Adhyaya 2

Verse 1

स्कंद उवाच । गभस्तिमालिनिगते काशीं त्रैलोक्यमोहिनीम् । पुनश्चिंतामवापोच्चैर्मंदरस्थो मुने हरः

સ્કંદે કહ્યું—હે મુને! ગભસ્તિમાલી (સૂર્ય) અસ્ત થયા પછી, મંદર પર્વત પર વસતા હર ફરીથી ત્રિલોકમોહિની કાશી વિષે ઊંડા ચિંતનમાં પડ્યા।

Verse 2

नाद्याप्यायांति योगिन्यो नाद्याप्यायाति तिग्मगुः । प्रवृत्तिरपि मे काश्याश्चित्रमत्यंत दुर्लभा

હજી યોગિનીઓ આવી નથી, હજી તીક્ષ્ણકિરણ સૂર્ય પણ આવ્યો નથી; છતાં કાશી તરફ મારી પ્રવૃત્તિ—કેટલું અદ્ભુત—અત્યંત અંકુશમાં ન આવતી છે।

Verse 3

किमत्र चित्रं यत्काशी मदीयमपिमानसम् । निश्चलं चंचलयति गणना केतरेसुरे

અહીં આશ્ચર્ય શું છે કે કાશી મારું સ્થિર મન પણ ચંચળ કરે છે? તેની સમકક્ષ બીજી કઈ દેવશક્તિ ગણાય?

Verse 4

अधाक्षिपमहं कामं त्रिजगज्जित्त्वरंदृशा । अहो काश्यभिलाषोत्र मामेव दुनुयात्तराम्

ત્રિલોકવિજયી કામદેવને મેં માત્ર દૃષ્ટિમાત્રથી ભસ્મ કર્યો; છતાં અહો! કાશી પ્રત્યેની આ અભિલાષા મને જ વધુ ને વધુ પીડાવે છે।

Verse 5

काशीप्रवृत्तिमन्वेष्टुं कं वा प्रहिणुयामितः । ज्ञातुं क एव निपुणो यतः स चतुराननः

કાશીમાં બનતી સાચી પ્રવૃત્તિનો વૃત્તાંત શોધવા હું અહીંથી કોને મોકલું? તેને જાણવામાં ખરેખર કોણ નિપુણ છે?—કારણ કે તે તો ચતુરાનન બ્રહ્મા જ છે.

Verse 6

इत्याहूय विधातारं बहुमानपुरःसरम् । तत्रोपवेश्य श्रीकंठः प्रोवाच चतुराननम्

એવું કહી તેમણે વિધાતા બ્રહ્માને યોગ્ય સન્માન સાથે બોલાવ્યા; ત્યાં બેસાડીને શ્રીકંઠ (શિવ) એ ચતુરાનનને કહ્યું।

Verse 7

योगिन्यः प्रेषिताः पूर्वं प्रेषितोथ सहस्रगुः । नाद्यापि ते निवर्तंते काश्याः कलशसंभव

પહેલાં યોગિનીઓ મોકલાઈ, પછી સહસ્રગુ (સહસ્રનેત્ર) પણ મોકલાયો; છતાં આજ સુધી તેઓ કાશીમાંથી પરત આવ્યા નથી, હે કલશસમ્ભવ (અગસ્ત્ય)!

Verse 8

सा समुत्सुकयेत्काशी लोकेश मम मानसम् । प्राकृतस्य जनस्येव चंचलाक्षीव काचन

હે લોકેશ! એ કાશી મારા મનને ઉત્સુક અને વ્યાકુળ કરે છે—જેમ કોઈ સામાન્ય પુરુષના હૃદયને ચંચલ-નેત્રી સ્ત્રી ચંચળ કરી દે.

Verse 9

मंदरेत्र रतिर्मे न भृशं सुंदरकंदरे । अनच्छतुच्छपानीये नक्रस्येवाल्पपल्वले

સુંદર કંદરાઓ ધરાવતાં મન્દરમાં પણ મને વિશેષ રતિ નથી; જેમ ગંદળા અને ઓછા પાણીવાળા નાનાં ઊથળાં તળાવમાં મગરને આનંદ નથી મળતો.

Verse 10

ना बाधिष्ट तथा मां स तापो हालाहलोद्भवः । काशीविरहजन्मात्र यथा मामतिबाधते

હાલાહલ વિષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો તે તાપ મને એટલો સતાવતો ન હતો; જેટલો માત્ર કાશી-વિરહથી જન્મેલો આ શોક મને અત્યંત પીડાવે છે.

Verse 11

शीतरश्मिः शिरःस्थोपि वर्षन्पीयूषसीकरैः । काशीविश्लेषजं तापं नाहो गमयितुं प्रभुः

શીતરશ્મિ ચંદ્રમા મારા શિરે સ્થિત રહી અમૃતબિંદુઓ વરસાવતો હોવા છતાં—હાય—કાશી-વિચ્છેદજન્ય દાહને દૂર કરી શકતો નથી.

Verse 12

विधे विधेहि मे कार्यमार्य धुर्य महामते । याहि काशीमितस्तूर्णं यतस्व च ममेहिते

હે વિધિ (બ્રહ્મા), મારું કાર્ય સિદ્ધ કરો—હે આર્ય, અગ્રણી, મહામતિ. અહીંથી ત્વરિત કાશી જાઓ અને મારા અભિપ્રાયની સિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરો.

Verse 13

ब्रह्मंस्त्वमेव तद्वेत्सि काशी त्यजनकारणम् । मंदोपि न त्यजेत्काशीं किमु यो वेत्ति किंचन

હે બ્રહ્મન્ (બ્રહ્મા), કાશી ત્યજવાનો કારણ તો તું જ જાણે છે. મંદબુદ્ધિ પણ કાશી છોડતો નથી; તો જે કંઈ જાણે છે તે કેમ છોડે!

Verse 14

अद्यैव किं न गच्छेयं काशीं ब्रह्मन्स्वमायया । दिवोदासं स्वधर्मस्थं न तूल्लंघितुमुत्सहे

હે બ્રહ્મન્, હું મારી સ્વમાયાશક્તિથી આજે જ કાશી કેમ ન જાઉં? પરંતુ સ્વધર્મમાં સ્થિત દિવોદાસને લાંઘવાનો સાહસ મને થતું નથી.

Verse 15

विधे सर्वविधेयानि त्वमेव विदधासि यत् । इति चेति च वक्तव्यं त्वय्यपार्थमतोखिलम्

હે વિધે! સર્વ વિધેય કાર્યો તું એકલો જ સિદ્ધ કરે છે; તેથી તારા વિષે ‘એવું છે’ કે ‘જો એવું હોય’ એમ કહેવું ખરેખર નિર્થીક છે; તેથી શરતવાળી વાત વ્યર્થ છે.

Verse 16

अरिष्टं गच्छ पंथास्ते शुभोदर्को भवत्वलम् । आदायाज्ञां विधि मूर्ध्नि ययौ वाराणसीं मुदा

“નિર્વિઘ્ન જા; તારો માર્ગ શુભફલદાયક થાઓ.” એમ કહી, તે આજ્ઞાને મસ્તક પર ધારણ કરીને વિધિ આનંદથી વારાણસી તરફ નીકળ્યો.

Verse 17

सितहंसरथस्तूर्णं प्राप्य वाराणसीं पुरीम् । कृतकृत्यमिवात्मानममन्यत तदात्मभूः

શ્વેત હંસરથ પર ત્વરિત આવી આત્મભૂ (બ્રહ્મા) વારાણસી નગરીમાં પહોંચ્યા; ત્યારે તેમણે પોતાને કૃતકૃત્ય સમાન માન્યા.

Verse 18

हंसयानफलं मेद्य जातं काशीसमागमे । काशी प्राप्तौ यतः प्रोक्ता अंतरायाः पदेपदे

કાશીના સમાગમે હંસયાન-યાત્રાનું ફળ પ્રગટ થયું; કારણ કે કાશી પ્રાપ્તિના માર્ગે પગલે પગલે અંતરાયો થાય છે એમ કહેવાયું છે.

Verse 19

दृशि धातुरभूद्य मदृशो प्राप्य सान्वयः । स्पष्टं दृष्टिपथं प्राप्ता यदेषाऽनंदवाटिका

ધાતા (સ્રષ્ટા)ની નજર જેમ જ સમ્યક સ્થિર થઈ, તેમ જ આ આનંદવાટિકા સ્પષ્ટ રીતે તેની દૃષ્ટિપથમાં આવી ગઈ.

Verse 20

स्वयं सिंचति या मद्भिः स्वाभिः स्वर्गतरंगिणी । यत्रानंदमया वृक्षा यत्रानंदमया जनाः

ત્યાં સ્વર્ગતરંગિણી નદી પોતાના જ ધુમ્મસ-રૂપ મેઘોથી સ્વયં ભૂમિને સિંચે છે. જ્યાં વૃક્ષો આનંદમય છે અને જ્યાં જન પણ આનંદમય છે.

Verse 21

निर्विशंति सदा काश्यां फलान्यानंदवंत्यपि । सदैवानंदभूः काशी सदैवानंददः शिवः

કાશીમાં તેઓ સદા એવા ફળોનો આસ્વાદ કરે છે જે પોતે જ આનંદથી પરિપૂર્ણ છે. કાશી સદૈવ આનંદભૂ છે અને શિવ સદૈવ આનંદદાતા છે.

Verse 22

आनंदरूपा जायंते तेन काश्यां हि जंतवः । चरणौ चरितुं वित्तस्तावेव कृतिनामिह

અતએવ કાશીમાં જીવજંતુઓ આનંદસ્વરૂપે જન્મે છે. અહીં ખરેખર ધન્ય તો એ જ ચરણ છે, જે આ સ્થાને ચાલવા-ફરવા સમર્થ છે.

Verse 23

चरणौ विचरेतांयौ विश्वभर्तृ पुरी भुवि । तावेव श्रवणौ श्रोतुं संविदा ते बहुश्रुतौ

પૃથ્વી પર વિશ્વભર્તાની પુરીમાં વિચરવા યોગ્ય તો એ જ ચરણ છે. અને જે કાન સમજ સાથે સાંભળે છે, તે જ શ્રવણયોગ્ય—તેઓ જ ખરેખર બહુશ્રુત.

Verse 24

इह श्रुतिमतां पुंसां याभ्यां काशी श्रुता सकृत् । तदेव मनुते सर्वं मनस्त्विह मनस्विनाम

અહીં જે વિવેકી પુરુષોએ જે કાનોથી કાશીનું નામ એક વાર પણ સાંભળ્યું, તે મનસ્વીઓનું મન તેને જ સર્વસ્વ માની તેમાં જ સ્થિર થઈ જાય છે.

Verse 25

येनानुमन्यते चैषा काशी सर्वप्रमाणभूः । बुद्धिर्बुध्यति सा सर्वमिह बुद्धिमतां सताम् । ययैतद्धूर्जटेर्धाम धृतं स्व विषयीकृतम्

જે દિવ્ય બુદ્ધિ દ્વારા સર્વપ્રમાણભૂતા કાશી અનુમોદિત થાય છે, એ જ બુદ્ધિ અહીં સજ્જનો અને બુદ્ધિમાનોને સર્વ વિષયનું બોધ કરાવે છે. એ જ શક્તિથી ધૂર્જટિ (શિવ)નું આ ધામ ધારિત થયું અને તેમનું સ્વાધીન ક્ષેત્ર બન્યું.

Verse 26

वरं तृणानि धान्यानि तानि वात्याहतान्यपि । काश्यां यान्या पतंतीह न जनाः काश्यदर्शनाः

પવનથી આઘાત પામેલા તૃણકણો કે વિખરાયેલા ધાન્યકણો પણ શ્રેષ્ઠ; પરંતુ કાશીમાં આવીને પણ કાશીનું સાચું દર્શન ન કરનારા લોકો નહીં।

Verse 27

अद्य मे सफलं चायुः परार्धद्वय संमितम् । यस्मिन्सति मया प्रापि दुष्प्रापा काशिका पुरी

આજે મારું આયુષ્ય—ભલે બે પરાર્ધ જેટલું દીર્ઘ હોય—સફળ થયું; કારણ કે જીવિત રહેતાં જ મેં દુર્લભ કાશિકા પુરી પ્રાપ્ત કરી છે।

Verse 28

अहो मे धर्मसंपत्तिरहोमे भाग्यगौरवम् । यदद्राक्षिषमद्याहं काशीं सुचिर चिंतिताम्

અહો, મારી ધર્મસંપત્તિ કેટલી મહાન; અહો, મારા ભાગ્યનું કેટલું ગૌરવ—કે આજે મેં બહુ કાળથી ચિંતિત કાશીનું દર્શન કર્યું।

Verse 29

अद्य मे स्वतपो वृक्षो मनोरथफलैरलम् । शिवभक्त्यंबुना सिक्तः फलितोति बृहत्तरैः

આજે મારા સ્વતપનો વૃક્ષ મનોરથફળોથી પરિપૂર્ણ થયો; શિવભક્તિની જલધારાથી સિંચાઈ પામી તે અતિ મહાન ફળોથી ફળિત થયો છે।

Verse 30

मया व्यधायि बहुधा सृष्टिः सृष्टिं वितन्वता । परमन्यादृशी काशी स्वयं विश्वेश निर्मितिः

સૃષ્ટિનો વિસ્તાર કરતાં મેં અનેક પ્રકારની સૃષ્ટિઓ રચી; પરંતુ કાશી સર્વથા અનન્ય છે—તે તો સ્વયં વિશ્વેશ્વર (શિવ) દ્વારા રચાયેલ પવિત્ર નિર્મિતિ છે।

Verse 31

इति हृष्टमना वेधा दृष्ट्वा वाराणसीं पुरीम् । वृद्धब्राह्मणरूपेण राजानं च ददर्श ह

આ રીતે હર્ષિત મનવાળા વેધા (બ્રહ્મા) એ વારાણસી નગરીને જોઈ, વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને, રાજાને પણ જોયો।

Verse 32

जलार्द्राक्षतपाणिश्च स्वस्त्युक्त्वा पृथिवीभुजे । कृतप्रणामो राज्ञाथ भेजे तद्दत्तमासनम्

જલથી ભીંજાયેલા અક્ષત હાથમાં લઈને, પૃથ્વીભુજને સ્વસ્તિવચન કહી, પ્રણામ કરીને, હે રાજન, આપેલ આસન તેમણે ગ્રહણ કર્યું।

Verse 33

कृतमानो नृपतिना सोभ्युत्थानासनादिभिः । विप्रो व्यजिज्ञपद्भूपं पृष्टागमनकारणम्

નૃપતિએ ઊભા થઈ અભ્યર્થના, આસન વગેરે દ્વારા તેમનું સન્માન કર્યું; ત્યારબાદ બ્રાહ્મણે, રાજાએ પૂછેલા, પોતાના આગમનનું કારણ નિવેદન કર્યું।

Verse 34

ब्राह्मण उवाच । भूपाल बहुकालीनोस्म्यहमत्र चिरंतनः । त्वं तु मां नैव जानासि जाने त्वां हि रिपुंजयम्

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે ભુપાલ! હું અહીં બહુ લાંબા સમયથી, ચિરંતનરૂપે રહેલો છું. પરંતુ તમે મને ઓળખતા નથી; હું તો તમને ‘રિપુઞ્જય’—શત્રુવિજયી—રૂપે જાણું છું।

Verse 35

परःशता मया दृष्टा राजानो भूरिदक्षिणाः । विजितानेकसंग्रामा यायजूका जितेंद्रियाः

મેં સોથી વધુ રાજાઓને જોયા છે—દાનમાં મહાઉદાર, અનેક યુદ્ધોમાં વિજયી, યજ્ઞકર્મમાં તત્પર અને ઇન્દ્રિયજयी હતા.

Verse 36

विनिष्कृतारिषड्वर्गाः सुशीलाः सत्त्वशालिनः । श्रुतस्यपारदृश्वानो राजनीतिविचक्षणाः

તેઓ આંતરિક ષડ્રિપુઓથી શુદ્ધ થયેલા; સુશીલ અને સત્ત્વસમૃદ્ધ; શ્રુતજ્ઞાનમાં પારંગત અને રાજનીતિશાસ્ત્રમાં વિવેકી હતા.

Verse 37

दयादाक्षिण्यनिपुणाः सत्यव्रतपरायणाः । क्षमया क्षमयातुल्या गांभीर्यजितसागराः

તેઓ દયા અને દાક્ષિણ્યમાં નિપુણ, સત્યવ્રતમાં પરાયણ હતા; ક્ષમામાં અતુલ્ય અને પોતાના ગાંભીર્યથી સાગરને પણ જીતનાર હતા.

Verse 38

जितरोषरयाः शूराः सौम्यसौंदर्यभूमयः । इत्यादि गुणसंपन्नाः सुसंचितयशोधनाः

તેઓ ક્રોધના વેગને જીતેલા શૂરવીર હતા; સૌમ્ય હતા અને સૌંદર્યની જાણે ભૂમિ હતા. આવા ગુણોથી સંપન્ન થઈ તેમણે સુયશનું ધન સંચિત કર્યું હતું.

Verse 39

परं द्वित्राः पवित्रा ये राजर्षे तव सद्गुणाः । तेष्वेषु राजसु मम प्रायशो न दृशं गताः

પરંતુ, હે રાજર્ષે, તમારા આ પવિત્ર સદ્ગુણો અત્યંત દુર્લભ છે—ક્યાંક એક-બેમાં જ દેખાય છે. તે રાજાઓમાં મને તે પ્રાયઃ દેખાયા જ નથી.

Verse 40

प्रजानिजकुटुंबस्त्वं त्वं तु भूदेवदैवतः । महातपः सहायस्त्वं पथानान्ये तथा नृपाः

તમે પ્રજાને પોતાના કુટુંબ સમાન પાળો છો; બ્રાહ્મણો માટે તમે ખરેખર દેવતુલ્ય છો. તમે મહાતપસ્વીઓના સહાયક છો; અન્ય રાજાઓ તો માત્ર લોકિક માર્ગોના સહાયક જ છે.

Verse 41

धन्यो मान्योसि च सतां पूजनीयोसि सद्गुणैः । देवा अपि दिवोदास त्वत्त्रासान्न विमार्गगाः

તમે ધન્ય છો, સજ્જનોમાં માન્ય છો અને તમારા સદ્ગુણોથી પૂજનીય છો. હે દિવોદાસ! દેવતાઓ પણ તમારા ભયથી સન્માર્ગથી ભટકતા નથી.

Verse 42

किं नः स्तुत्या तव नृप द्विजानामस्पृहावताम् । किं कुर्मस्त्वद्गुणग्रामाः स्तावकान्नः प्रकुर्वते

હે નૃપ! નિસ્પૃહ દ્વિજ એવા અમારું સ્તુતિગાન તમને શું કામનું? છતાં અમે શું કરીએ—તમારા ગુણસમૂહ જ અમને તમારા સ્તુતિકાર બનાવી દે છે.

Verse 43

गोष्ठी तिष्ठत्वियं तावत्प्रस्तुतं स्तौमि सांप्रतम् । यष्टुकामोस्म्यहं राजंस्त्वां सहायमतो वृणे

આ ચર્ચા હમણાં થોડું થંભવા દો; હવે હું પ્રસંગોચિત સ્તુતિ કરું છું. હે રાજન! મને યજ્ઞ કરવો છે, તેથી હું તમને સહાયક તરીકે પસંદ કરું છું.

Verse 44

त्वया राजन्वती चैषाऽवनिः सर्वर्धिभाजनम् । अहं चास्तिधनो राजन्न्यायोपात्तमहाधनः

હે રાજન! તમારા રાજત્વથી આ ધરતી સર્વ સમૃદ્ધિઓનું પાત્ર બને છે. અને હું પણ ધનવાન છું—ન્યાયપૂર્વક પ્રાપ્ત મહાધનથી યુક્ત.

Verse 46

संचितं यद्धनं पुंभिर्नयसन्मार्गगामिभिः । तत्काश्यां विनियुज्येत क्लेशायेतरथा भवेत्

અસન્માર્ગે ચાલનારા પુરુષોએ સંચિત કરેલું ધન કાશીમાં ધર્મકાર્યે વિનિયોજવું જોઈએ; નહિંતર એ જ ધન ક્લેશનું કારણ બને છે.

Verse 47

महिमानं परं काश्याः कोपि वेद न भूपते । ऋते त्रिनयनाच्छंभोः सर्वज्ञानप्रदायिनः

હે રાજન, કાશીનો પરમ મહિમા કોઈ જાણતું નથી; સર્વજ્ઞાનપ્રદાતા ત્રિનેત્રધારી શંભુ સિવાય.

Verse 48

मन्ये धन्यतरोसि त्वं बहुजन्मशतार्जितैः । सुकृतैः पासि यत्काशीं विश्वभर्तुः परां तनुम्

હું માનું છું કે તું અતિ ધન્ય છે; કારણ કે અનેક જન્મોના સદ્કર્મફળે તું વિશ્વભર્તા પ્રભુની પરમ તનુરૂપ કાશીનું દર્શન કરે છે.

Verse 49

इयं च राजधानी ते कर्मभूमावनुत्तमा । यस्यां कृतानां कार्याणां संवर्तेपि न संक्षयः

આ તારી રાજધાની કર્મભૂમિમાં અનુત્તમ છે; અહીં કરેલા કાર્યો પ્રલયકાળે પણ નાશ પામતા નથી.

Verse 50

विश्वेशानुग्रहेणैव त्वयैषा पाल्यते पुरी । एकस्याप्यवनात्काश्यां त्रैलोक्यमवितं भवेत्

વિશ્વેશ્વરના અનુગ્રહથી જ તું આ પુરીનું પાલન કરે છે; કાશીમાં એક વ્યક્તિનું પણ રક્ષણ કરવાથી જાણે ત્રિલોકનું રક્ષણ થાય છે.

Verse 51

अन्यच्च ते हितं वच्मि यदि ते रोचतेऽनघ । प्रीणनीयः सदैवैको विश्वेशः सर्वकर्मभिः

હે અનઘ! જો તને રુચે તો તારા હિત માટે એક વધુ વચન કહું છું—તમામ કર્મો દ્વારા સદા એકમાત્ર વિશ્વેશ્વરને જ પ્રસન્ન કરવો જોઈએ।

Verse 52

अन्यदेवधिया राजन्विश्वेशं पश्य मा क्वचित् । ब्रह्मविष्ण्विंद्र चंद्रार्का क्रीडेयं तस्य धूर्जटेः

હે રાજન! વિશ્વેશ્વરને ક્યારેય ‘બીજા દેવ’ એવી બુદ્ધિથી ન જો. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર અને સૂર્ય—તે તો તે ધૂર્જટિ પ્રભુના રમકડાં માત્ર છે।

Verse 53

विप्रैरुदर्कमिच्छद्भिः शिक्षणीया यतो नृपाः । अतस्तव हितं ख्यातं किं वा मे चिंतयानया

કારણ પરમ કલ્યાણ ઇચ્છનાર વિપ્રો દ્વારા રાજાઓને શિક્ષિત કરવું જોઈએ. તેથી તારો હિત જણાવાયું; હવે આ વિષયે મને વધુ શું ચિંતા?

Verse 54

इति जोषं स्थितं विप्रं प्रत्युवाच नृपोत्तमः । सर्वं मया हृदि धृतं यत्त्वयोक्तं द्विजोत्तम

આ રીતે વિપ્ર મૌન રહી ઊભા રહ્યા ત્યારે નૃપોત્તમે કહ્યું—‘હે દ્વિજોત્તમ! તમે જે કંઈ કહ્યું છે તે બધું મેં હૃદયમાં દૃઢપણે ધારણ કર્યું છે।’

Verse 55

राजोवाच । अहं यियक्षमाणस्य तव साहाय्यकर्मणि । दासोस्मि यज्ञसंभारान्नयमेको शतोऽखिलान्

રાજાએ કહ્યું—‘તમે યજ્ઞ કરવા ઉદ્યત છો; તેમાં સહાયકાર્યમાં હું તમારો દાસ છું. યજ્ઞની તમામ સામગ્રી—સો સો પ્રકારની—હું એકલો જ સંપૂર્ણ રીતે મંગાવી લાવીશ।’

Verse 56

यदस्ति मेखिलं तत्र सप्तांगेपि भवान्प्रभुः । यजस्वैकमनाब्रह्मन्सिद्धं मन्यस्व वांछितम्

મારી પાસે જે કંઈ છે—રાજ્યના સપ્તાંગો સહિત—તે સર્વ તમારા અધિકારમાં છે. હે બ્રાહ્મણ, એકાગ્ર ચિત્તે યજ્ઞ કરો અને ઇચ્છિત ફળ સિદ્ધ થયું એમ માનો.

Verse 57

राज्यं करोमि यद्ब्रह्मन्स्वार्थं तन्न मनागपि । पुत्रैः कलत्रैर्देहेनपरोपकृतये यते

હે બ્રાહ્મણ, હું જે રાજકાર્ય કરું છું તે રત્તીભર પણ મારા સ્વાર્થ માટે નથી. પુત્રો, પત્ની અને દેહ સહિત હું માત્ર પરહિત માટે જ પ્રયત્ન કરું છું.

Verse 58

राज्ञां क्रतुक्रियाभ्योपि तीर्थेभ्योपि समंततः । प्रजापालनमेवैको धर्मः प्रोक्तो मनीषिभिः

રાજાઓ માટે યજ્ઞક્રિયાઓ કરતાં પણ અને સર્વ દિશાના તીર્થસેવન કરતાં પણ, મનીષીઓએ એક જ પરમ ધર્મ કહ્યું છે—પ્રજાનું પાલન અને રક્ષણ.

Verse 59

प्रजासंतापजोवह्निर्वज्राग्नेरपि दारुणः । द्वित्रान्दहति वज्राग्निः पूर्वो राज्यं कुलं तनुम्

પ્રજાના સંતાપથી ઉત્પન્ન અગ્નિ વજ્રાગ્નિ કરતાં પણ વધુ ભયંકર છે. વજ્રાગ્નિ તો બે-ત્રણને જ દહે છે; પરંતુ તે અગ્નિ રાજ્ય, કુલ અને રાજાના દેહને પણ ભસ્મ કરે છે.

Verse 60

यदावभृथसिस्रासुर्भवेयं द्विजसत्तम । तदा विप्रपदांभोभिरभिषेकं करोम्यहम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જ્યારે હું અવભૃથ-સ્નાન માટે પ્રસ્થાન કરું છું, ત્યારે બ્રાહ્મણોના પાદપ્રક્ષાલનના જળથી જ હું મારું અભિષેક કરું છું.

Verse 61

हवनं ब्राह्मणमुखे यत्करोमि द्विजोत्तम । मन्ये क्रतुक्रियाभ्योपि तद्विशिष्टं महामते

હે દ્વિજોત્તમ! બ્રાહ્મણના મુખમાં હું જે હવન-આહુતિ અર્પું છું, હે મહામતે, તેને હું મહાયજ્ઞોની ક્રિયાઓ કરતાં પણ વિશેષ શ્રેષ્ઠ માનું છું।

Verse 62

अभिलाषेषु सर्वेषु जागर्त्येको हृदीह मे । अद्यापि मार्गणः कोपि द्रष्टव्यः स्वतनोरपि

મારી સર્વ ઇચ્છાઓમાં હૃદયમાં એક જ જાગે છે—આજે પણ મને એવો કોઈ પાત્ર શોધવો છે, જેને હું મારા દેહ સુધીનું દાન આપવા યોગ્ય માનું।

Verse 63

अहो अहोभिर्बहुभिः फलितो मे मनोरथः । यत्त्वं मेद्य गृहे प्राप्तः किंचित्प्रार्थयितुं द्विज

‘અહો! અહો!’ એવા અનેક ઉદ્ગારો પછી મારો મનોભાવ ફળ્યો—હે દ્વિજ, તું આજે મારા ઘરે કંઈક પ્રાર્થના કરવા આવ્યો છે।

Verse 64

एकाग्रमानसो विप्र यज्ञान्विपुलदक्षिणान् । बहून्यजकृतं विद्धि साहाय्यं सर्ववस्तुषु

હે વિપ્ર! એકાગ્ર મનથી વિપુલ દક્ષિણાવાળા અનેક યજ્ઞો કર; સર્વ વસ્તુઓ અને કાર્યોમાં હું તને સહાય કરીશ, એમ જાણ।

Verse 65

इति राज्ञो महाबुद्धेर्धर्मशीलस्य भाषितम् । श्रुत्वा तुष्टमनाः स्रष्टा क्रतुसंभारमाहरत्

ધર્મશીલ મહાબુદ્ધિ રાજાના આ વચનો સાંભળી સ્રષ્ટા (બ્રહ્મા) હૃદયથી પ્રસન્ન થયો અને યજ્ઞ માટેની જરૂરી સામગ્રી લાવી આપી।

Verse 66

साहाय्यं प्राप्य राजर्षेर्दिवोदासस्य पद्मभूः । इयाज दशभिः काश्यामश्वमेधैर्महामखैः

રાજર્ષિ દિવોદાસની સહાય પ્રાપ્ત કરીને પદ્મભૂ બ્રહ્માએ કાશીમાં દસ અશ્વમેધ—મહામખ અને મહોત્તમ યજ્ઞો—આચર્યા।

Verse 67

अद्यापि होमधूमोघैर्यद्व्याप्तं गगनांतरम् । तदा प्रभृति न व्योम नीलिमानं जहात्यदः

આજેય ત્યાંનું આકાશ હોમધૂમના ઘન વાદળોથી વ્યાપ્ત હોવાનું કહેવાય છે; તે સમયથી તે વ્યોમ પોતાની ગાઢ નીલિમા છોડતું નથી।

Verse 68

तीर्थं दशाश्वमेधाख्यं प्रथितं जगतीतले । तदा प्रभृति तत्रासीद्वाराणस्यां शुभप्रदम्

ત્યારે તે તીર્થ પૃથ્વીતળે ‘દશાશ્વમેધ’ નામે પ્રખ્યાત થયું; તે સમયથી વારાણસીમાં તે શુભફળ આપનાર રૂપે સ્થિત છે।

Verse 69

पुरा रुद्रसरो नाम तत्तीर्थं कलशोद्भव । दशाश्वमेधिकं पश्चाज्जातं विधिपरिग्रहात्

હે કલશોદ્ભવ અગસ્ત્ય! પૂર્વે તે તીર્થ ‘રુદ્રસર’ નામે હતું; પછી વિધાતા બ્રહ્માના વિધિવત્ પરિગ્રહથી તે ‘દશાશ્વમેધિક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું।

Verse 70

स्वर्धुन्यथ ततः प्राप्ता भगीरथसमागमात् । अतीव पुण्यवज्जातमतस्तत्तीर्थमुत्तमम्

પછી ભગીરથના આગમન અને પ્રયત્નથી સ્વર્ધુની ગંગા ત્યાં આવી પહોંચી; તેથી તે તીર્થ અતિ પવિત્ર—નિશ્ચયે ઉત્તમ—બની ગયું।

Verse 71

विधिर्दशाश्वमेधेशं लिंगं संस्थाप्य तत्र वै । स्थितवान्न गतोद्यापि क्वापि काशीं विहाय तु

વિધિ (બ્રહ્મા) એ ત્યાં ‘દશાશ્વમેધેશ’ નામનું લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું અને ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા. આજ સુધી કાશી છોડીને તેઓ ક્યાંય ગયા નથી.

Verse 72

राज्ञो धर्मरतेस्तस्य च्छिद्रं नावाप किंचन । अतः पुरारेः पुरतो व्रजित्वा किं वदेद्विधिः

ધર્મમાં રત એવા તે રાજામાં બ્રહ્માને કોઈ દોષ મળ્યો નહીં. તેથી પુરારી (શિવ)ના સમક્ષ જઈને વિધિ શું કહી શકે?

Verse 73

क्षेत्रप्रभावं विज्ञाय ध्यायन्विश्वेश्वरं शिवम् । ब्रह्मेश्वरं च संस्थाप्य विधिस्तत्रैव संस्थितः

ક્ષેત્ર (કાશી)નો પ્રભાવ જાણી, વિશ્વેશ્વર શિવનું ધ્યાન કરતાં, વિધિએ ‘બ્રહ્મેશ્વર’ની પ્રતિષ્ઠા કરી અને ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા.

Verse 74

परातनुरियं काशी विश्वेशस्येति निश्चितम् । अस्याः संसेवनाच्छंभुर्न कुप्यति पुरो मयि

‘આ કાશી વિશ્વેશ્વરનું પરમ દેહ જ છે’—એ નિશ્ચિત છે. તેની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરવાથી શંભુ મારા પર, પોતાના સમક્ષ, રોષે ભરાતા નથી.

Verse 75

कः प्राप्य काशीं दुर्मेधाः पुनस्त्यक्तुमिहेह ते । अनेकजन्मजनितकर्मनिर्मूलनक्षमाम्

અनेक જન્મોમાં સચિત કર્મોને મૂળથી ઉખેડી નાખવામાં સમર્થ એવી આ કાશીને પામી, કયો દુર્મતિ મનુષ્ય તેને ફરી ત્યાગવા ઇચ્છે?

Verse 76

विश्वसंतापसंहर्तुः स्थाने विश्वपतेस्तनुः । संताप्यतेतरां काश्या विश्लेषज महाग्निना

વિશ્વના સંતાપ હરણ કરનાર પ્રભુના ધામમાં જ—કાશીમાં—જગત્પતિની દેહધારી સત્તા વિરહજન્ય મહાગ્નિથી અત્યંત તપે છે.

Verse 77

प्राप्य काशीं त्यजेद्यस्तु समस्ताघौघनाशिनीम् । नृपशुः स परिज्ञेयो महासौख्यपराङमुखः

સમસ્ત પાપપ્રવાહનો નાશ કરનારી કાશીને પામી જે તેને ત્યજે, તે ‘નૃપશુ’ તરીકે જાણવો—પરમ સુખથી મુખ ફેરવનારો.

Verse 78

निर्वाणलक्ष्मीं यः कांक्षेत्त्यक्त्वा संसारदुर्गतिम् । तेन काशी न संत्याज्या यद्याप्तैशादनुग्रहात्

સંસારની દુર્ગતિ ત્યજીને જે નિર્વાણ-લક્ષ્મીની ઇચ્છા કરે, તેણે કાશી ત્યજવી નહીં—જો તે પ્રભુના અનુગ્રહથી પ્રાપ્ત થઈ હોય.

Verse 79

यः काशीं संपरित्यज्य गच्छेदन्यत्र दुर्मतिः । तस्य हस्ततलाद्गच्छेच्चतुर्वर्गफलोदयः

જે દુર્મતિ કાશીને ત્યજી અન્યત્ર જાય છે, તેના હાથની હથેળીમાંથી જ ચાર પુરુષાર્થોના ફળનો ઉદય સરકી જાય છે.

Verse 80

निबर्हणी मधौघस्य सुपुण्य परिबृंहिणीम् । कः प्राप्य काशीं दुर्मेधास्त्यजेन्मोक्षसुखप्रदाम्

મધુર ભોગ-પ્રલોભનોના પ્રવાહને નાશ કરનારી અને પુણ્યને વધારનારી—મોક્ષસુખપ્રદા એવી કાશીને પામી કયો દુર્મેધા તેને ત્યજે?

Verse 81

सत्यलोके क्व तत्सौख्यं क्व सौख्यं वैष्णवे पदे । यत्सौख्यं लभ्यते काश्यां निमेषार्धनिषेवणात्

સત્યલોકમાં તે આનંદ ક્યાં, અને વૈષ્ણવ પદમાં પણ તે સુખ ક્યાં—જે સુખ કાશીમાં અર્ધ નિમેષ સેવા કરવાથી મળે છે.

Verse 82

वाराणसीगुणगणान्निर्णीय द्रुहिणस्त्विति । व्यावृत्य मंदरगिरिं न पुनः प्रत्यगान्मुने

વારાણસીના ગુણગણો નિશ્ચિત કરીને દ્રુહિણ (બ્રહ્મા) બોલ્યા—‘તથૈવ’; અને મન્દરગિરિથી વળી જઈ, હે મુને, ફરી પાછા ગયા નહીં।

Verse 83

स्कंद उवाच । मित्रावरुणयोः पुत्र महिमानं ब्रवीमि ते । काश्यां दशाश्वमेधस्य सर्वतीर्थशिरोमणेः

સ્કંદે કહ્યું—હે મિત્ર-વરুণના પુત્ર! કાશીમાં આવેલ દશાશ્વમેધ—સર્વ તીર્થોનો શિરોમણિ—તેની મહિમા હું તને કહું છું.

Verse 84

दशाश्वमेधिकं प्राप्य सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । यत्किंचित्क्रियते कर्म तदक्षयमिहेरितम्

દશાશ્વમેધ—સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમોત્તમ—ને પ્રાપ્ત કરીને, ત્યાં જે કંઈ કર્મ કરવામાં આવે છે, તેનું ફળ અહીં અક્ષય કહેવાયું છે.

Verse 85

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो दे वतार्चनम् । संध्योपास्तिस्तर्पणं च श्राद्धं पितृसमर्चनम्

સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય, દેવતાર્ચન; સંધ્યોપાસના, તર્પણ, શ્રાદ્ધ અને પિતૃઓનું શ્રદ્ધાપૂર્વક સમર્ચન—

Verse 86

दृष्ट्वा दशाश्वमेधेशं सर्वपापैः प्रमुच्यते

દશાશ્વમેધેશના માત્ર દર્શનથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 87

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे प्राप्य प्रतिपदं तिथिम् । दशाश्वमेधिके स्नात्वा मुच्यते जन्मपातकैः

જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લ પક્ષની પ્રતિપદા તિથિએ દશાશ્વમેધિકે સ્નાન કરવાથી જન્મપાતકોમાંથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 88

ज्येष्ठे शुक्ल द्वितीयायां स्नात्वा रुद्रसरोवरे । जन्मद्वयकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

જ્યેષ્ઠ શુક્લ દ્વિતીયાએ રુદ્રસરોવરમાં સ્નાન કરવાથી બે જન્મનું પાપ તત્ક્ષણે નાશ પામે છે.

Verse 89

एवं सर्वासु तिथिषु क्रमस्नायी नरोत्तमः । आशुक्लपक्षदशमि प्रतिजन्माघमुत्सृजेत्

આ રીતે સર્વ તિથિઓમાં ક્રમથી સ્નાન કરનાર નરોત્તમ શુક્લ પક્ષની દશમી સુધી દરેક જન્મનું પાપ ત્યજી દે છે.

Verse 90

तिथिं दशहरां प्राप्य दशजन्माघहारिणीम् । दशाश्वमेधिके स्नातो यामीं पश्येन्न यातनाम्

દસ જન્મોના પાપ હરણ કરનારી દશહરા તિથિ પ્રાપ્ત કરીને, દશાશ્વમેધિકે સ્નાન કરનાર યમની યાતનાઓ નથી જોતો.

Verse 91

लिंगं दशाश्वमेधेशं दृष्ट्वा दशहरा तिथौ । दशजन्मार्जितैः पापैस्त्यज्यते नात्र संशयः

દશહરા તિથિએ દશાશ્વમેધેશ લિંગના દર્શનથી મનુષ્ય દસ જન્મોમાં સંચિત પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 92

स्नातो दशहरायां यः पूजयेल्लिंगमुत्तमम् । भक्त्या दशाश्वमेधेशं न तं गर्भदशा स्पृशेत्

દશહરાએ સ્નાન કરીને જે ભક્તિથી પરમ લિંગ—દશાશ્વમેધેશ—ની પૂજા કરે છે, તેને ફરી ગર્ભવાસની સ્થિતિ સ્પર્શતી નથી।

Verse 93

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पक्षं रुद्रसरे नरः । कुर्वन्वै वार्षिकीं यात्रां न विघ्नैरभिभूयते

જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લ પક્ષમાં રુદ્રસરમાં પખવાડિયાની વાર્ષિક યાત્રા-વ્રત કરનાર મનુષ્ય વિઘ્નોથી પરાજિત થતો નથી।

Verse 94

दशाश्वमेधावभृथैर्यत्फलं सम्यगाप्यते । दशाश्वमेधे तन्नूनं स्नात्वा दशहरा तिथौ

દશહરા તિથિએ દશાશ્વમેધમાં સ્નાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ દસ અશ્વમેધ યજ્ઞોના અવભૃથ-સ્નાનથી સમ્યક્ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 95

स्वर्धुन्याः पश्चिमे तीरे नत्वा दशहरेश्वरम् । न दुर्दशामवाप्नोति पुमान्पुण्यतमः क्वचित्

સ્વર્ગગંગાના પશ્ચિમ કાંઠે દશહરેશ્વરને નમસ્કાર કરીને પરમ પુણ્યવાન પુરુષ ક્યારેય દુર્દશામાં પડતો નથી।

Verse 96

यत्काश्यां दक्षिणद्वारमंतर्गेहस्य कीर्त्यते । तत्र ब्रह्मेश्वरं दृष्ट्वा ब्रह्मलोके महीयते

કાશીમાં અંતર્ગૃહના દક્ષિણ દ્વાર તરીકે જે પ્રસિદ્ધ છે, ત્યાં બ્રહ્મેશ્વરના દર્શનથી મનુષ્ય બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે।

Verse 97

इति ब्राह्मणवेषेण वाराणस्यां महाधिया । द्रुहिणेन स्थितं तावद्यावद्विश्वेश्वरागमः

આ રીતે બ્રાહ્મણવેષ ધારણ કરીને મહાધી દ્રુહિણ (બ્રહ્મા) વારાણસીમાં વિશ્વેશ્વર (શિવ)ના આગમન સુધી સ્થિત રહ્યો।

Verse 98

दिवोदासोपि राजेंद्रो वृद्धब्राह्मणरूपिणे । ब्रह्मणे कृतयज्ञाय ब्रह्मशालामकल्पयत्

રાજેન્દ્ર દિવોદાસે પણ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરેલા બ્રહ્મા માટે યજ્ઞ કરવા મનોહર બ્રહ્મશાળા તૈયાર કરાવી।

Verse 99

ब्रह्मेश्वरसमीपे तु ब्रह्मशाला मनोहरा । ब्रह्मा तत्रावसद्व्योम ब्रह्मघोषैर्निनादयन्

બ્રહ્મેશ્વરના સમીપે મનોહર બ્રહ્મશાળા હતી; ત્યાં બ્રહ્મા વેદઘોષ અને બ્રહ્મસ્તુતિઓથી આકાશને ગુંજાવતાં નિવાસ કરતા।

Verse 100

इति ते कथितो ब्रह्मन्महिमातिमहत्तरः । दशाश्वमेधतीर्थस्य सर्वाघौघविनाशनः

હે બ્રાહ્મણ! આ રીતે મેં તને દશાશ્વમેધ તીર્થનું અતિમહાન માહાત્મ્ય કહ્યું છે; તે સર્વ પાપસમૂહનો નાશ કરનાર છે।

Verse 101

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं श्रावयित्वा तथैव च । ब्रह्मलोकमवाप्नोति श्रद्धया मानवोत्तमः

આ પુણ્ય અધ્યાયને સાંભળી અને તેમ જ અન્યને પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક સંભળાવી, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।