Adhyaya 20

Verse 1

गणावूचतुः । औत्तानपादिर्निर्गत्य ततः काननतो द्विज । रम्यं मधुवनं प्राप यमुनायास्तटे महत

গণসকলে ক’লে: “হে দ্বিজ ব্ৰাহ্মণ! উত্তানপাদৰ পুত্ৰ ধ্ৰুৱে সেই কাননৰ পৰা ওলাই আহি যমুনাৰ মহৎ তীৰত প্ৰসিদ্ধ, মনোৰম মধুবনলৈ উপনীত হ’ল।”

Verse 2

आद्यं भगवतः स्थानं तत्पुण्यं हरिमेधसः । पापोपि जंतुस्तत्प्राप्य निष्पापो जायते ध्रुवम्

সেই স্থান ভগৱানৰ আদিম নিবাস—পবিত্ৰ আৰু পাৱন—মুনি হৰিমেধসৰ; পাপী জীৱও তাত উপনীত হ’লে নিশ্চয়েই পাপমুক্ত হয়।

Verse 3

जपन्स वासुदेवाख्यं परंब्रह्म निरामयम् । अपश्यत्तन्मयं विश्वं ध्यानस्तिमितलोचनः

বাসুদেৱ নাম—পৰম ব্ৰহ্ম, নিৰাময়—জপ কৰি, ধ্যানত স্থিৰ দৃষ্টিৰে তেওঁ সমগ্ৰ বিশ্বক তেঁওতেই পৰিপূৰ্ণ দেখিলে।

Verse 4

हरिर्हरित्सु सर्वासु हरिर्हरिमरीचिषु । शिवामृगमृगेंद्रादि रूपः काननगो हरिः

হৰি সেউজীয়া সকলো বৃক্ষত হৰি; হৰি সূৰ্যৰ কিৰণত হৰি। কাননত বিচৰণ কৰা হৰি শিৱ-মৃগ, মৃগেন্দ্ৰ আদি নানা ৰূপে প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 5

जले शालूरकूर्मादि रूपेण भगवान्हरिः । हरिरश्वादिरूपेण मंदुरास्वपि भूभुजाम्

জলত ভগৱান হৰি মাছ আৰু কূৰ্ম আদি ৰূপে বিদ্যমান; আৰু ভূভুজ ৰজাসকলৰ অশ্বশালাতো হৰি ঘোঁৰা আদি ৰূপে প্ৰকাশিত।

Verse 6

अनंतरूपः पाताले गगनेऽनंतसंज्ञकः । एकोप्यनंततां यातो रूपभेदैरनंतकैः

পাতালত তেওঁ অনন্ত ৰূপধাৰী, আৰু আকাশত ‘অনন্ত’ নামেৰে পৰিচিত। একেই হৈও, প্ৰকাশৰ অসংখ্য ভেদৰ বাবে তেওঁক অনন্ত বুলি কোৱা হয়।

Verse 7

देवेषु यो वसेन्नित्यं देवानां वसतिर्हि यः । स वासुदेवः सर्वत्र दीव्येद्यद्वासनावशात्

যি সদায় দেৱতাসকলৰ মাজত বাস কৰে—আৰু দেৱতাসকলৰ নিজা নিবাসো যি—সেইজনেই বাসুদেৱ। নিজৰ অন্তৰ্বাসী শক্তিৰ বলত তেওঁ সৰ্বত্ৰ দীপ্তি আৰু লীলা কৰে।

Verse 8

विष्लृव्याप्तावयंधातुर्यत्रसार्थकतां गतः । ते विष्णुनाम स्वरूपे हि सर्वव्यापनशीलिनि

য’ত ‘বিষ্লৃ’ ধাতুৱে ‘সৰ্বব্যাপন’ অৰ্থত নিজৰ সম্পূৰ্ণ সাৰ্থকতা লাভ কৰে, তাতেই ‘বিষ্ণু’ নামৰ স্বৰূপ স্থাপিত হয়—যিজন সৰ্বত্ৰ ব্যাপি থাকে।

Verse 9

सर्वेषां च हृषीकाणामीशनात्परमेश्वरः । हृषीकेश इति ख्यातो यः स सर्वत्रसंस्थितः

সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ ওপৰত শাসন কৰাৰ বাবে সেই পৰমেশ্বৰ ‘হৃষীকেশ’ নামেৰে খ্যাত। যিজনৰ এই নাম, তেওঁ সৰ্বত্ৰ অৱস্থিত।

Verse 10

न च्यवंतेपि यद्भक्ता महति प्रलये सति । अतोऽच्युतोऽखिले लोके स एकः सर्वगोऽव्ययः

মহা প্ৰলয় আহিলেও তেওঁৰ ভক্তসকল পতিত নহয়। সেইবাবে সকলো লোকত তেওঁ ‘অচ্যুত’ বুলি কোৱা হয়—একমাত্ৰ, সৰ্বব্যাপী, অব্যয় প্ৰভু।

Verse 11

इदं चराचरं विश्वं यो बभार स्वलीलया । भृत्यास्वरूपसंपत्त्या सोऽत्र विश्वंभरोऽखिलम्

যি নিজ লীলাৰে চল-অচল এই সমগ্ৰ বিশ্ব ধাৰণ কৰে, আৰু দাস-সদৃশ স্নেহময় পৰিচৰ্যাৰ পূৰ্ণতাৰে তাক পালন কৰে—সেইজনেই ইয়াত ‘বিশ্বম্ভৰ’, সকলোৰে আধাৰ বুলি স্তৱিত।

Verse 12

तस्येक्षणे समीक्षेते नान्यद्विप्णुपदादृते । निरीक्ष्यः पुंडरीकाक्षो नान्यो नियमतो ह्यतः

দৰ্শনৰ কৰ্মত বিষ্ণুৰ পদ ব্যতীত আন একো সত্যতে অনুসন্ধেয় নহয়। সেয়ে ধৰ্ম-নিয়ম অনুসাৰে কেৱল পুণ্ডৰীকাক্ষ, কমল-নয়ন প্ৰভুৱেই ধ্যানৰ যোগ্য বিষয়; অন্য কোনো নহয়।

Verse 13

नान्य शब्दग्रहौ तस्य जातौ शब्दग्रहावपि । विना मुकुंद गोविंद दामोदर चतुर्भुज

তাঁৰ বাক্যই আন কোনো শব্দ গ্ৰহণ নকৰে—আন একো উচ্চাৰণ নহয়—কেৱল এই নামসমূহ ব্যতীত: মুকুন্দ, গোবিন্দ, দামোদৰ, চতুৰ্ভুজ।

Verse 14

गोविंदचरणार्थार्चां तत्प्रियंकर्मवै विना । शंखचक्रांकितौ तस्य नान्यकर्मकरौकरौ

গোবিন্দৰ চৰণাৰ্থে অৰ্চনা আৰু তেঁওক প্ৰিয় কৰ্ম ব্যতীত, শঙ্খ-চক্ৰচিহ্নাঙ্কিত তেওঁৰ দুহাত আন কোনো কৰ্ম নকৰে।

Verse 15

निर्द्वंद्वचरणद्वंद्वं तन्मनो मनुते हरेः । हित्वान्यन्मननं सर्वं निश्चलत्वमवाप ह

তাঁৰ মন দ্বন্দ্বাতীত হৰিৰ চৰণযুগলকেই মনন কৰে। আন সকলো চিন্তা ত্যাগ কৰি সি অচঞ্চল স্থিতি লাভ কৰে।

Verse 16

चरणौ विष्णुशरणौ हित्वा नारायणांगणम् । तस्य नो चरतोन्यत्र चरतो विपुलं तपः

বিষ্ণুৰ শৰণদায়ক চৰণ আৰু নাৰায়ণৰ আঙণ ত্যাগ কৰিলেও, তেওঁৰ পদ অন্য ঠাইলৈ নচলিল; ইমান বিশাল আৰু অচল তপস্যা তেওঁ কৰিলে।

Verse 17

वाणीप्रमाणी क्रियते गोविंदगुणवर्णने । जोषं समासता तेन महासारं तपस्यता

গোবিন্দৰ গুণবৰ্ণনাতেই তেওঁৰ বাণীৰ সত্য মাপ স্থিৰ হ’ল; সেই মৌন লীনতাৰে তেওঁৰ তপস্যা মহাসাৰ আৰু পৰম তত্ত্বময় হৈ উঠিল।

Verse 18

नितांतकमलाकांत नामधेयसुधारसम् । रसयंती न रसना तस्यान्यरसस्पृहा

কমলাকান্তৰ নাম-সুধাৰস অতিৰিক্তভাৱে আস্বাদন কৰা তেওঁৰ জিভাই পুনৰ আন কোনো ৰসৰ প্ৰতি লালসা নকৰিলে।

Verse 19

श्रीमुकुंद पदद्वंद्व पद्मामोदप्रमोदितम् । गंधांतरं न तद्घ्राणं परिजिघ्रत्यशीघ्रगम्

শ্ৰী মুকুন্দৰ যুগল চৰণৰ পদ্ম-সুগন্ধৰ আনন্দে উল্লসিত তেওঁৰ ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিয়ই আন কোনো গন্ধৰ পিছে দ্ৰুত নধাৱিল।

Verse 20

त्वगिंद्रियं मधुरिपोः परिस्पृश्य पदद्वयम् । सर्वस्पर्शसुखं प्राप तस्य भूजानिजन्मनः

মধুৰিপুৰ যুগল চৰণ স্পৰ্শ কৰি তেওঁৰ ত্বগিন্দ্ৰিয়ই সকলো স্পৰ্শৰ পৰম সুখ লাভ কৰিলে; সেই ভূজানিজন্মনৰ বাবে স্পৰ্শসুখ তাতেই সম্পূৰ্ণ হ’ল।

Verse 21

शब्दादिविषयाधारं सारं दामोदरं परम् । ध्रुवेंद्रियाणि संप्राप्य कृतार्थान्यभवंस्तदा

শব্দ আদি বিষয়ৰ আধাৰ, সাৰ-স্বরূপ পৰম দামোদৰক লাভ কৰি, তেওঁৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ ধ্ৰুৱ হ’ল; তেতিয়া সিহঁত সত্যই কৃতাৰ্থ হ’ল।

Verse 22

लुप्तानि सर्वतेजांसि तत्तपस्तपनोदये । चंद्रसूर्यानलर्क्षाणां प्रदीपित जगत्त्रये

তেওঁৰ তপস্যাৰ দগ্ধ সূৰ্য উদয় হোৱাত আন সকলো তেজ লুপ্ত হ’ল; ত্ৰিলোক যেন চন্দ্ৰ, সূৰ্য, অগ্নি আৰু নক্ষত্ৰ একেলগে জ্বলি উঠি আলোকিত হ’ল।

Verse 23

इंद्र चंद्राग्नि वरुण समीरण धनाधिपाः । यम नैरृतमुख्याश्च जाताः स्वपदशंकिताः

ইন্দ্ৰ, চন্দ্ৰ, অগ্নি, বৰুণ, সমীৰণ (বায়ু), ধনাধিপ কুবেৰ, যম আৰু নৈঋত-মুখ্য দিকপালসকল নিজ নিজ পদ হেৰুৱাৰ আশংকাত উদ্বিগ্ন হ’ল।

Verse 24

वैमानिकास्तथाऽन्येपि वसुमुख्या दिवौकसः । ततो धुवात्समुत्त्रेसुः स्वाधिकारैधिताधयः

বৈমানিক দেৱতা আৰু স্বৰ্গবাসী আনসকল—বসু-মুখ্য—ধ্ৰুৱৰ ওচৰত উঠি, নিজ নিজ অধিকাৰৰ চিন্তাত মন জ্বলি উঠি তৎক্ষণাৎ তাড়াতাড়ি ধাৱিত হ’ল।

Verse 25

यत्र यत्र ध्रुवः पादं मिनोति पृथिवीतले । धरा तस्य भराक्रांता विनमेत्तत्र तत्र वै

ধ্ৰুৱে য’তে য’তে পৃথিৱীৰ তলত পা থয়, ত’তে ত’তে তেওঁৰ তপস্যাজনিত ভাৰতে চেপা পৰি ধৰা নিশ্চয় নত হৈ পৰে।

Verse 26

अहो तदंगसंगीनि त्यक्त्वा जाड्यं जलान्यपि । रसवंति पदस्थानि स्फुरंत्यन्यत्र तद्भयात्

আহা! তেওঁৰ অঙ্গ-সংগে লাগি জড় হোৱা জলসমূহেও গুৰুভাৱ ত্যাগ কৰিলে; য’ত তেওঁৰ পদ স্থিত হৈছিল, সেই স্থান ৰস আৰু প্ৰাণশক্তিৰে পূৰ্ণ হ’ল, আৰু তেওঁৰ তপ-তেজৰ ভয়ত স্ৰোতসমূহ কঁপি অন্য দিশলৈ সৰি গ’ল।

Verse 27

यावंति विष्वक्तेजांसि सिद्धरूपगुणानि च । नेत्रातिथीनि तावंति तत्तपस्तेजसाऽभवन्

সকলো দিশাত যিমান দীপ্তিমান সিদ্ধিৰূপ আৰু গুণ আছে, সিমানেই সেই তপস্যাৰ তেজে প্ৰকাশ পাই ‘চক্ষুৰ অতিথি’ হৈ উঠিল।

Verse 28

अहो निजगुणस्पर्शः सततं मातरिश्वना । दूरदेशांतरस्थोपि तत्त्वचो विषयीकृतः

আহা! নিজৰ গুণৰ নিৰন্তৰ স্পৰ্শে মাত্ৰিশ্বন—বায়ুও—দূৰ দেশান্তৰত বিচৰণ কৰিলেও, তত্ত্বত স্থিত সেইজনৰ দ্বাৰা বশীভূত হৈ অধিকাৰাধীন বিষয় হৈ পৰিল।

Verse 29

व्योम्नापि शब्दगुणिना ध्रुवाराधनबुद्धिना । शब्दजातस्त्वशेषोपि तत्कर्ण शरणीकृतः

আকাশো, যাৰ গুণেই শব্দ, ধ্ৰুৱ-আৰাধনাত ধ্ৰুৱবুদ্ধি থকা সেইজনৰ প্ৰভাৱত, শব্দসমূহৰ সমগ্ৰ জগতক অবশিষ্ট নথকাকৈ তেওঁৰ কৰ্ণৰ শৰণত আনিলে—অর্থাৎ সকলো ধ্বনি বশীভূত হ’ল।

Verse 30

आराधितोऽनुदिवसं सभूतैरपि पंचभिः । तप एव परं मेने गोविंदार्पित मानसः

পাঁচ ভূতসহ তত্ত্বসমূহেও যাক অনুদিবস আৰাধনা কৰিছিল, তেওঁ—গোবিন্দত অৰ্পিত মানস—তপস্যাকেই পৰম বুলি মানিলে।

Verse 31

कौस्तुभोद्भासितहृदः पीतकौशेयवाससः । ध्यानात्तेजोमयं विश्वं तेनैक्षि नृपसूनुना

কৌস্তুভ মণিৰ দীপ্তিয়ে যাৰ হৃদয় উজ্জ্বল, পীত কৌশেয় বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি—ধ্যানৰ বলত নৃপপুত্ৰই সমগ্ৰ বিশ্বক তেজোময়, শুদ্ধ জ্যোতি-ৰূপে দৰ্শন কৰিলে।

Verse 32

मरुत्वतातिमहती चिंताऽप्ता तत्तपोभयात् । मत्पदं चेदकांक्षिष्यदहरिष्यद्ध्रुवं धुवः

মৰুতসকলৰ মহাশক্তিশালী দল সেই তপস্যাৰ ভয়ত উদ্বিগ্ন হ’ল: ‘ধ্ৰুৱে যদি মোৰ পদ কামনা কৰে, তেন্তে নিশ্চয়েই সেয়া কেঢ়ি ল’ব।’

Verse 33

समर्थस्त्वप्सरोवर्गो नियंतुं यमिनां यमान् । स तु यूनि प्रभवति नात्र बाले करोमि किम्

‘অপ্সৰাসকলৰ দল যোগীসকলৰ নিয়ম-সংযমকো শিথিল কৰিব পাৰে; কিন্তু সেয়া কেৱল যৌৱনতহে ফল দিয়ে। ইয়াত এই বালক অক্ষত থাকোঁতে মই কি কৰিম?’

Verse 34

तपस्विनां तपो हंतुं द्वौ मत्साहाय्यकारिणौ । कामक्रौधौ न तावस्मिन्प्रभवेतां शिशौ ध्रुवे

‘তপস্বীসকলৰ তপস্যা নষ্ট কৰিবলৈ মোৰ দুজন সহায়ক আছে—কাম আৰু ক্ৰোধ। কিন্তু সেই দুয়ো ধ্ৰুৱ নামৰ সেই শিশুৰ ওপৰত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিব নোৱাৰে।’

Verse 35

एक एव किलोपायो बाले मे प्रभविष्यति । भूतालिं भीषणाकारां प्रहिणोमीह तद्भिये

‘মোৰ বাবে এই বালকৰ ওপৰত কেৱল এটা উপায়েই ফলিব: মই ইয়ালৈ ভয়ংকৰ আকৃতিৰ ভূত-প্ৰেতৰ এটা দল পঠাই দিম, যাতে সিহঁতে তাক ভয় দেখায়।’

Verse 36

बालत्वाद्भीषितो भूतैस्तपस्त्यक्ष्यत्यसौ ध्रुवम् । इति निश्चित्य भूतालिं प्रेषयामास वासवः

“ই শিশু-মাত্ৰ; ভূতবোৰে ভয় দেখালে নিশ্চয় তপস্যা ত্যাগ কৰিব।” এইদৰে স্থিৰ কৰি, বাসৱ (ইন্দ্ৰ)য়ে ভূতসমূহৰ এক দল তাকলৈ পঠিয়ালে।

Verse 37

भल्लूकाकारसर्वांग उष्ट्रलंबशिरोधरः । कश्चिद्दुर्दर्शदशनस्त्वभ्यधावत्तमर्भकम्

এজন ভূতৰ সৰ্বাঙ্গ ভালুকৰ দৰে, আৰু উটৰ দৰে দীঘলকৈ ওলমি থকা মূৰ; ভয়ংকৰ, চাব নোৱাৰা দাঁতেৰে সি সেই শিশুটিলৈ দৌৰি আহিল।

Verse 38

तं व्याघ्रवदनः कश्चिद्व्यादाय विकटाननम् । द्विपोच्च देहसंस्थानो मुहुर्गर्जन्समभ्यगात्

আন এজন বাঘ-মুখীয়া; সি বিকট মুখ মেলি দিলে। হাতীৰ দৰে দেহ-গঠন লৈ, বাৰে বাৰে গর্জন কৰি সি তাৰ ফালে আগবাঢ়িল।

Verse 39

रयात्तु मांसकं भुंजन्कश्चिद्विकटदंष्ट्रकः । रोषात्तमभिदुद्राव दृष्ट्वा संतर्जयन्निव

আন এজন বিকট দন্তযুক্ত ভূতে তাড়াতাড়ি মাংস চিবাই খাই আছিল; তাৰ পাছত ক্ৰোধে তাক দেখি, যেন ভয় দেখাই দমন কৰিব, তেনেকৈ দৌৰি আহিল।

Verse 40

अतितीक्ष्णैर्विषाणाग्रैस्तटानुच्चान्विदारयन् । खुराग्रैर्दलयन्भूमिं महोक्षोऽभिजगर्जतम्

এটা মহাবলদে অতি তীক্ষ্ণ শিঙৰ আগৰে উঁচা নদীবাঁধ ফালি পেলাই, আৰু খুৰৰ আগৰে মাটি দলি, গর্জন কৰি আগবাঢ়িল।

Verse 41

कश्चिद्धि पन्नगी भूय फटाटोपभयानकः । अतिलोलद्विरसनः पुस्फूर्जनिकषाचितम्

আকৌ এজনী নাগিনী-ৰূপে প্ৰকাশ পালে—ফণৰ ফটকাৰা ফোঁকাৰত অতি ভয়ংকৰ; দুটা অতি চঞ্চল জিভাৰে মুচৰি কঁপি কঁপি ভীতিসঞ্চাৰ কৰিলে।

Verse 42

कश्चिच्च महिषाकारः क्षिपञ्शृंगाग्रतो गिरोन् । लांगूलताडितधरः श्वसन्वेगात्तमाप्तवान्

আন এজন মহিষ-ৰূপে আছিল; শিঙৰ আগত পৰ্বত নিক্ষেপ কৰি, লেজেৰে মাটি তাড়ি, তীব্ৰ ফোঁকাৰ বেগে দৌৰি গৈ সি তেওঁৰ ওচৰ পালেগৈ।

Verse 43

कश्चिद्दावानलालीढ खर्जूरद्रुमसन्निभम् । बिभ्रदूरुद्वयंभूतो व्यात्तास्यस्तमभीषयत्

আন এজন দাৱানলে দগ্ধ খেজুৰ গছৰ দৰে দেখাত; দুটা বৃহৎ উৰু ধৰি ভূত-ৰূপ লৈ, মুখ মেলি সি তেওঁক ভয় দেখাবলৈ ধৰিলে।

Verse 44

मौलिजैरभ्रसंघर्षं कुर्वन्दीर्घकृशोदरः । निमग्नपिंगनयनः कश्चिद्भीषयति स्म तम्

আন এজন দীঘল, কৃশ উদৰযুক্ত; মূৰ-মুকুটেৰে মেঘৰ সৈতে ঘৰ্ষণ কৰি, ডুবা পিঙ্গল চকুৰে সি বাৰে বাৰে তেওঁক ভয় দেখাই থাকিল।

Verse 45

कृपाणपाणिर्भग्नास्यो वामहस्तकपालधृत् । प्रचंडं क्ष्वेडयन्कश्चिदभ्यधावत्तमर्भकम्

আন এজন কৃপাণ হাতে, মুখ ভাঙা; বাওঁ হাতে কপাল (খুলি) ধৰি, প্ৰচণ্ড গর্জন কৰি সেই বালকলৈ দৌৰি আহিল।

Verse 46

विशाल सालमादाय कुर्वन्किल किलारवम् । कश्चित्तमभितो याति कालो दंडधरो यथा

এডাল বিশাল শাল গছ লৈ আৰু বিকট চিঞৰ-বাখৰ কৰি, কোনোবা এজন তেওঁৰ চাৰিওফালে ঘূৰি ফুৰিছিল - যেন দণ্ডধাৰী কাল (মৃত্যু) স্বয়ং।

Verse 47

तमः संकेतसदनं व्याघ्रं वै वदनं महत् । कृतांतकं दराकारं बिभ्रत्कश्चित्तमभ्यगात्

আন এজন তেওঁৰ ফালে আহিল, যাৰ ৰূপ আছিল ভয়ংকৰ: অন্ধকাৰেই যাৰ বাসস্থান, বাঘৰ দৰে বিশাল মুখমণ্ডল, আৰু দেখাত কৃতান্ত (যমৰাজ)ৰ দৰে।

Verse 48

उलूकाकारतां धृत्वा फूत्कारैरतिदारुणैः । हृदयाकंपनैः कश्चिद्भीषयामास तं ध्रुवम्

ফেঁচাৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি, আৰু হৃদয় কঁপাই তোলা অতি ভয়ংকৰ ফোপনিৰে, কোনোবাই তেওঁক বাৰে বাৰে ভয় খুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

Verse 49

यक्षिणी काचिदानीय रुदंतं कस्यचिच्छिशुम् । अपिबद्रुधिरं कोष्ठाच्चखादास्थि मृणालवत्

এজনী যক্ষিণীয়ে কাৰোবাৰ কান্দি থকা শিশু এটা লৈ আহিল; তাই তাৰ পেটৰ পৰা তেজ পান কৰিলে আৰু তাৰ হাড়বোৰ পদুমৰ ঠাৰিৰ দৰে চোবাই খালে।

Verse 50

पिपासिताद्य रुधिरं तेपि पास्याम्यहं धुव । यथास्य बालस्य तथा चर्वित्वास्थीनि वादिनी

'মই আজি পিয়াহ লাগিছে; মই নিশ্চয় তোমাৰ তেজও পান কৰিম। যেনেকৈ এই শিশুটিৰ, তেনেকৈয়ে মই তোমাৰ হাড়বোৰো চোবাই খাম!' - তাই এইদৰে ক'লে।

Verse 51

अनीय तृणदारूणि परिस्तीर्य समंततः । दावाग्निं ज्वालयामास काचिद्वात्याविवर्धितम्

তৃণ আৰু কাঠৰ টুকুৰা আনি চাৰিওফালে বিছাই দিলে; তাৰ পাছত আন এগৰাকীয়ে ঘূৰ্ণিবায়ুৰে উন্মত্ত হোৱা দাৱাগ্নি জ্বলাই তুলিলে।

Verse 52

वेताली रूपमास्थाय भंक्त्वा काचित्तरून्गिरीन् । रुरोध गगनाध्वानं कंपयंती च तं भृशम्

আন এগৰাকীয়ে বেতালী ৰূপ ধৰি গছ-গিৰি ভাঙি পেলালে; আকাশৰ পথো ৰোধ কৰি তাক ভীষণকৈ কঁপাই তুলিলে।

Verse 53

अन्या सुनीतिरूपेण तमभिप्रेक्ष्य दूरतः । रुरोदातीवदुःखार्ता वक्षोघातं मुहुर्मुहुः

আন এগৰাকীয়ে ‘সুনীতি’ৰ ৰূপ লৈ দূৰৰ পৰা তাক চালে; দুখে চেপি ধৰা যেন কঁদিলে আৰু বাৰে বাৰে বুকুত আঘাত কৰিলে।

Verse 54

उवाच च वचश्चाटु बहुमाया विनिर्मितम् । कारुण्यपूर्ण वात्सल्यमतीवातन्वती सती

সেই সতীয়ে বহুমায়াৰে গঢ়া মিঠা, মন ভোলোৱা বাক্য ক’লে; আৰু অপাৰ কৰুণা আৰু স্নেহ-ৱাত্সল্যৰ আবহ বিস্তাৰ কৰিলে।

Verse 55

त्वदेकशरणां वत्स बत मृत्युर्जिघांसति । रक्षरक्ष गतासुं मां शरणागतवत्सल

‘বৎস, তুমিয়েই মোৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয়; হায়, মৃত্যুয়ে মোক বধ কৰিব খোজে! ৰক্ষা কৰা, ৰক্ষা কৰা; মই যেন প্ৰাণহীন। হে শৰণাগত-ৱাত্সল!’

Verse 56

प्रतिग्रामं प्रतिपुरं प्रत्यध्वं प्रतिकाननम् । प्रत्याश्रमं प्रतिगिरिं श्रांता त्वद्वीक्षणातुरा

গাঁৱৰ পৰা গাঁৱলৈ, নগৰৰ পৰা নগৰলৈ—প্ৰতি পথ আৰু প্ৰতি কাননত; আশ্ৰমৰ পৰা আশ্ৰমলৈ আৰু পৰ্বতৰ পৰা পৰ্বতলৈ মই ঘূৰি ফুৰিলোঁ, ক্লান্ত, কেৱল তোমাৰ দৰ্শনৰ আকুলতাত দগ্ধ।

Verse 57

यदा प्रभृति रे बाल निरगात्तपसे भवान् । तदेव दिनमारभ्य निर्गताऽहं त्वदीक्षणे

হে বালক, যিদিন তুমি তপস্যাৰ বাবে ওলাই গ’লা, সেই দিনৰ পৰাই মইও ওলাই পৰিলোঁ—কেৱল তোমাৰ দৰ্শন লাভ কৰিবলৈ।

Verse 58

तैस्तैः सपत्नीदुर्वाक्यैर्दुनोपि त्वं यथार्भक । तथाऽहमपि दूनास्मि नितरां तद्वचोऽग्निना

হে শিশু, সতীনসকলৰ কঠোৰ বাক্যই যেন তোমাক দুখ দিলে, তেনেকৈ সেই বাক্য-অগ্নিয়ে মোকো অধিককৈ দগ্ধ কৰিছে।

Verse 59

न निद्रामि न जागर्मि नाश्नामि न पिबाम्यहम् । ध्यायामि केवलं त्वाऽहं योगिनीव वियोगिनी

মই ন শুৱোঁ, ন সঁচাকৈ জাগোঁ; ন খাওঁ, ন পান কৰোঁ। মই কেৱল তোমাকেই ধ্যান কৰোঁ—যোগিনীৰ দৰে, কিন্তু বিৰহে পীড়িত।

Verse 60

निद्रादरिद्रनयना स्वप्नेपि न तवाननम् । आनंदि सर्वथा यन्मे मंदभाग्या विलोकये

নিদ্ৰাহীন মোৰ চকু; সপোনতো তোমাৰ মুখ নেদেখোঁ। তথাপি যেতিয়াই কোনোপৰে মই তাক দৰ্শন কৰোঁ, তেতিয়াই আনন্দে ভৰি পৰোঁ—যদিও মোৰ ভাগ্য মন্দ।

Verse 61

त्वदाननप्रतिनिधिर्विधुर्विधुरया मया । उदित्वरोपिनालोकि तापं वै त्यक्तुकामया

বিৰহে বিধৱা-সম হৈ মই, তোমাৰ মুখৰ প্ৰতিনিধি চন্দ্ৰক উদিত হোৱা দেখি চালোঁ; দহন-দুখ ত্যাগ কৰিব খুজি তাকেই দৃষ্টিপাত কৰিলোঁ।

Verse 62

त्वदालापसमालापं कलयन्किलकाकलीम् । कोकिलोपि मयाकर्णि नालकाकीर्णकर्णया

তোমাৰ কথাৰ প্ৰতিধ্বনি যেন লগা কোকিলৰ মিঠা কুহুকুহুও মই সঁচাকৈ শুনিব নোৱাৰিলোঁ; মোৰ কাণবোৰ কেৱল বিলাপেই ভৰি আছিল।

Verse 63

त्वदंगसंगमधुरो ध्रुवधूपितयामया । नानिलोपि मयालिंगि क्वचिद्विश्रांतया भृशम्

তোমাৰ অঙ্গ-সঙ্গমৰ মধুৰতা যেন থকা বতাহেও মোক আলিঙ্গন নকৰিলে; মই ক’তবাত অতি ক্লান্ত হৈ শুই পৰিলোঁ, তথাপিও নহ’ল।

Verse 64

के देशाः काश्च सरितः के शैलास्त्वत्कृते ध्रुव । मया चरणचारिण्या राजपत्न्या न लंघिताः

হে ধ্ৰুৱ, তোমাৰ কাৰণে মই কোন কোন দেশ, কোন কোন নদী, কোন কোন পৰ্বত নালঙ্ঘিলোঁ? ৰাণী হৈও মই পদব্ৰজে চলিলোঁ।

Verse 65

अध्रुवं सर्वमेवैतत्पश्यंत्यंधीकृतास्म्यहम् । धात्रीं त्रायस्व मां पुत्र प्राप्य त्वंमेंऽधयष्टिताम्

এই সকলো অনিশ্চিত, অস্থিৰ—এইদৰে দেখি মই যেন অন্ধ হৈ পৰিছোঁ। হে পুত্ৰ, মোক, তোমাৰ মাতৃক, ৰক্ষা কৰা; তুমি আহি মোক এই দুখীয়া অসহায় অৱস্থাত পাইছা।

Verse 66

मृदुलानि तवांगानि क्वेमानि क्व तपस्त्विदम् । परुषं पुरुषैः साध्यं परुषांगैर्नरर्षभ

তোমাৰ অংগসমূহ কোমল—এই কঠোৰ তপস্যাৰ সৈতে ইয়াৰ কি সম্পৰ্ক? হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, কঠিন তপ দঢ় দেহধাৰী কঠোৰ পুৰুষসকলেই সাধন কৰিব পাৰে।

Verse 67

अनेन तपसा वत्स त्वयाऽप्यं किमनेनसा । धराधीशतनूजत्वादधिकं तद्वदाधुना

এই তপস্যাৰে, হে বৎস, তুমি সঁচাকৈ কি লাভ কৰিবা? তুমি তো ধৰাধীশৰ পুত্ৰ—এতিয়া কোৱা, ৰাজভাগৰ ওপৰত আৰু কি অধিক বিচাৰা?

Verse 68

अनेन वयसा बाल खेलनीयं त्वयाऽनिशम् । बालक्रीडनकैरन्यैः सवयः शिशुभिः समम्

এই বয়সত, হে বালক, তোমাৰ সদায় খেলি থাকিব লাগিব—সমবয়সী অন্য শিশুসকলৰ সৈতে, খেল-ধেমালি আৰু খেলনাত মগ্ন হৈ।

Verse 69

ततः कौमारमासाद्य वयोऽभिध्यानशीलिना । भवता सर्वविद्यानां भाव्यं वै पारदृश्वना

তাৰ পাছত যৌৱন লাভ কৰি, তুমি অধ্যয়ন আৰু ধ্যানত নিবিষ্ট হ’ব লাগিব; হে দূৰদৰ্শী, তুমি নিশ্চয় সকলো বিদ্যাৰ জ্ঞানী হ’বাগৈ।

Verse 70

वयोथ चतुरं प्राप्य योषास्रक्चंदनादिकान् । निर्वेक्ष्यसि बहून्भोगानिंद्रियार्थान्कृतार्थयन्

আৰু তাৰ পাছত পূৰ্ণ যৌৱনৰ শিখৰত উপনীত হৈ তুমি বহু ভোগ উপভোগ কৰিবা—স্ত্ৰী, মালা, চন্দন আদি—ইন্দ্ৰিয়ৰ বিষয়সমূহ পূৰ্ণ কৰি।

Verse 71

उत्पाद्याथ बहून्पुत्रान्गुणिनो धर्मवत्सलान् । परिसंक्रामितश्रीकस्तेष्वथो त्वं तपश्चर

তাৰ পিছত তুমি বহু পুত্ৰ—গুণৱান আৰু ধৰ্ম-প্ৰেমী—জন্ম দিয়া; নিজৰ শ্ৰী-সমৃদ্ধি তেওঁলোকলৈ সঁপাই দি, তেতিয়াহে তুমি তপস্যা কৰা।

Verse 72

इदानीमेव तपसि बाल्ये वयसि कः श्रमः । पादांगुष्ठकरीषाग्निः कदा मौलिमवाप्स्यति

এতিয়াই, বাল্য বয়সতে তপস্যা কৰিলে কিহৰ কষ্ট? পায়ৰ বুঢ়া আঙুলিত গোবৰ-অগ্নি কেতিয়া মূৰধাৰাৰ মুকুটলৈ উঠিব?

Verse 73

विपक्षपरिभूतेन हृतमानेन केनचित् । परिभ्रष्टश्रिया वापि तप्तव्यं तेषु को भवान्

যদি শত্রুৱে অপমান কৰে, বা কোনোবাই মান-সম্মান কেঢ়ি লয়, বা শ্ৰী-সমৃদ্ধিৰ পৰা পতিত হয়—তেতিয়াই তপস্যা কৰিব লাগে; কিন্তু তুমিওঁ তেনে লোকৰ মাজত কোন?

Verse 74

हृतमानेन तप्तव्यं निशम्येति वचो ध्रुवः । दीर्घमुष्णं हि निःश्वस्य पुनर्दध्यौ हरिं हृदि

‘মান কেঢ়ি ল’লে তপস্যা কৰিব লাগে’—এই বাক্য শুনি ধ্ৰুৱে দীঘল আৰু তপ্ত নিশ্বাস এৰি দিলে; পুনৰ হৃদয়ত হৰিক ধ্যান কৰিলে।

Verse 75

जनयित्रीमनाभाष्य भूतभीतिं विहाय च । ध्रुवोऽच्युतध्यानपरः पुनरेव बभूव ह

মাতৃৰ সৈতে কথা নক’ই, আৰু সত্ত্বসমূহৰ ভয় ত্যাগ কৰি, ধ্ৰুৱ পুনৰ অচ্যুতৰ ধ্যানত সম্পূৰ্ণ নিমগ্ন হ’ল।

Verse 76

सापि भूतावली भीतिंबहुभीषणभूषणा । दर्शयंती तमभितोऽद्राक्षीच्चक्रं सुदर्शनम्

সেই ভূতসমূহৰ দলেও—বহু ভয়ংকৰ অলংকাৰে সজ্জিত—তাঁৰ চাৰিওফালে ভীতি প্ৰদৰ্শন কৰোঁতে, তেওঁক ঘেৰি থকা সুদৰ্শন চক্ৰ দেখিলে।

Verse 77

परितः परिवेषाभं सूर्यस्योच्चैः स्फुरत्प्रभम् । रक्षणाय च रक्षोभ्यस्तस्याधोक्षज निर्मितम्

চাৰিওফালে ই সূৰ্যৰ দীপ্ত হালোৰ দৰে জ্বলি উঠিছিল, উচ্চ তেজে প্ৰভাময়—ৰাক্ষসসমূহৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ অধোক্ষজে নিজে গঢ়ি দিছিল।

Verse 78

भूतावली तमालोक्य स्फुरच्चक्रसुदर्शनम् । ज्वालामालाकुलं तीव्रं रक्षंतं परितो ध्रुवम्

স্ফুৰিত সুদৰ্শন চক্ৰটো দেখি—অগ্নিমালাৰে আৱৃত, তীব্ৰ—ধ্ৰুৱক চাৰিওফালে ধ্ৰুৱভাৱে ৰক্ষা কৰি থকা, ভূতসমূহৰ দল আতংকিত হ’ল।

Verse 79

अतीव निष्कंपहृदं गोविदार्पितचेतसम् । तपोंकुरमिवोद्भिद्य मेदिनीं समुदित्वरम्

তাঁৰ হৃদয় একেবাৰে অচঞ্চল, আৰু চিত্ত গোবিন্দত অৰ্পিত; তেওঁ উঠি আহিল, যেন মাটিক ফালি—তপস্যাৰ অংকুৰ ভূমিৰ পৰা ফুটি উঠে।

Verse 80

सापि प्रत्युतभीतातं ध्रुवं ध्रुवविनिश्चयम् । नमस्कृत्य यथायातं याताव्यर्थमनोरथा

সেয়ো এতিয়া ভয় পাই, ধ্ৰুৱ—যাৰ সংকল্প সত্যই ধ্ৰুৱ—ক নমস্কাৰ কৰি, যিদৰে আহিছিল তিদৰে উভতি গ’ল; তাৰ আশা-আকাঙ্ক্ষা ব্যৰ্থ হ’ল।

Verse 81

गर्जत्कादंबिनीजालं व्योम्नि वै व्याकुलं यथा । वृथा भवति संप्राप्य मनागनिललोलताम्

যেন আকাশত গর্জন কৰা মেঘমালাৰ ঘন জাল সামান্য বায়ুৰ দোলাতেই বিচ্ছিন্ন হৈ নিষ্ফল হয়, তেনেকৈ তেওঁলোকৰ ব্যাকুলতাও বৃথা প্ৰমাণিত হ’ল।

Verse 82

अथ जंभारिणा सार्धं भीताः सर्वे दिवौकसः । संमंत्र्य त्वरिता जग्मुर्ब्रह्माणं शरणं द्विज

তাৰ পাছত জংভাৰি (ইন্দ্ৰ)ৰ সৈতে ভীত সকলো দেৱতা পৰামৰ্শ কৰি, হে দ্বিজ, ত্বৰিতভাৱে ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ গ’ল।

Verse 83

नत्वा विज्ञापयामासुः परिष्टुत्या पितामहम् । वच्रोऽवसरमालोक्य पृष्टागमनकारणाः

নমস্কাৰ কৰি তেওঁলোকে স্তোত্ৰ-স্তুতিৰে পিতামহ ব্ৰহ্মাক নিবেদন কৰিলে; আৰু কথা কোৱাৰ উপযুক্ত ক্ষণ চাই থাকোঁতে, তেওঁলোকক আগমনৰ কাৰণ সুধা হ’ল।

Verse 84

देवा ऊचुः । धातरुत्तानपादस्य तनयेन सुवर्चसा । तपता तापिताः सर्वे त्रिलोकी तलवासिनः

দেৱতাসকলে ক’লে: ‘হে ধাতা (স্ৰষ্টা), উত্তানপাদৰ দীপ্তিমান পুত্ৰৰ দাহক তপস্যাই ত্ৰিলোকৰ সকলো তলত বাস কৰা সকলোক দগ্ধ কৰি তুলিছে।’

Verse 85

सम्यक्संविद्महे तात धुवस्य न मनीषितम् । पदं परिजिहीर्षुः स कस्यास्मासु महातपाः

‘হে তাত, ধ্ৰুৱৰ মনোভাৱ আমি সম্যক বুজি নাপাওঁ। সেই মহাতপস্বী “পদ” কেঢ়ি ল’বলৈ উদ্যত—আমালোকৰ মাজৰ কাৰ পৰা তেওঁ সেই স্থান কেঢ়ি ল’ব খোজে?’

Verse 86

इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य चतुराननः । प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्ध्रुवतो भीतमानसान्

দেৱতাসকলৰ নিবেদন শুনি চতুৰানন ব্ৰহ্মাই মৃদু হাসি কৰি, ধ্ৰুৱৰ ভয়ত কঁপা মন লৈ থকা তেওঁলোক সকলোকে উত্তৰ দিলে।

Verse 87

ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तस्माद्ध्रुवाद्ध्रुवपदैषिणः । व्रजंतु विज्वराः सर्वे न स वः पदमिच्छति

ব্ৰহ্মাই ক’লে: “হে ধ্ৰুৱ-পদ কামনা কৰা সুৰসকল, সেই ধ্ৰুৱক লৈ ভয় নকৰিবা। তোমালোক সকলোৱে নিৰ্ভাৰ হৈ যোৱা—সেই তোমালোকৰ পদ বিচাৰে নাহি।”

Verse 88

न तस्माद्भगवद्भक्ताद्भेतव्यं केनचित्क्वचित् । निश्चितं विष्णुभक्ता ये न ते स्युः परतापिनः

ভগৱানৰ ভক্তক কেতিয়াও, ক’তো, কোনোবাই ভয় কৰিব নালাগে। নিশ্চিত: যিসকল বিষ্ণুৰ ভক্ত, তেওঁলোক আনক কষ্ট দিয়া নহয়।

Verse 89

आराध्य विष्णुं देवेशं लब्ध्वा तस्मात्स्वकांक्षितम् । भवतामपि सर्वेषां पदानि स्थिरयिष्यति

দেৱেশ বিষ্ণুক আৰাধনা কৰি আৰু তেওঁৰ পৰা নিজৰ কামনা লাভ কৰি, ধ্ৰুৱে তোমালোক সকলোৰে পদো স্থিৰ কৰি দিব।

Verse 90

निशम्येति च गीर्वाणाः प्रणीतं ब्रह्मणो वचः । प्रणिपत्य स्वधिष्ण्यानि प्रहृष्टाः परिवव्रजुः

ব্ৰহ্মাৰ এই সুপ্ৰণীত বাক্য শুনি গীৰ্বাণসকলে প্ৰণাম কৰি, আনন্দিত হৈ নিজৰ নিজৰ ধামলৈ গ’ল।

Verse 91

अथ नारायणो देवस्तं दृष्ट्वा दृढमानसम् । अनन्यशरणं बालं गत्वा तार्क्ष्यरथोऽब्रवीत्

তেতিয়া দেৱ নাৰায়ণে সেই বালকক দৃঢ়চিত্ত আৰু কেৱল তেওঁৰেই শৰণাগত দেখি, গৰুড়-বাহনত আৰূঢ় হৈ ওচৰলৈ গৈ ক’লে।

Verse 92

श्रीविष्णुरुवाच । प्रसन्नोस्मि महाभाग वरं वरय सुव्रत । तपसोऽस्मान्निवर्तस्व चिरं खिन्नोसि बालक

শ্ৰী বিষ্ণুৱে ক’লে: “হে মহাভাগ! মই প্ৰসন্ন। হে সুব্ৰত! এটা বৰ বাছি লোৱা। এতিয়া এই তপস্যাৰ পৰা উভতি আহা—দীৰ্ঘদিন ধৰি তুমি ক্লান্ত, হে বালক।”

Verse 93

वचोऽमृतं समाकर्ण्य पर्युन्मील्य विलोचने । इंद्रनीलमणिज्योतिः पटलीं पर्यलोकयत्

সেই অমৃতসম বাক্য শুনি তেওঁ চকু মেলিলে আৰু ইন্দ্ৰনীল মণিৰ জ্যোতি সদৃশ দীপ্তিময় বিস্তাৰ দেখিলে।

Verse 94

प्रत्यग्रविकसन्नीलोत्पलानां निकुरंबकैः । प्रोत्फुल्लितां समंताच्च रोदसी सरसीमिव

যেন দ্যৌ আৰু ভূমি—দুয়ো লোক—এটা সৰোবৰ হৈ পৰিল, চাৰিওফালে সদ্য বিকশিত নীলোৎপলৰ গুচ্ছৰে ভৰি ফুলি উঠা।

Verse 95

लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः कटाक्षितमिवाखिलम् । धुवस्तदानिरैक्षिष्ट द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

তেতিয়া ধ্ৰুৱে দ্যৌ আৰু ভূমিৰ মাজত যি আছে, সকলোকে যেন লক্ষ্মীদেৱীৰ কৃপাময় দৃষ্টিৰ ধাৰাই স্পৰ্শ কৰি থোৱা, তেনেকৈ দেখিলে।

Verse 96

प्रोद्यत्कादंबिनीमध्य विद्युद्दामसमानरुक् । पुरः पीतांबरः कृष्णस्तेन नेत्रातिथीकृतः

তেতিয়া তেওঁৰ সন্মুখত পীতাম্বৰধাৰী কৃষ্ণ প্ৰকাশ পালে—উঠি অহা বৰষুণীয়া মেঘৰ মাজত বিদ্যুতৰ ধাৰাৰ দৰে দীপ্ত—ধ্ৰুৱৰ নয়নৰ ধন্য অতিথি হৈ উঠিল।

Verse 97

नभो निकष पाषाणो मेरुकांचन रेखितः । यथातथा ध्रुवेणैक्षि तदा गरुडवाहनः

আকাশৰ দৰে—নিকষ-পাথৰৰ দৰে, য’ত মেৰুৰ সোণালী ৰেখা আঁকা—সেইদৰে ধ্ৰুৱে তেতিয়া গৰুড়বাহন প্ৰভুক দৰ্শন কৰিলে।

Verse 98

सुनीलगगनं यद्वद्भूषितं तु कलावता । पीतेन वाससा युक्तं स ददर्श हरिं तदा

যেনেকৈ গাঢ় নীলা আকাশ চন্দ্ৰেৰে অলংকৃত হয়, তেনেকৈ তেতিয়া তেওঁ পীতবস্ত্ৰধাৰী হৰিক দৰ্শন কৰিলে—যি নিজৰ উপস্থিতিৰে জগতক শোভিত কৰে।

Verse 99

दंडवत्प्रणिपत्याथ परितः परिलुठ्य च । रुरोद दृष्ट्वेव चिरं पितरं दुःखितः शिशुः

তেওঁ দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি মাটিত দীঘলকৈ পৰিল, চাৰিওফালে গড়াগড়ি খাই, আৰু কান্দি উঠিল—যেন দুখীয়া শিশুৱে বহুদিন পাছত হঠাৎ পিতৃক দেখা পায়।

Verse 100

नारदेन सनंदेन सनकेन सुसंस्तुतः । अन्यैः सनत्कुमाराद्यैर्योगिभिर्योगिनां वरः

যোগীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেই মহাত্মাক নাৰদ, সনন্দন, সনক, আৰু সনৎকুমাৰ আদি অন্য ঋষি-মহাযোগীসকলে সুভাৱে প্ৰশংসা কৰিলে।

Verse 103

स्पर्शनाद्देवदेवस्य सुसंस्कृतमयी शुभा । वाणी प्रवृत्ता तस्यास्यात्तुष्टावाथ ध्रुवो हरिम्

দেৱদেৱৰ স্পৰ্শত তেওঁৰ মুখত শুভ আৰু সুসংস্কৃত বাক্য উদ্ভৱ হ’ল; তাৰ পিছত ধ্ৰুৱে হৰিৰ স্তৱগান কৰি প্ৰশংসা আৰম্ভ কৰিলে।