Adhyaya 35

Verse 1

कुंभयोनिरुवाच । अविमुक्तं महाक्षेत्रं परनिर्वाणकारणम् । क्षेत्राणां परमं क्षेत्रं मंगलानां च मंगलम्

কুম্ভযোনি (অগস্ত্য) ক’লে: ‘অবিমুক্ত মহাক্ষেত্ৰ, পৰম নিৰ্বাণৰ কাৰণ; ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বোচ্চ ক্ষেত্ৰ, আৰু মঙ্গলসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ মঙ্গল।’

Verse 2

श्मशानानां च सर्वेषां श्मशानं परमं महत् । पीठानां परमं पीठमूषराणां महोषरम्

‘সকলো শ্মশানৰ ভিতৰত ই পৰম আৰু মহৎ শ্মশান; সকলো পীঠৰ ভিতৰত ই সৰ্বোচ্চ পীঠ; আৰু সকলো উষৰ ভূমিৰ ভিতৰত ই মহাউষৰ।’

Verse 3

धर्माभिलाषिबुद्धीनां धर्मराशिकरं परम् । अर्थार्थिनां शिखिरथ परमार्थ प्रकाशकम्

ধৰ্মৰ আকাঙ্ক্ষী বুদ্ধিসমূহৰ বাবে ই পুণ্য-ৰাশিৰ পৰম কাৰক; আৰু অৰ্থ-প্ৰাৰ্থীসকলৰ বাবে, হে শিখিৰথ, ই পৰমাৰ্থৰ পোহৰ প্ৰকাশ কৰে।

Verse 4

कामिनां कामजननं मुमुक्षूणां च मोक्षदम् । श्रूयते यत्र यत्रैतत्तत्र तत्र परामृतम्

কামনাপ্ৰবণসকলৰ বাবে ই ইচ্ছিত ভোগ জন্মায়, আৰু মুমুক্ষুসকলৰ বাবে মোক্ষ দান কৰে। য’ত য’ত এইটো শোনা যায়, ত’ত ত’ত পৰম অমৃত বিদ্যমান।

Verse 5

क्षेत्रैकदेशवर्तिन्या ज्ञानवाप्याः कथां पराम् । श्रुत्वेमामिति मन्येहं गौरीहृदयनंदन

পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ এক অংশত অৱস্থিত ‘জ্ঞান-ৱাপী’ৰ এই পৰম কাহিনী শুনি, হে গৌৰীৰ হৃদয়-আনন্দ, মই এতিয়া এইদৰে ভাবোঁ।

Verse 6

अणुप्रमाणमपि या मध्ये काशिविकासिनी । मही महीयसी ज्ञेया सा सिद्ध्यै न मुधा क्वचित्

যদিও ই অণু-প্ৰমাণ মাত্ৰ, কাশীৰ মাজত দীপ্তিমান সেই স্থানক পৃথিৱীতকৈও মহান বুলি জানিব লাগে; ই সিদ্ধি লাভ কৰায় আৰু কেতিয়াও বৃথা নহয়।

Verse 7

कियंति संति तीर्थानि नेह क्षोणीतलेऽखिले । परं काशीरजोमात्र तुलासाम्यं क्व तेष्वपि

এই সমগ্ৰ ভূতলত কিমান যে তীৰ্থ আছে! তথাপি সিহঁতৰ মাজত ক’ত আছে, যি তুলাত কাশীৰ ধূলিৰ এটা কণাৰো সমান হ’ব পাৰে?

Verse 8

कियंत्यो न स्रवंत्योत्र रत्नाकर मुदावहाः । परं स्वर्गतरंगिण्याः काश्यां का साम्यमुद्वहेत्

ইয়াত কিমান আনন্দদায়িনী নদী বৈ ৰত্নাকৰক উথলাই তোলে; তথাপি কাশীত স্বৰ্গ-তৰঙ্গিণী গঙ্গাৰ সমতা কোনে বহিব পাৰে?

Verse 9

कियंति संति नो भूम्यां मोक्षक्षेत्राणि षण्मुख । परं मन्येऽविमुक्तस्य कोट्यंशोपि न तेष्वहो

হে ষণ্মুখ! পৃথিৱীত মোক্ষক্ষেত্ৰ কিমান আছে; তথাপি মোৰ মতে অৱিমুক্তৰ কোট্যংশো সিহঁতৰ মাজত নাই—হায়।

Verse 10

गंगा विश्वेश्वरः काशी जागर्ति त्रितयं यतः । तत्र नैःश्रेयसी लक्ष्मीर्लभ्यते चित्रमत्र किम्

য’ত গঙ্গা, বিশ্বেশ্বৰ আৰু কাশী—এই ত্ৰয়ী সদা জাগ্ৰত থাকে, তাত নৈঃশ্ৰেয়সৰ লক্ষ্মী লাভ হয়; ইয়াত আশ্চৰ্য কি?

Verse 11

कथमेषा त्रयी स्कंद प्राप्यते नियतं नरैः । तिष्ये युगे विशेषेण नितरां चंचलेंद्रियैः

হে স্কন্দ! এই ত্ৰয়ী নৰসকলে নিশ্চিতভাৱে কেনেকৈ লাভ কৰে—বিশেষকৈ তিষ্য যুগত, যেতিয়া ইন্দ্ৰিয়সমূহ অতি চঞ্চল?

Verse 12

तपस्तादृक्क्व वा तिष्ये तिष्ये योगः क्व तादृशः । क्व वा व्रतं क्व वा दानं तिष्ये मोक्षस्त्वतः कुतः

তিষ্য যুগত তেনে তপস্যা ক’ত? তিষ্যত তেনে যোগ ক’ত? তেনে ব্ৰত ক’ত, তেনে দান ক’ত? তিষ্যত তেন্তে সেই উপায়ে মোক্ষ কেনেকৈ হ’ব?

Verse 13

विनापि तपसा स्कंद विनायोगेन षण्मुख । विना व्रतैर्विना दानैः काश्यां मोक्षस्त्वयेरितः

হে স্কন্দ, হে ষণ্মুখ! তপস্যা নকৰাকৈ, যোগ নকৰাকৈ, ব্ৰত নধৰাকৈ আৰু দান নকৰাকৈও—তুমি ঘোষণা কৰিছা যে কাশীত মোক্ষ লাভ হয়।

Verse 14

किं किमाचरता स्कंद काशी प्राप्येत तद्वद । मन्ये विना सदाचारं न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः

হে স্কন্দ, কোৱা—কোন আচৰণ আৰু কোন সাধনা পালন কৰিলে সত্যকৈ কাশী লাভ হয়? মোৰ মতে সদাচাৰ নথাকিলে মনোৰথ সিদ্ধ নহয়।

Verse 15

आचारः परमो धर्म आचारः परमं तपः । आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारात्पापसंक्षयः

সদাচাৰেই পৰম ধৰ্ম; সদাচাৰেই পৰম তপস্যা। সদাচাৰৰ পৰা আয়ু বৃদ্ধি পায়, আৰু সদাচাৰৰ পৰা পাপ ক্ষয় হয়।

Verse 16

आचारमेव प्रथमं तस्मादाचक्ष्व षण्मुख । देवदेवो यथा प्राह तवाग्रे त्वं तथा वद

সেয়ে, হে ষণ্মুখ, প্ৰথমে সদাচাৰেই বৰ্ণনা কৰা। দেবদেৱে যিদৰে তোমাৰ আগত কৈছিল, তুমিও মোক তেনেদৰেই কোৱা।

Verse 17

स्कंद उवाच । मित्रावरुणजाख्यामि सदाचारं सतां हितम् । यदाचरन्नरो नित्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात्

স্কন্দে ক’লে: হে মিত্ৰ-বৰুণৰ পুত্ৰ, মই সৎলোকৰ হিতকাৰী সদাচাৰ বৰ্ণনা কৰিম; যি নিত্য আচৰণ কৰিলে মানুহে সকলো শুভ কামনা লাভ কৰে।

Verse 18

स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेते ह्येतेभ्यो धार्मिकाः सुराः

স্থাৱৰ, কৃমি, জলজ, পক্ষী, পশু আৰু নৰ—এইসকল ক্ৰমে ক্ৰমে অধিক ধৰ্ম-যোগ্য; আৰু এইসকলতকৈও অধিক ধৰ্ম-সামৰ্থ্যৱান হৈছে দেৱতাসকল।

Verse 19

सहस्रभागः प्रथमा द्वितीयोनुक्रमात्तथा । सर्व एते महाभागा यावन्मुक्ति समाश्रयाः

প্ৰথমজনৰ অংশ সহস্ৰগুণ; দ্বিতীয়জনৰো তেনেদৰে ক্ৰম অনুসাৰে। এই সকলো মহাভাগ্যবান স্তৰ ধাপে ধাপে মুক্তিৰ আশ্ৰয়লৈকে স্থিত থাকে।

Verse 20

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोऽतीव चोत्तमाः । प्राणिभ्यामपि मुने श्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः

চাৰিও প্ৰকাৰৰ ভূতৰ মাজত প্ৰাণীসকল নিঃসন্দেহে উত্তম। আৰু প্ৰাণীসকলৰ মাজত, হে মুনি, যিসকলে বুদ্ধিৰ আশ্ৰয়ে জীৱন যাপন কৰে, সেয়াই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ।

Verse 21

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्यः श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः

মতিমন্তসকলৰ মাজত নৰসকল শ্ৰেষ্ঠ; তেনেদৰে তেওঁলোকতকৈও শ্ৰেষ্ঠ হৈছে সংযমী আৰু শিষ্টাচাৰীসকল। বিপ্ৰসকলৰ মাজতো বিদ্বানসকল উচ্চ; আৰু বিদ্বানতকৈও উচ্চ হৈছে যিসকলৰ বুদ্ধি সিদ্ধ আৰু স্থিৰ।

Verse 22

कृतधीभ्योपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेषामर्चनीयोऽन्यस्त्रिषु लोकेषु कुंभज

কৃতধীসকলতকৈও উচ্চ হৈছে ধৰ্মকৰ্ম সম্পাদনকাৰীসকল; কৰ্তাসকলতকৈও উচ্চ হৈছে যিসকলে ব্ৰহ্মত সম্পূৰ্ণ তৎপৰ। হে কুম্ভজ, ত্ৰিলোকত তেওঁলোকৰ বাবে আন কোনো আৰাধ্য নাই।

Verse 23

अन्योन्यमर्चकास्ते वै तपोविद्याऽविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः

তেওঁলোক নিশ্চয়েই পৰস্পৰ পূজক, তপস্যা আৰু পবিত্ৰ বিদ্যাত একে। কিয়নো ব্ৰহ্মাই ব্ৰাহ্মণক সৃষ্টি কৰিলে; সেয়ে তেওঁ সকলো ভূতৰ মাজত ঈশ্বৰ-সম মান্য।

Verse 24

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः । तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना

সেয়ে সমগ্ৰ জগত ব্ৰাহ্মণ-ধৰ্মৰ আশ্ৰয়ে স্থিত; সন্মানৰ যোগ্য একমাত্র ব্ৰাহ্মণ, আন কোনো নহয়। সদাচাৰেই সকলো সন্মানৰ যোগ্য; আচাৰচ্যুত জন পুনৰ যোগ্য নহয়। অতএব ব্ৰাহ্মণ সদায় আচাৰশীল হৈ থাকিব লাগে।

Verse 25

विद्वेष रागरहिता अनुतिष्ठंति यं मुने । विद्वांसस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः

হে মুনি, যি আচৰণ জ্ঞানীসকলে বিদ্বেষ আৰু ৰাগ-আসক্তিৰহিত হৈ পালন কৰে, বুধজন সেই সদাচাৰকেই ধৰ্মৰ মূল বুলি জানে।

Verse 26

लक्षणैः परिहीनोपि सम्यगाचारतत्परः । श्रद्धालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम

যদিও মানুহজন বাহ্য লক্ষণত বঞ্চিত, তথাপি যদি সঠিক আচাৰত নিবিষ্ট হয়—শ্ৰদ্ধাৱান আৰু দোষ-অন্বেষণহীন—তেন্তে তেওঁ শতবৰ্ষ জীয়াই থাকিব পাৰে।

Verse 27

श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषु स्वेषु च कर्मसु । सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतंद्रितः

শ্ৰুতি-স্মৃতিয়ে যি যি নিজৰ নিজৰ কৰ্ম আৰু কৰ্তব্যৰ বিষয়ে ঘোষণা কৰিছে, সেই অনুসাৰে ধৰ্মৰ মূল সদাচাৰক অলসতা নকৰাকৈ সদায় অনুশীলন কৰিব লাগে।

Verse 28

दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमान्भवेत् । व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक्

যি মানুহে লোকত দুঃআচাৰত আসক্ত থাকে, সি নিন্দনীয় হয়; ব্যাধিয়ে তাক আচ্ছন্ন কৰে, সি সদায় অল্পায়ু আৰু মহাদুঃখৰ ভাগী হয়।

Verse 29

त्याज्यं कर्म पराधीनं कायमात्मवशं सदा । दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी

যি কৰ্মে মানুহক পৰাধীন কৰে, সেয়া ত্যাগযোগ্য; জীৱন সদায় নিজৰ বশত ৰাখিব লাগে। কিয়নো পৰাধীন জন দুঃখী, আৰু আত্মবশ জন সদায় সুখী।

Verse 30

यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति । तदेव कर्म कर्तव्यं विपरीतं न च क्वचित्

যি কৰ্ম কৰোঁতে অন্তৰাত্মা প্ৰসন্ন আৰু শান্ত হয়, সেই কৰ্মেই কৰা উচিত; তাৰ বিপৰীত কেতিয়াও নহয়।

Verse 31

प्रथमं धर्मसर्वस्वं प्रोक्ता यन्नियमा यमाः । अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता

সৰ্বপ্ৰথমে—ধৰ্মৰ সাৰসৰ্বস্ব—যম আৰু নিয়ম বুলি কোৱা হৈছে। সেয়ে যি ধৰ্ম কামনা কৰে, সি এইবোৰতেই বিশেষ প্ৰয়াস কৰিব লাগে।

Verse 32

सत्यं क्षमार्जवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम् । दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश

সত্য, ক্ষমা, আৰ্জৱ, ধ্যান, অনৃশংসতা (কৰুণা), অহিংসা, দম, প্ৰসাদ, মাধুৰ্য আৰু মৃদুতা—এই দহটা যম।

Verse 33

शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम् । उपोषणोपस्थ दंडौ दशैते नियमाः स्मृताः

শৌচ, স্নান, তপ, দান, মৌন, পূজা, শাস্ত্ৰ-অধ্যয়ন, ব্ৰত-আচৰণ, উপবাস আৰু উপস্থ-সংযম—এই দহটাই নিয়ম বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে; বিশেষকৈ পবিত্ৰ কাশীত পুণ্য কামনা কৰা সাধকৰ বাবে।

Verse 34

कामं क्रोधं मदं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च । अमून्षड्वै रिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत्

কাম, ক্ৰোধ, মদ (অহং-উন্মাদনা), মোহ, মাত্সৰ্য আৰু লোভ—এই ছয় শত্রুক জয় কৰিলে মানুহ সকলো ঠাইতে বিজয়ী হয়, আচৰণ-উপাসনা আৰু পৰম পথতো।

Verse 35

शनैः शनैः स चिनुयाद्धर्मं वल्मीक शृंगवत् । परपीडामकुर्वाणः परलोकसहायिनम्

ধীৰে ধীৰে মানুহে ধৰ্ম সঞ্চয় কৰিব লাগে, যেনেকৈ উইপোকাৰ ঢিপি দানা দানা কৰি ওপৰলৈ উঠে; আৰু আনক কষ্ট নিদিয়াকৈ সেই ধৰ্ম গঢ়িব লাগে, যি পৰলোকত সহায় হয়।

Verse 36

धर्म एव सहायी स्यादमुत्र न परिच्छदः । पितृ मातृ सुत भ्रातृ योषिद्बंधुजनादिकः

পৰলোকত ধৰ্মেই সহায়, ধন-সম্পত্তি নহয়; পিতা, মাতা, পুত্ৰ, ভ্ৰাতা, পত্নী বা আত্মীয়-স্বজন আদি কোনোবাই তাত সংগ নাযায়।

Verse 37

जायते चैकलः प्राणी प्रम्रियेत तथैकलः । एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः

প্ৰাণী একেলাই জন্ম লয় আৰু একেলাই মৰে; একেলাই সুকৃতৰ ফল ভোগ কৰে, আৰু একেলাই দুষ্কৃতৰ ফল ভোগ কৰে।

Verse 38

देहं पंचत्वमापन्नं त्यक्त्वा कौ काष्ठलोष्ठवत् । बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनुव्रजेत्

যেতিয়া দেহ পঞ্চতত্ত্বত লীন হয়, তেতিয়া তাক কাঠ বা মাটিৰ ঢেলা যেন ত্যাগ কৰা হয়। আত্মীয়-স্বজন মুখ ঘূৰাই আঁতৰি যায়, কিন্তু যি গমন কৰে, তাৰ পিছে ধৰ্মই অনুগমন কৰে।

Verse 39

कृती संचिनुयाद्धर्मं ततोऽमुत्र सहायिनम् । धर्मं सहायिनं लब्द्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः

সেয়ে জ্ঞানীজনে পৰলোকত সহায় হ’বলৈ ধৰ্ম সঞ্চয় কৰিব লাগে। ধৰ্মক সঙ্গী ৰূপে লাভ কৰি, দুস্তৰ অন্ধকাৰ অতিক্ৰম কৰে।

Verse 40

संबंधानाचरेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः । अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत्

বিবেচকজনে সদায় উত্তমৰ মাজত উত্তম লোকৰ সঙ্গ গ্ৰহণ কৰিব লাগে। অধম আৰু অতিধমক ত্যাগ কৰি নিজ কুলক উৎকৰ্ষলৈ নিবলৈ উচিত।

Verse 41

उत्तमानुत्तमानेव गच्छन्हीनांश्च वर्जयन् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवाये न शूद्रताम्

উত্তম আৰু অতিউত্তমৰ সঙ্গ কৰি, হীন লোকক বর্জন কৰিলে ব্ৰাহ্মণ শ্ৰেষ্ঠতা লাভ কৰে; কিন্তু বিপৰীত আচৰণত পৰিলে সি উন্নতি নকৰে—অধোগতিলৈ নামি যায়।

Verse 42

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः

যি ব্ৰাহ্মণ অধ্যয়ন অৱহেলা কৰে, সদাচাৰ লঙ্ঘন কৰে, অলস হয় আৰু অশুচি/অপথ্য অন্নে জীৱন ধাৰে—তাক মৃত্যুৱে (অন্তকে) গ্ৰাস কৰে। সেয়ে কাশীত পবিত্ৰ জীৱন-নিয়ম শৃঙ্খলাৰে ৰক্ষা হয়।

Verse 43

ततोऽभ्यसेत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्

সেয়ে দ্বিজে সদায় প্ৰযত্নে সদাচাৰ অনুশীলন কৰিব লাগে। তীৰ্থস্থানসমূহেও সদাচাৰীজনৰ সঙ্গ-সান্নিধ্য কামনা কৰে।

Verse 44

रजनीप्रांतयामार्धं बाह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सवर्दा

ৰাতিৰ শেষ প্ৰহৰৰ পিছৰ অৰ্ধাংশক ব্ৰাহ্ম-মুহূৰ্ত বোলা হয়। সেই সময়ত প্ৰাজ্ঞে নিজৰ পৰম হিত চিন্তা কৰি, তেতিয়াই উঠি সদায় তাতেই মন নিবদ্ধ ৰাখিব।

Verse 45

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माण्या कमलोद्भवम्

প্ৰথমে গজাস্য (গণেশ) স্মৰণ কৰিব; তাৰপিছত অম্বাসহ ঈশ (শিৱ)ক। তাৰপিছত শ্ৰীসমেত শ্ৰীৰঙ্গ (বিষ্ণু) আৰু তাৰপিছত ব্ৰহ্মাণীসহ কমলোদ্ভৱ ব্ৰহ্মাক স্মৰণ কৰিব।

Verse 46

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगाद्याः सरितः सर्वाः श्रीशैलाद्यखिलान्गिरीन्

ইন্দ্ৰ আদি সকলো দেৱতাক, বসিষ্ঠ আদি মুনিসকলকো স্মৰণ কৰিব; গঙ্গা আদি সকলো নদী আৰু শ্ৰীশৈল আদি সকলো পৰ্বতকো স্মৰণ কৰিব।

Verse 47

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादि सरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादिकाः

ক্ষীৰোদ আদি সমুদ্ৰসমূহক, মানস আদি সৰোবৰসমূহক; নন্দন আদি বনসমূহক আৰু কামধেনু আদি কামনা-পূৰণ ধেনুসকলক স্মৰণ কৰিব।

Verse 48

कल्पवृक्षादि वृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्या गरुडादीन्पतत्त्रिणः

কল্পবৃক্ষ আদি দিব্য বৃক্ষসমূহ, ধাতুসকলৰ ভিতৰত কাঁচন (সোণ) প্ৰমুখ; দিৱ্য নাৰীসকলৰ ভিতৰত উৰ্বশী প্ৰধান, আৰু পতত্ৰিণসকলৰ ভিতৰত গৰুড় আদি মহাপক্ষীক স্মৰণ কৰিব লাগে।

Verse 49

नागाश्च शेषप्रमुखान्गजानैरावतादिकान् । अश्वानुच्चैःश्रवो मुख्यान्कौस्तुभादीन्मणीञ्छुभान्

শেষ প্ৰমুখ নাগসকল, ঐৰাৱত আদি গজসকল; উচ্চৈঃশ্ৰৱস প্ৰধান অশ্বসকল আৰু কৌস্তুভ আদি শুভ মণিসকলক স্মৰণ কৰিব লাগে।

Verse 50

स्मरेदरुंधतीमुख्याः पतिव्रतवतीर्वधूः । नैमिषादीन्यरण्यानि पुरीः काशीपुरीमुखाः

অৰুন্ধতী প্ৰমুখ পতিব্ৰতা বধূসকলক স্মৰণ কৰিব লাগে; নৈমিষ আদি পবিত্ৰ অৰণ্যসমূহ আৰু কাশীপুৰী প্ৰমুখ পুণ্য নগৰসমূহকো স্মৰণ কৰিব লাগে।

Verse 51

विश्वेशादीनि लिंगानि वेदानृक्प्रमुखानपि । गायत्रीप्रमुखान्मंत्रान्योगिनः सनकादिकान्

বিশ্বেশ আদি লিঙ্গসমূহ, বেদসমূহৰ ভিতৰত ঋগ্বেদ প্ৰমুখ; গায়ত্ৰী প্ৰধান মন্ত্রসমূহ আৰু সনক আদি যোগীসকলক স্মৰণ কৰিব লাগে।

Verse 52

प्रणवादिमहाबीजं नारदादींश्च वैष्णवान् । शिवभक्तांश्च बाणादीन्प्रह्लादादीन्दृढव्रतान्

প্ৰণৱ (ওঁ) আদি মহাবীজ, নাৰদ আদি বৈষ্ণৱসকল; বাণ আদি শিৱভক্তসকল আৰু প্ৰহ্লাদ আদি দৃঢ়ব্ৰতধাৰীসকলক স্মৰণ কৰিব লাগে।

Verse 53

वदान्यांश्च दधीच्यादीन्हरिश्चंद्रादि भूपतीन् । जननी चरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोत्तमोत्तमौ

হৃদয়ত জননীৰ পৰম পবিত্ৰ চৰণযুগল স্মৰণ কৰিব—যি সকলো তীৰ্থৰ মাজত অতুলনীয় উত্তম বুলি মান্য—আৰু দধীচি আদি মহান দানবীৰ আৰু হৰিশ্চন্দ্ৰ আদি ধৰ্মনিষ্ঠ ৰাজাদৰ্শকো স্মৰণ কৰিব।

Verse 54

पितरं च गुरूंश्चापि हृदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः । ततश्चावश्यकं कर्तुं नैरृतीं दिशमाश्रयेत्

প্ৰসন্ন বুদ্ধিৰে হৃদয়ত পিতৃ আৰু গুৰুসকলক ধ্যান কৰি, তাৰ পাছত আৱশ্যক কৰ্ম সম্পাদনৰ বাবে নৈৰৃতী (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশ আশ্ৰয় কৰিব।

Verse 55

ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुणम् । तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा

গাঁৱৰ পৰা এশ ধনু পৰিমাণ দূৰলৈ যাব, আৰু নগৰৰ পৰা তাৰ চাৰিগুণ। তৃণৰে ভূমি আচ্ছাদিত কৰি, বস্ত্ৰেৰে মূৰ ঢাকি, বিধিমতে আগবাঢ়িব।

Verse 56

कर्णोपवीत्युदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि । विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः

দিনত—আৰু দুয়োটা সন্ধিক্ষণতো—উপবীত কাণৰ ওপৰেৰে কৰি উত্তৰমুখে থাকিব; মৌন ধৰি বিষ্ঠা-মূত্ৰ ত্যাগ কৰিব। ৰাতিত দক্ষিণমুখে থাকিব।

Verse 57

न तिष्ठन्नाप्सु नो विप्र गो वह्न्यनिल संमुखः । न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले

হে বিপ্ৰ, পানীত থিয় হৈ নহয়; গৰু, অগ্নি বা বায়ুৰ সন্মুখে মুখ কৰি নহয়। হালফালৰে সদ্য কৰ্ষিত ভূমিত নহয়, আৰু পথ বা লোকসেৱ্য স্থলতো নহয়।

Verse 58

नालोकयेद्दिशोभागाञ्ज्योतिश्चक्रं नभोमलम् । वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान्

দিশাৰ ফালবোৰলৈ নাচাই, জ্যোতি-চক্ৰ বা নিৰ্মল আকাশলৈও দৃষ্টি নেদিব। বাওঁ হাতে গুহ্য অঙ্গ ধৰি, যত্নসহ সাৱধানতাৰে উঠিব।

Verse 59

अथो मृदं समादाय जंतुकर्करवर्जिताम् । विहाय मूषकोत्खातां शौचोच्छिष्टां च नाकुलाम्

তাৰ পাছত কীট-পতঙ্গ আৰু কংকৰবিহীন মাটি ল’ব। ইঁদুৰে খুঁদা মাটি, আগতে শৌচত ব্যৱহৃত মাটি, আৰু নেউলৰ গুহাৰ মাটি পৰিহাৰ কৰিব।

Verse 60

गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां पायौ पंचांबुसां तराः । दश वामकरे चापि सप्त पाणिद्वये मृदः

গুহ্য অঙ্গে এক ভাগ মাটি দিব, আৰু পায়ুত পানীৰ সৈতে পাঁচ ভাগ দিব। তাৰ পাছত বাওঁ হাতত দহ ভাগ, আৰু দুয়ো হাতে সাত ভাগকৈ মাটি প্ৰয়োগ কৰিব।

Verse 61

एकैकां पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा । इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि

প্ৰত্যেক পাদত এক এক ভাগ দিব, আৰু তেনেদৰে হাতে তিন ভাগকৈ মাটি দিব। এইদৰে গৃহস্থে শৌচ কৰিব, যেতিয়ালৈকে গন্ধ আৰু লেপ সম্পূৰ্ণ নাশ নহয়।

Verse 62

क्रमाद्द्वैगुण्यमेतस्माद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु । दिवाविहित शौचस्य रात्रावर्धं समाचरेत्

ক্ৰম অনুসাৰে, ব্ৰহ্মচৰ্য আদি তিন আশ্ৰমত এই শৌচৰ পৰিমাণ দ্বিগুণ কৰিব লাগে। আৰু ৰাতিত, দিনৰ বাবে বিধিত শৌচৰ অর্ধেক পালন কৰিব।

Verse 63

रुज्यर्धं च तदर्धं च पथि चौरादि बाधिते । तदर्धं योषितां चापि सुस्थे न्यूनं न कारयेत्

ৰোগ হ’লে, বা সামৰ্থ্যৰ আধা অংশো হ্ৰাস পালে, বা পথত চোৰ আদি উপদ্ৰৱে বাধা দিলে, তেতিয়া বিধিৰ আধা পালন কৰিব পাৰে। নাৰীৰ ক্ষেত্ৰতো আধা অনুমোদিত; কিন্তু সুস্থ অৱস্থাত বিধানতকৈ কম নকৰিব।

Verse 64

अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चापि गोमयैः । आपादमाचरच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक्

সকলো নদীৰ পানী, মাটিৰ ঢেলা আৰু গোবৰ ব্যৱহাৰ কৰি পা পৰ্যন্ত শৌচ আচৰণ কৰিলেও, যাৰ অন্তৰভাৱ দুষিত, সি সত্য শুদ্ধি লাভ নকৰে।

Verse 65

अर्चितः सविता सूते सुतान्पशु वसूनि च । व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि

সৱিতৃ (সূৰ্যদেৱ)ক অর্চনা কৰিলে তেওঁ পুত্ৰ, পশু আৰু ধন দান কৰে; ব্যাধি হৰণ কৰে, আয়ু বৃদ্ধি কৰে, আৰু কাম্য ফলও পূৰ্ণ কৰে।

Verse 66

आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः । सर्वाश्चाहुतयोप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्योवा सूपविष्टः शुचौ भुवि । उपस्पृशेद्विहीनायां तुषांगारास्थिभस्मभिः

শৌচৰ বাবে মাটিৰ পৰিমাণ তাজা ধাত্ৰী (আমলখী) ফলৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। একেদৰে সকলো আহুতি আৰু চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰতৰ গ্ৰাসৰ ক্ষেত্ৰতো এই মাপেই প্ৰযোজ্য। পূব বা উত্তৰমুখে, শুচি ভূমিত সঠিকভাৱে বহি আচমন/উপস্পৰ্শ কৰিব; যদি (উচিত মাটি/জল) নাপায়, তেন্তে তুষ, কয়লা, অস্থিভস্ম বা ভস্মক বিকল্পৰূপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।

Verse 67

अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिर्हृद्गाभिरत्वरः । ब्राह्मणो ब्राह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत्

ব্ৰাহ্মণে ত্বৰাহীনভাৱে, অনুষ্ণ (গৰম নহোৱা), ফেনবিহীন আৰু হৃদয় পৰ্যন্ত হোৱা পানীৰে, ব্ৰাহ্মতীৰ্থ (হাতৰ বিধি) ব্যৱহাৰ কৰি, নিজৰ শুদ্ধ দৃষ্টিৰে পবিত্ৰ কৰা পানীৰে আচমন কৰিব লাগে।

Verse 68

कंठगाभिर्नृपः शुद्ध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः । स्त्रीशूद्रावास्य संस्पर्शमात्रेणापि विशुद्ध्यतः

ৰাজা কণ্ঠলৈকে উঠোৱা জল গ্ৰহণ কৰিলে শুদ্ধ হয়; উৰু/গুপ্তদেশৰ ব্যাধিগ্ৰস্তজন তালুলৈকে জল ল’লে শুদ্ধ হয়। স্ত্ৰী আৰু শূদ্ৰ ত মুখ-মাত্ৰ স্পৰ্শ (অতি লঘু আচমন) কৰিলেও বিশুদ্ধ হয়।

Verse 69

शिरः प्रावृत्य कंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि च । अक्षालितपदद्वंद्व आचांतोप्यशुचिर्मतः

মূৰ বা কণ্ঠ জলত ডুবাই, চুলি মুকলি থাকিলেও—যদি দুয়োটা ভৰি ধোৱা নহয়—তেন্তে আচমন কৰিলেও মানুহক অশুচি বুলিয়েই গণ্য কৰা হয়।

Verse 70

त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत् । अंगुष्ठमूलदेशेन द्विर्द्विरोष्ठाधरौ स्पृशेत्

বিশুদ্ধিৰ বাবে তিনিবাৰ জল পান কৰি, তাৰ পিছত দেহৰ ৰন্ধ্ৰসমূহ শোধন কৰিব। বুঢ়া আঙুলিৰ মূলভাগেৰে ওপৰৰ আৰু তলৰ ওঁঠ দুবাৰ দুবাৰ স্পৰ্শ কৰিব।

Verse 71

अंगुलीभिस्त्रिभिः पश्चात्पुनरास्यं स्पृशेत्सुधीः । तर्जन्यंगुष्ठकोट्या च घ्राणरंध्रे पुनः पुनः

তাৰ পিছত জ্ঞানীজনে তিনিটা আঙুলিৰে পুনৰ মুখ স্পৰ্শ কৰিব; আৰু তর্জনী আৰু বুঢ়া আঙুলিৰ আগভাগেৰে নাসাৰন্ধ্ৰ দুটা বাৰে বাৰে স্পৰ্শ কৰিব।

Verse 72

अंगुष्ठानामिकाग्राभ्यां चक्षुः श्रोत्रे पुनः पुनः । कनिष्ठांगुष्ठयोगेन नाभिरंध्रमुपस्पृशेत्

বুঢ়া আঙুলি আৰু অনামিকাৰ আগভাগেৰে চকু আৰু কাণ বাৰে বাৰে স্পৰ্শ কৰিব। আৰু কনিষ্ঠা আঙুলি আৰু বুঢ়া আঙুলিৰ যোগে নাভিৰ ৰন্ধ্ৰো স্পৰ্শ কৰিব—এই শুদ্ধিক্ৰিয়াৰ অঙ্গৰূপে।

Verse 73

स्पृष्ट्वा तलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत् । अंगुल्यग्रैस्तथा स्कंधौ सांबु सर्वत्र संस्पृशेत्

হাতৰ তলুৱাৰে হৃদয় স্পৰ্শ কৰি, সকলো আঙুলিৰে মূৰ স্পৰ্শ কৰিব। আঙুলিৰ আগৰে কান্ধ দুয়ো স্পৰ্শ কৰিব; আৰু জলসহ বিধি অনুসাৰে সৰ্বাঙ্গতে স্পৰ্শ কৰি শুদ্ধি সম্পন্ন কৰিব।

Verse 74

आचांतः पुनराचामेत्कृते रथ्योपसर्पणे । स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम्

এবাৰ আচমন কৰি, ৰাজপথ/ৰথ্যাৰ ওচৰলৈ গ’লে পুনৰ আচমন কৰিব। স্নানৰ পাছত, ভোজনৰ পাছত, দুধ পান কৰাৰ পাছত, আৰু শুভ কৰ্মৰ আৰম্ভণিতো আচমন কৰা উচিত।

Verse 75

सुप्त्वा वासः परीधाय तथा दृष्ट्वाप्यमंगलम् । प्रमादादशुचिं स्पृष्ट्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत्

শুই উঠাৰ পাছত, বস্ত্ৰ পৰিধান কৰাৰ পাছত, আৰু অমঙ্গল দেখা পেলালেও; অথবা অসাৱধানতাবশত অশুচি স্পৰ্শ কৰিলে—দুবাৰ আচমন কৰিলে মানুহ শুচি হয়।

Verse 76

अथो मुखविशुद्ध्यर्थं गृह्णीयाद्दंतधावनम् । आचांतोप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

তাৰ পাছত মুখ শুদ্ধিৰ বাবে দন্তধাৱন গ্ৰহণ কৰিব। কিয়নো দন্তধাৱন নকৰিলে, আচমন কৰিলেও মানুহ অশুচি হৈ থাকে।

Verse 77

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

প্ৰতিপদ, অমাৱস্যা, ষষ্ঠী, নবমী আৰু ৰবিবাৰে দন্ত পৰিষ্কাৰৰ বাবে কাঠৰ দাতন ব্যৱহাৰ—কোৱা হয় যে ই সপ্তম পুৰুষলৈকে কুল দগ্ধ কৰে।

Verse 78

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये

দন্তকাষ্ঠ নাপালে, বা যি দিনত সেয়া নিষিদ্ধ, তেন্তে মুখৰ সম্পূৰ্ণ শুদ্ধিৰ বাবে বাৰবাৰ গণ্ডূষ (মুখ ধোৱা কুল্লা) গ্ৰহণ কৰিব লাগে।

Verse 79

कनिष्ठाग्र परीमाणं सत्वचं निर्व्रणं ऋजुम् । द्वादशांगुलमानं च सार्धं स्याद्दंतधावनम्

দাঁত ধোৱাৰ ডালখন কনিষ্ঠা আঙুলিৰ আগৰ সমান মোটা, বাকলসহ, অক্ষত আৰু সোজা হ’ব লাগে; আৰু ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য বাৰ আঙুল আৰু আধা হ’ব লাগে।

Verse 80

एकैकांगुलह्रासेन वर्णेष्वन्येषु कीर्तितम् । आम्राम्रातक धात्रीणां कंकोल खदिरोद्भवम्

অন্য বৰ্ণসমূহৰ বাবে প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে এক এক আঙুলকৈ দৈৰ্ঘ্য কমাই কোৱা হৈছে। উপযুক্ত ডাল আম, আম্ৰাতক (হগ-প্লাম), ধাত্ৰী/আমলকী; আৰু কংকোল আৰু খদিৰ গছৰ পৰা ল’ব পাৰি।

Verse 81

शम्यपामार्गखर्जूरीशेलुश्रीपर्णिपीलुजम् । राजादनं च नारंगं कषायकटुकंटकम्

শমী, অপামাৰ্গ, খৰ্জূৰী (খেজুৰ), শেলু, শ্ৰীপৰ্ণী আৰু পীলু গছৰ ডালও উপযুক্ত; লগতে ৰাজাদন আৰু নাৰংগ (কমলা) গছ—যিবোৰ কষায়, কটু আৰু কণ্টকযুক্ত।

Verse 82

क्षीरवृक्षोद्भवं वापि प्रशस्तं दंतधावनम् । जिह्वोल्लेखनिकां चापि कुर्याच्चापाकृतिं शुभाम्

ক্ষীৰবৃক্ষ (দুধিয়া গছ)ৰ পৰা পোৱা দন্তধাৱনৰ ডালও উৎকৃষ্ট বুলি প্ৰশংসিত। লগতে জিহ্বা পৰিষ্কাৰৰ বাবে জিহ্বোল্লেখনী (জিহ্বা-খোঁচনি) বনাই, তাক শুভ আকাৰত গঢ়িব লাগে।

Verse 83

अन्नाद्याय व्यूहध्वं सोमोराजाय मा गमत् । समे मुखं प्रमार्क्ष्यते यशसा च भगेन च

অন্ন আৰু পোষণৰ হেতু এই বিধি সুশৃঙ্খলভাৱে সম্পন্ন কৰা; সোম-ৰাজ দেৱতাৰ পৰা কেতিয়াও বিচ্যুত নহ’বা। মুখ সমভাবে পৰিষ্কাৰ হ’লে, সি যশ আৰু ভাগ্যৰ দ্বাৰা বিভূষিত হয়।

Verse 84

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशु वसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो देहि वनस्पते

আমাক আয়ু, বল, যশ আৰু তেজ দান কৰা; প্ৰজা, পশু আৰু ধন-সম্পদো দিয়া। হে বনস্পতিনাথ! ব্ৰহ্মবোধ, প্ৰজ্ঞা, মেধা আৰু বুদ্ধি আমাক প্ৰদান কৰা।

Verse 85

मंत्रावेतौ समुच्चार्य यः कुर्याद्दंतधावनम् । वनस्पतिगतः सोमस्तस्य नित्यं प्रसीदति

এই দুটা মন্ত্ৰ বিধিমতে উচ্চাৰণ কৰি যি দন্তধাৱন কৰে, বনস্পতিত অৱস্থিত সোম তাৰ ওপৰত সদায় প্ৰসন্ন থাকে।

Verse 86

मुखे पर्युषिते यस्माद्भवेदशुचिभाग्नरः । ततः कुर्यात्प्रयत्नेन शुद्ध्यर्थं दंतधावनम्

ৰাতি পাৰ হৈ মুখ বাচি (পৰ্যুষিত) হ’লে মানুহ অশুচিতাৰ অংশীদাৰ হয়; সেয়ে শুদ্ধিৰ বাবে যত্নেৰে দন্তধাৱন কৰা উচিত।

Verse 87

उपवासेपि नो दुष्येद्दंतधावनमंजनम् । गंधालंकारसद्वस्त्रपुष्पमालानुलेपनम्

উপবাসতো দন্তধাৱন আৰু অঞ্জন লোৱাটো দোষ নহয়; তেনেদৰে সুগন্ধ, অলংকাৰ, পৰিষ্কাৰ বস্ত্ৰ, ফুলৰ মালা আৰু অনুলেপনো দোষ নহয়।

Verse 88

प्रातःसंध्यां ततः कुर्याद्दंतधावनपूर्विकाम् । प्रातःस्नानं चरित्वा च शुद्धे तीर्थे विशेषतः

তাৰ পিছত দন্তধাৱন আগত কৰি প্ৰাতঃসন্ধ্যা পালন কৰিব; আৰু প্ৰাতঃস্নান কৰিব—বিশেষকৈ শুদ্ধ তীৰ্থ-ঘাটত।

Verse 89

प्रातःस्नानाद्यतःशुद्ध्येत्कायोयं मलिनः सदा । छिद्रितो नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्

প্ৰাতঃস্নান আদি শুদ্ধিকৰণে এই দেহ শুচি হয়; কিয়নো ই সদায় মলিন, নৱ ছিদ্ৰে ছিদ্ৰিত, আৰু দিন-ৰাতি নিৰন্তৰ স্ৰৱে।

Verse 90

उत्साह मेधा सौभाग्य रूप संपत्प्रवर्तकम् । मनः प्रसन्नताहेतुः प्रातःस्नानं प्रशस्यते

প্ৰাতঃস্নানক প্ৰশংসা কৰা হৈছে—ই উৎসাহ, মেধা, সৌভাগ্য, ৰূপ আৰু সম্পদ বৃদ্ধি কৰে; আৰু মনৰ প্ৰসন্নতা-স্বচ্ছতাৰ হেতু।

Verse 91

प्रस्वेद लालाद्याक्लिन्नो निद्राधीनो यतो नरः । प्रातःस्नानात्ततोर्हः स्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिषु

যিহেতু মানুহ ঘাম আৰু লালা আদিৰে সিক্ত থাকে আৰু নিদ্ৰাৰ অধীন হয়; সেয়ে প্ৰাতঃস্নানৰ পিছতহে মন্ত্র, স্তোত্র, জপ আদি কৰ্মত যোগ্য হয়।

Verse 92

प्रातःप्रातस्तु यत्स्नानं संजाते चारुणोदये । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविघातकृत्

কিন্তু যি স্নান প্ৰতিদিন মনোমোহা অৰুণোদয়ত, সূৰ্যোদয় হোৱাৰ লগে লগে কৰা হয়—তাক প্ৰাজাপত্য প্ৰায়শ্চিত্তৰ সমান বোলা হয়; ই মহাপাপ বিনাশ কৰে।

Verse 93

प्रातःस्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

প্ৰাতঃস্নানে পাপ, অলক্ষ্মী আৰু ক্লান্তি দূৰ হয়। ই অশুচিতা আৰু দুঃস্বপ্ন নাশ কৰি সন্তোষ আৰু পুষ্টি (কল্যাণ) দান কৰে।

Verse 94

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातःस्नायिजन क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्

প্ৰাতঃস্নান কৰা জনৰ ওচৰলৈ দুষ্টলোক কেতিয়াও নাহে। কিয়নো প্ৰাতঃস্নানে দৃষ্ট আৰু অদৃষ্ট—দুয়ো ফল দিয়ে; সেয়ে ইয়াক আচৰণ কৰা উচিত।

Verse 95

प्रसंगतः स्नानविधिं वक्ष्यामि कलशोद्भव । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नानाच्छतगुणोत्तरम्

এতিয়া যথাক্ৰমে, হে কলশোদ্ভৱ, মই স্নানবিধি বৰ্ণনা কৰিম। কিয়নো বিধিমতে কৰা স্নান, অবিধি স্নানতকৈ শতগুণ অধিক ফলদায়ক বুলি কোৱা হয়।

Verse 96

विशुद्धां मृदमादाय बर्हींषि तिल गोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य त्वाचम्य स्नानमाचरेत्

বিশুদ্ধ মাটি লৈ, কুশঘাস, তিল আৰু গোবৰ গ্ৰহণ কৰিব। শুচি স্থানত সেয়া সজাই থৈ, আচমন কৰি তাৰ পাছত স্নান কৰিব।

Verse 97

उपग्रही बद्धशिखो जलमध्ये समाविशेत् । उरुं हीति मंत्रेण तोयमावर्त्य सृष्टितः

উপবস্ত্ৰ সঠিককৈ ধৰি আৰু শিখা বান্ধি, জলৰ মাজলৈ প্ৰৱেশ কৰিব। “উৰুং হীতি” মন্ত্ৰেৰে বিধিমতে জল ঘূৰাই (আৱৰ্তিত কৰি) সৃষ্টিক্ৰম অনুসাৰে কৰিব।

Verse 98

ये ते शतं ततो जप्त्वा तोयस्यामंत्रणाय च । सुमित्रिया नो मंत्रेण पूर्वं कृत्वा जलांजलिम् । क्षिपेद्द्वेष्यं समुद्दिश्य जपन्दुर्मित्रिया इति

জল আমন্ত্ৰণ/অভিমন্ত্ৰণৰ বাবে ‘য়ে তে শতং’ জপ কৰি, আগতে ‘সুমিত্ৰিয়া নো’ মন্ত্ৰেৰে জলাঞ্জলি গঢ়ি ল’ব। তাৰ পাছত বৈৰীক উদ্দেশ্য কৰি, ‘দুৰ্মিত্ৰিয়া’ বুলি জপ কৰি সেই জল নিক্ষেপ কৰিব।

Verse 99

इदं विष्णुरिमं जप्त्वा लिंपेदंगानि मृत्स्नया । मृदैकया शिरः क्षाल्य द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि

‘ইদং বিষ্ণুঃ’ মন্ত্ৰ জপ কৰি, শুচি মাটি/মৃত্তিকাৰে অঙ্গসমূহ লেপন কৰিব। এক ভাগ মাটিৰে মূৰ ধুব, আৰু দুই ভাগে নাভি আৰু তাৰ ওপৰৰ অংশ শোধন কৰিব।

Verse 100

नाभेरधस्तु तिसृभिः पादौ षड्भिर्विशोधयेत् । मज्जेत्प्रवाहाभिमुख आपो अस्मानिमं जपन्

নাভিৰ তলত তিন ভাগে শোধন কৰিব, আৰু পা দুটা ছয় ভাগে বিশোধন কৰিব। তাৰ পাছত সোঁতৰ ফালে মুখ কৰি, ‘আপো অসমান’ মন্ত্ৰ জপ কৰি জলে নিমজ্জিত হ’ব।

Verse 110

प्रणवं त्रिर्जपेद्वापि विष्णुं वा संस्मरेत्सुधीः । स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी । आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्विताम् । यो न संध्यामुपासीत ब्राह्मणो हि विशेषतः

সুধীজনে প্ৰণৱ (ওঁকাৰ) তিনিবাৰ জপ কৰিব, নতুবা বিষ্ণুক স্মৰণ কৰিব। এইদৰে স্নান কৰি বস্ত্ৰ নিংচি ধোৱা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিব। তাৰ পাছত আচমন কৰি, কুশাসহ প্ৰাতঃসন্ধ্যা পালন কৰিব। বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণৰ বাবে, যিয়ে সন্ধ্যাৰ উপাসনা নকৰে, সি এক গুৰুত্বপূর্ণ কৰ্তব্যত ত্ৰুটি কৰে।

Verse 120

एकं संभोज्य विधिवद्ब्राह्मणं यत्फलं लभेत् । प्राणायामैर्द्वादशभिस्तत्फलं श्रद्धयाप्यते

বিধিমতে এজন ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱাই যি পুণ্যফল লাভ হয়, সেই একেই ফল শ্ৰদ্ধাৰে কৰা বাৰটা প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰাও পোৱা যায়।

Verse 130

गृहाद्बहुगुणा यस्मात्संध्या बहिरुपासिता । गायत्र्यभ्यासमात्रोपि वरं विप्रो जितेंद्रियः

যিহেতু গৃহৰ বাহিৰত কৰা সন্ধ্যা-উপাসনা গৃহত কৰা উপাসনাতকৈ বহুগুণ অধিক পুণ্য দান কৰে, সেয়েহে ইন্দ্ৰিয়-সংযমী ব্ৰাহ্মণৰ দ্বাৰা গায়ত্ৰী-মন্ত্ৰৰ কেৱল অভ্যাসো শ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য।

Verse 140

नक्तं दिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः । शतशोपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिता

যদি কৈৱৰ্ত (মাছমৰা) ৰাতি-দিন পানীত ডুব মাৰি থাকিলেও তাতে শুদ্ধ নহয়, তেন্তে আনসকলৰ কথা ক’ত? শতবাৰ স্নান কৰিলেও, অন্তৰৰ ভাব মলিন হলে মানুহ শুদ্ধ নহয়।

Verse 150

इमं मंत्रं ततश्चोक्त्वा कुर्यादाचमनं द्विजः । आचार्याः केचिदिच्छंति शाखाभेदेन चापरे

এই মন্ত্ৰটি উচ্চাৰণ কৰাৰ পাছত দ্বিজে আচমন (জল সিপি গ্ৰহণ) কৰিব লাগে। কিছুমান আচার্য এক ধৰণে বিধান কৰে, আৰু আন কিছুমানে বেদীয় শাখাৰ ভেদ অনুসাৰে ভিন্ন মত প্ৰকাশ কৰে।

Verse 160

सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः । दशकृत्वोथ देव्यैव कुर्यात्सौरीमुपस्थितिम्

গায়ত্ৰীক সহস্ৰবাৰ—অথবা শতবাৰ, অথবা পুনৰ দশবাৰ—জপ কৰি, তাৰ পাছত দেৱী গায়ত্ৰীকেই উপায় কৰি সূৰ্যৰ উপস্থিতি (উপাসনা) কৰিব লাগে।

Verse 170

अन्वारब्धेन सव्येन तर्पयेत्षड्विनायकान् । ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्

সব্যোপবীত ভাৱে (যজ্ঞোপবীত বাওঁফালে যথাযথভাৱে ধৰি) ছয় বিনায়কক তৰ্পণ কৰিব লাগে; আৰু ব্ৰহ্মা আদি সকলো দেৱতা, তদুপৰি মৰীচি আদি মুনিসকলকো জলাঞ্জলি অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 180

उदीरतामगिंरस आयंतुन इतीष्यते । ऊर्जं वहंती पितृभ्यः स्वधायिभ्यस्ततः पठेत्

তাৰ পাছত বিধি অনুসাৰে ‘উদীৰতাম …’ৰে আৰম্ভ হোৱা বৈদিক মন্ত্র পাঠ কৰিব লাগে; তাৰ পিছত স্বধাভাগী পিতৃসকলৰ উদ্দেশ্যে ‘ঊৰ্জং বহন্তী …’ মন্ত্র পাঠ কৰিব।

Verse 190

अध्यापयेच्छुचीञ्शिष्यान्हितान्मेधासमन्वितान् । उपेयादीश्वरं चैव योगक्षेमादि सिद्धये

শুচি, হিতৈষী আৰু মেধাসম্পন্ন শিষ্যসকলক অধ্যাপন কৰাব লাগে; আৰু যোগ, ক্ষেম-ৰক্ষা আদি সিদ্ধি লাভৰ বাবে ঈশ্বৰকো শৰণ ল’ব লাগে।

Verse 200

ओंभूर्भुवःस्वःस्वाहेति विप्रो दद्यात्तथाहुतिम् । तथा देवकृतस्याद्या जुहुयाच्च षडाहुतीः

‘ওঁ ভূৰ্ভুৱঃ স্বঃ স্বাহা’ বুলি উচ্চাৰণ কৰি বিপ্ৰে আহুতি দান কৰিব; তদ্ৰূপ ‘দেৱকৃত’ বিধিত নিৰ্দিষ্ট প্ৰথম আহুতিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ছয় আহুতি জুহুয়াব।

Verse 210

प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम् । द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ

মই ভূমিত অৰ্পণ কৰা এই পিণ্ড কাকসকলে গ্ৰহণ কৰক; আৰু বৈৱস্বত (যম) কুলত জন্মা দুটা কুকুৰ—এটা শ্যাম, এটা শবল—তৃপ্ত হওক।

Verse 220

विधायान्नमनग्नं तदुपरिष्टादधस्तथा । आपोशनविधानेन कृत्वाश्नीयात्सुधीर्द्विजः

বিধি অনুসাৰে ওপৰে-তলেদুয়োফালে অদূষিত অন্ন সজাই, সুবুদ্ধি দ্বিজে নিয়মমতে আপোশন সম্পন্ন কৰি তেতিয়াহে ভোজন কৰিব।

Verse 230

अंगुष्ठमात्रः पुरुषस्त्वंगुष्ठं च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक्

অঙ্গুষ্ঠ-মাত্ৰ পুৰুষ, অঙ্গুষ্ঠতেই আশ্ৰিত—সকলো জগতৰ ঈশ, সৰ্বৰ প্ৰভু আৰু পালনকৰ্তা বিশ্বভুক্—এনে স্মৰণ আৰু সাধনাত সন্তুষ্ট হন।

Verse 240

अग्निश्चेति च मंत्रेण विधायाचमने सुधीः । पश्चिमास्यो जपेत्तावद्यावन्नक्षत्रदर्शनम्

‘অগ্নিশ্চ…’ আদি মন্ত্রে আচমন সম্পন্ন কৰি, সুবুদ্ধিমান জনে পশ্চিমমুখে থাকি নক্ষত্ৰ দেখা নোপোৱা পৰ্যন্ত জপ কৰি থাকিব।

Verse 243

उद्देशतः समाख्यातो ह्येष नित्यतमो विधिः । इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्

উদ্দেশ্যত এই নিত্যতম বিধি সংক্ষেপে কোৱা হ’ল। এইদৰে আচৰণ কৰা বিপ্ৰ (ব্ৰাহ্মণ) কেতিয়াও কোনো সময়ত বিপদত নপৰে।