेश्वर लिंगस्य येत्र भक्तिं वितन्वते । कुक्कुटांडाकृतेस्तस्य न ते गर्भमवाप्नुयुः

જ્યાં કુક્કુટના ઇંડા જેવી આકૃતિ ધરાવતા કુક્કુટેશ્વર લિંગ પ્રત્યે ભક્તિ વિસ્તારે છે, તેઓ ફરી ગર્ભ (પુનર્જન્મ) પામતા નથી।

Verse 60

स्कंद उवाच । सोमनंदि प्रभृतिषु मुने पंचगणेष्वपि । आनंदकाननं प्राप्य स्थितेषु स्थाणुरब्रवीत्

સ્કંદે કહ્યું—હે મુને, સોમાનંદિ વગેરે પાંચ ગણો આનંદકાનનમાં પહોંચી ત્યાં સ્થિત થયા ત્યારે, સ્થાણુ (શિવ) બોલ્યા।

Verse 61

कार्यमस्माकमेवैतद्यदि सम्यग्विमृश्यते । अनेनोपाधिनाप्येते तत्र तिष्ठंतु मामकाः

યોગ્ય રીતે વિચારીએ તો આ કાર્ય ખરેખર આપણું જ છે; આ ઉપાયથી પણ મારા ગણો ત્યાં જ સ્થિર રહે.

Verse 62

प्रमथेषु प्रविष्टेषु मायावीर्यमहत्स्वपि । अहमेव प्रविष्टोस्मि वाराणस्यां न संशयः

પ્રમથો મહાન માયાબળ અને પરાક્રમથી પ્રવેશ્યા હોવા છતાં, વારાણસીમાં પ્રવેશેલો તો હું જ છું—એમાં શંકા નથી.

Verse 63

क्रमेण प्रेषयिष्यामि योस्ति मे स्वपरिच्छदः । तत्र सर्वेषु यातेषु ततो यास्याम्यहं पुनः

હું ક્રમે કરીને મારા સ્વપરિચર ગણોને મોકલીશ; તેઓ બધા ત્યાં પહોંચી જાય પછી, હું પણ ફરી ત્યાં જઈશ.

Verse 64

संप्रधार्येति हृदये देवदेवेन शूलिना । प्रैषिष्ट प्रमथानां तु ततो गणचतुष्टयम्

હૃદયમાં એમ નિશ્ચય કરીને દેવોના દેવ શૂલધારીએ પછી પ્રમથોમાંથી ચાર ગણોનો સમૂહ મોકલ્યો.

Verse 65

कुंडोदरो मयूराख्यो बाणो गोकर्ण एव च । मायाबलं समाश्रित्य काशीं प्रविविशुर्गणाः

કુંડોદર, મયૂરાખ્ય, બાણ અને ગોકર્ણ—આ ગણો માયાબળનો આશ્રય લઈને કાશીમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 66

कृत्वोपायशतं तैस्तु दिवोदासस्य संभ्रमे । यदैकोपि समर्थो न तदा तत्रैव संस्थितम्

દિવોદાસના કારણે ઊપજેલા ઉદ્વેગમાં તેમણે સૈંકડો ઉપાયો કર્યા; પરંતુ એક પણ સફળ ન થતાં તેઓ ત્યાં જ અડગ રહી ગયા.

Verse 67

अपराधशतेष्वीशः केन तुष्यति कर्मणा । संप्रधार्येति ते चक्रुर्लिंगाराधनमुत्तमम्

‘સૈંકડો અપરાધો પછી પ્રભુ કયા કર્મથી પ્રસન્ન થશે?’ એમ વિચાર કરીને તેમણે ઉત્તમ લિંગ-આરાધના આરંભી.

Verse 68

एकस्मिञ्शांभवे लिंगे विधिनात्र समर्चिते । क्षमेत्त्र्यक्षोपराधानां शतं मोक्षं च यच्छति

અહીં એક શાંભવ લિંગનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરાય તો ત્રિનેત્ર પ્રભુ સો અપરાધ ક્ષમા કરે છે અને મોક્ષ પણ આપે છે.

Verse 69

न तुष्यति तथा शंभुर्यज्ञदानतपोव्रतैः । यथा तुष्येत्सकृल्लिंगे विधिनाभ्यर्चिते सति

યજ્ઞ, દાન, તપ અને વ્રતોથી શંભુ એટલા પ્રસન્ન થતા નથી, જેટલા વિધિપૂર્વક એકવાર લિંગપૂજનથી થાય છે.

Verse 70

लिंगार्चनविधानज्ञो लिंगार्चनरतः सदा । त्र्यक्ष एव स विज्ञेयः साक्षाद्द्व्यक्षोपि मानवः

જે લિંગાર્ચનની વિધિ જાણે છે અને સદા લિંગપૂજનમાં રત રહે છે, તે બહારથી દ્વિનેત્ર માનવ હોવા છતાં ખરેખર ત્રિનેત્ર જ જાણવો.

Verse 71

न गोशतप्रदानेन न स्वर्णशतदानतः । तत्फलं लभ्यते पुंभिर्यत्सकृल्लिंगपूजनात्

સો ગાયોના દાનથી પણ નહીં, સો સ્વર્ણદાનથી પણ નહીં—પુરુષને એકવાર પણ લિંગપૂજનથી જે પુણ્યફળ મળે છે, તેવું ફળ અન્યથા મળતું નથી.

Verse 72

अश्वमेधादिभिर्यागैर्न तत्फलमवाप्यते । यत्फलं लभ्यते मर्त्यैर्नित्यं लिंगप्रपूजनात्

અશ્વમેધ વગેરે યજ્ઞોથી પણ તે ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી; મર્ત્યો નિત્ય ભક્તિપૂર્વક લિંગની પ્રપૂજા કરે ત્યારે જે ફળ મળે છે, તે જ અદ્વિતીય છે.

Verse 73

स्नापयित्वा विधानेन यो लिंगस्नपनोदकम् । त्रिः पिबेत्त्रिविधं पापं तस्येहाशु प्रणश्यति

જે વિધાનપૂર્વક લિંગને સ્નાન કરાવી, તે સ્નાનજળ ત્રણ વાર પીવે, તેના ત્રિવિધ પાપ આ લોકમાં જ શીઘ્ર નાશ પામે છે.

Verse 74

लिंग स्नपनवार्भिर्यः कुर्यान्मूर्ध्न्यभिषेचनम् । गंगास्नानफलं तस्य जायतेत्र विपाप्मनः

જે લિંગસ્નાનના જળથી પોતાના મસ્તક પર અભિષેક કરે, તે પાપમુક્ત બની અહીં જ ગંગાસ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 75

लिंगं समर्चितं दृष्ट्वा यः कुर्यात्प्रणतिं सकृत् । संदेहो जायते तस्य पुनर्देहनिबंधने

સમ્યક્ પૂજિત લિંગનું દર્શન કરીને જે એકવાર પણ પ્રણામ કરે, તેના માટે ફરી દેહબંધન (પુનર્જન્મ) થવું સંદિગ્ધ બની જાય છે.

Verse 76

लिंगं यः स्थापयेद्भक्त्या सप्तजन्मकृतादघात् । मुच्यते नात्र संदेहो विशुद्धः स्वर्गभाग्भवेत्

જે ભક્તિપૂર્વક શિવલિંગની સ્થાપના કરે છે, તે સાત જન્મોના સંચિત પાપમાંથી નિઃસંદેહ મુક્ત થાય છે. શુદ્ધ બની સ્વર્ગનો ભાગી બને છે.

Verse 77

विचार्येति गणैः काश्यां स्वामिद्रोहोपशांतये । प्रतिष्ठितानि लिंगानि महापातकभिंद्यपि

સ્વામીદ્રોહના દોષને શમાવવા ગણોએ વિચાર કરીને કાશીમાં લિંગોની પ્રતિષ્ઠા કરી. તે પ્રતિષ્ઠિત લિંગો મહાપાતકોને પણ ભેદી નાશ કરે છે.

Verse 78

कुंडोदरेश्वरं लिंगं दृष्ट्वा लोलार्कसन्निधौ । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

લોલાર્કના સાન્નિધ્યમાં કુંડોદરેશ્વર લિંગનું દર્શન કરનાર સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને શિવલોકમાં માન પામે છે.

Verse 79

कुंडोदरेश्वराल्लिंगात्प्रतीच्यामसिरोधसि । मयूरेश्वरमभ्यर्च्य न गर्भं प्रतिपद्यते

કુંડોદરેશ્વર લિંગના પશ્ચિમે અસિરોધસ શિખર પર મયૂરેશ્વરની આરાધના કરવાથી જીવ ફરી ગર્ભમાં પ્રવેશતો નથી, એટલે પુનર્જન્મ થતો નથી.

Verse 80

मयूरेशप्रतीच्यां च लिंगं बाणेश्वरं महत् । तस्य दर्शनमात्रेण सर्वैः पापैः प्रमुच्यते

મયૂરેશના પશ્ચિમે બાણેશ્વર નામનું મહાન લિંગ છે. તેનું માત્ર દર્શન કરવાથી જ સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 81

गोकर्णेशं महालिंगमंतर्गेहस्य पश्चिमे । द्वारे समर्च्य वै काश्यां न विघ्नैरभिभूयते

કાશીમાં અંતર્ગૃહના પશ્ચિમ દ્વારે સ્થિત મહાલિંગ ગોકર્ણેશનું વિધિવત્ પૂજન કરવાથી સાધક વિઘ્નોથી પરાજિત થતો નથી।

Verse 82

गोकर्णेश्वर भक्तस्य पंचत्व समये सति । ज्ञानभ्रंशो न जायेत क्वचिदप्यंतमृच्छतः

ગોકર્ણેશ્વરના ભક્તને પંચત્વ (મૃત્યુ)નો સમય આવી પહોંચે તોય, અંત તરફ જતા ક્યારેય જ્ઞાનભ્રંશ થતો નથી।

Verse 83

स्कंद उवाच । चिरयत्सुगणेष्वेषु चतुर्ष्वपिगणेश्वरः । महिमानं महत्त्वं तु तत्काश्याः पर्यवर्णयत्

સ્કંદ બોલ્યા—આ ચાર ઉત્તમ ગણોમાં દીર્ઘકાળ સ્થિત રહી, ગણેશ્વરે તે કાશીની મહિમા અને મહત્ત્વનું સંપૂર્ણ વર્ણન કર્યું।

Verse 84

वैष्णव्या मायया विश्वं भ्राम्येतात्र ययाखिलम् । ध्रुवं मूर्तिमती सैषा काशी विश्वैकमोहिनी

જે વૈષ્ણવી માયાથી સમગ્ર વિશ્વ ભ્રમિત થાય છે, તે જ માયાથી અહીં જગત મોહિત થાય છે; નિશ્ચયે એ માયા જ મૂર્તિમતી બની કાશીરૂપે—સમગ્ર વિશ્વની એકમાત્ર મોહિની—વિરાજે છે।

Verse 85

अपास्य सोदरान्दारान्पुत्रं क्षेत्रं गृहं वसु । अप्यंगीकृत्य निधनं सर्वे काशीमुपासते

ભાઈઓ, પત્ની, પુત્ર, જમીન, ઘર અને ધન ત્યજીને—મૃત્યુને પણ સ્વીકારીને—લોકો છતાં કાશીની ઉપાસના કરે છે।

Verse 86

मरणादपि नो काश्यां भयं यत्र मनागपि । गणास्तत्र तु तिष्ठंतः कुतो मत्तोपि बिभ्यति

કાશીમાં મૃત્યુનો પણ અણુમાત્ર ભય નથી. જ્યાં સ્વયં દિવ્ય ગણો વસે છે, ત્યાં તેમને મારાથી પણ ભય કેમ થાય?

Verse 87

मरणं मंगलं यत्र विभूतिर्यत्र भूषणम् । कौपीनं यत्र कौशेयं काशी कुत्रोपमीयते

જ્યાં મૃત્યુ પણ મંગળરૂપ બને, જ્યાં વિભૂતિ જ આભૂષણ છે; જ્યાં કૌપીન પણ રેશમ સમ માન્ય છે—એ કાશીની ઉપમા ક્યાં મળે?

Verse 88

निर्वाणरमणी यत्र रंकं वाऽरंकमेव वा । ब्राह्मणं वा श्वपाकं वा वृणीते प्रांत्यभूषणम्

ત્યાં નિર્વાણ-રમણી વધૂ સમી જેને ઇચ્છે તેને વરે છે—દરિદ્ર હોય કે અદરિદ્ર, બ્રાહ્મણ હોય કે શ્વપાક; તેને પોતાના પ્રદેશનું ભૂષણ માની સ્વીકારે છે.

Verse 89

मृतानां यत्र जंतूनां निर्वाणपदमृच्छताम् । कोट्यंशेनापि न समा अपि शक्रादयः सुराः

જ્યાં મરેલા જીવો નિર્વાણપદને પામે છે, ત્યાં શક્ર આદિ દેવતાઓ પણ તેમના સમાન નથી—કોટેમાં એક અંશે પણ નહીં.

Verse 90

यत्र काश्यां मृतो जंतुर्ब्रह्मनारायणादिभिः । प्रबद्ध मूर्धांजलिभिर्नमस्येतातियत्नतः

જ્યાં કાશીમાં મરેલા જીવને પણ બ્રહ્મા, નારાયણ આદિ દેવો મહા પ્રયત્નથી—મસ્તક પર અંજલિ ધરી—નમસ્કાર કરે છે.

Verse 91

यत्र काश्यां शवत्वेपि जंतुर्नाशुचितां व्रजेत् । अतस्तत्कर्णसंस्पर्शं करोम्यहमपि स्वयम्

જ્યાં કાશીમાં શવત્વમાં પણ જીવ અશૌચમાં પડતો નથી; તેથી હું સ્વયં તેના કાનનો સ્પર્શ કરું છું.

Verse 92

यस्तु काशीति काशीति द्विस्त्रिर्जपति पुण्यवान् । अपि सर्वपवित्रेभ्यः स पवित्रतरो महान्

પુણ્યવાન જે ‘કાશી, કાશી’ એમ બે-ત્રણ વાર જપે છે, તે સર્વ પવિત્ર કરનારોથી પણ વધુ મહાપવિત્ર બને છે.

Verse 93

येन काशी हृदि ध्याता येन काशीह सेविता । तेनाहं हृदि संध्यातस्तेनाहं सेवितः सदा

જેણે હૃદયમાં કાશીનું ધ્યાન કર્યું અને જેણે અહીં કાશીની સેવા કરી—તેના હૃદયમાં મારું સ્મરણ થાય છે; તે મને સદા સેવિત કરે છે.

Verse 94

काशीं यः सेवते जंतुर्निर्विकल्पेन चेतसा । तमहं हृदये नित्यं धारयामि प्रयत्नतः

જે જીવ નિર્વિકલ્પ, અચળ ચિત્તથી કાશીની સેવા કરે છે, તેને હું પ્રયત્નપૂર્વક સદા મારા હૃદયમાં ધારણ કરું છું.

Verse 95

स्वयं वस्तुमशक्तोपि वासयेत्तीर्थवासिनम् । अप्येकमपि मूल्येन स वस्तुःफलभाग्ध्रुवम्

પોતે ત્યાં રહેવા અસમર્થ હોય તોય તીર્થવાસી યાત્રિકને પોતાના ઘરમાં ઉતારવો; એક જ વસ્તુના મૂલ્યે પણ તે તે નિવાસ-ફળનો નિશ્ચિત ભાગી બને છે.

Verse 96

काश्यां वसंति ये धीरा आपंचत्व विनिश्चयाः । जीवन्मुक्तास्तु ते ज्ञेया वंद्याः पूज्यास्त एव हि

જે ધીર પુરુષો કાશીમાં વસે છે અને પંચત્વાતીત અવસ્થાનો દૃઢ નિશ્ચય કરી ચૂક્યા છે, તેઓ જીવન્મુક્ત જાણવાં; ખરેખર તેઓ જ વંદનીય અને પૂજનીય છે.

Verse 97

इत्थं विमृश्य बहुशः स्थाणुर्वाराणसीगुणान् । गणानन्यान्समाहूय प्राहिणोत्प्रीतिपूर्वकम्

આ રીતે વારાણસીના ગુણો પર વારંવાર વિચાર કરીને સ્થાણુ (શિવ) એ અન્ય ગણોને બોલાવી, પ્રીતિપૂર્વક તેમને પ્રસ્થાપિત કર્યા.

Verse 98

तारकत्वं समागच्छ गच्छाति स्वच्छमानस । दिवोदासो वृषावासो यामधीष्टे वरां पुरीम्

“તારકત્વ પ્રાપ્ત કર; શુદ્ધ મનથી પ્રસ્થાન કર. જે શ્રેષ્ઠ પુરી પર દિવોદાસ—વૃષાવાસ—અધિષ્ઠાતા છે...”

Verse 99

तिलपर्ण स्धूलकर्ण दृमिचंड प्रभामय । सुकेश विंदते छाग कपर्दिन्पिंगलाक्षक

તિલપર્ણ, સ્થૂલકર્ણ, દ્રુમિચંડ, પ્રભામય; સુકેશ, વિંધતે, છાગ, કપર્દી અને પિંગલાક્ષક—આ ગણોના નામ છે.

Verse 100

वीरभद्र किराताख्य चतुर्मुख निकुंभक । पंचाक्ष भारभूताख्य त्र्यक्ष क्षेमकलांगलिन्

વીરભદ્ર, કિરાતાખ્ય, ચતુર્મુખ, નિકુંભક; પંચાક્ષ, ભારભૂતાખ્ય, ત્ર્યક્ષ અને ક્ષેમકલાંગલિન—આ પણ ગણોમાં ગણાય છે.

Verse 110

नाद्रीणां न समुद्राणां न द्रुमाणां महीयसाम् । भूतधात्र्यास्तथा भारो यथा स्वामिद्रुहां महान्

ન પર્વતો, ન સમુદ્રો, ન મહાન વૃક્ષો—ભૂતધાત્રી પૃથ્વી પર એટલો ભાર નથી પાડતા, જેટલો પોતાના સ્વામીનો દ્રોહ કરનારાઓનો મહાભાર પડે છે।

Verse 120

तारकेशं महालिंगं तारकाख्यो गणोत्तमः । तारकज्ञानदं पुंसां मुनेऽद्यापि समर्चयेत्

હે મુને, આજ પણ તારકેશ નામના મહાલિંગની તથા તારક નામના શ્રેષ્ઠ ગણની વિધિપૂર્વક આરાધના કરવી જોઈએ; કારણ કે તે પુરુષોને તારક-જ્ઞાન (ઉદ્ધારક જ્ઞાન) આપે છે।