Adhyaya 31

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञ हृदयानंद स्कंदस्कंदित तारक । न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वन्वाराणसीकथाम्

অগস্ত্য ক’লে: হে সর্বজ্ঞ, হৃদয়ানন্দ, হে স্কন্দে স্তুত তাৰক! বাৰাণসীৰ পবিত্ৰ কথা শুনি মই কেতিয়াও তৃপ্তি নাপাওঁ।

Verse 2

अनुग्रहो यदि मयि योग्योस्मि श्रवणे यदि । तदा कथय मे नाथ काश्यां भैरव संकथाम्

যদি মোৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ হয়, যদি মই শুনিবলৈ যোগ্য হওঁ, তেন্তে হে নাথ! কাশীত ভৈৰৱৰ পবিত্ৰ সংকথা মোক কওক।

Verse 3

कोसौ भैरवनामात्र काशिपुर्यां व्यवस्थितः । किं रूपमस्य किं कर्म कानि नामानि चास्य वै

কাশীপুৰীত প্ৰতিষ্ঠিত সেই ভৈৰৱ কোন? তেওঁৰ ৰূপ কি, তেওঁৰ কৰ্ম কি, আৰু সঁচাকৈ তেওঁৰ নামসমূহ কি কি?

Verse 4

कथमाराधितश्चैव सिद्धिदः साधकस्य वै । आराधितः कुत्र काले क्षिप्रं सिद्ध्यति भैरवः

সাধকক সিদ্ধি দান কৰা তেওঁক কেনেকৈ আৰাধনা কৰিব? ভৈৰৱক ক’ত, কোন সময়ত আৰাধনা কৰিলে তেওঁ শীঘ্ৰ সিদ্ধি প্ৰদান কৰে?

Verse 5

स्कंद उवाच । वाराणस्यां महाभाग यथा ते प्रेम वर्तते । तथा न कस्यचिन्मन्ये ततो वक्ष्याम्यशेषतः

স্কন্দে ক’লে: হে মহাভাগ! তোমাৰ দৰে বাৰাণসীৰ প্ৰতি এনে প্ৰেম আন কাৰো আছে বুলি মই নাভাবোঁ। সেয়ে একো নাছাড়ি সম্পূৰ্ণকৈ তোমাক বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 6

प्रादुर्भावं भैरवस्य महापातकनाशनम् । यच्छ्रुत्वा काशिवासस्य फलं निर्विघ्रमाप्नुयात्

ভৈৰৱৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ মহাপাতক নাশক। এই কথা শুনিলে কাশীবাসৰ ফল বাধাহীনভাৱে লাভ হয়।

Verse 7

पाणिभ्यां परितः प्रपीड्य सुदृढं निश्चोत्य निश्चोत्य च ब्रह्मांडं सकलं पचेलिमरसालोच्चैः फलाभं मुहुः । पायंपायमपायतस्त्रिजगतीमुन्मत्तवत्तै रसैर्नृत्यंस्तांडवडंबरेण विधिनापायान्महाभैरवः

দুয়ো হাতৰে চাৰিওফালে দৃঢ়কৈ চেপি, বাৰে বাৰে নিংচৰি নিংচৰি, মহাভৈৰৱ যেন সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডক পকাই তাৰ সাৰ উলিয়ায়—পকা ফলৰ গাঢ় ৰসৰ দৰে। সেই মত্তকাৰী অমৃতসম ৰস পান কৰি পান কৰি, বিধিমতে তাণ্ডৱৰ গম্ভীৰ ডম্বৰে নৃত্য কৰে, আৰু ত্ৰিজগতী কঁপি উঠে।

Verse 8

कुंभयोने न वेत्त्येव महिमानं महेशितुः । चतुर्भजोपि वैकुंठश्चतुर्वक्त्रोपि विश्वकृत्

কুম্ভযোনি (অগস্ত্য)ও মহেশ্বৰৰ মহিমা সত্যকৈ নাজানে। বৈকুণ্ঠৰ চতুৰ্ভুজ বিষ্ণুও, আৰু বিশ্বকৃত চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাও, তাক সম্পূৰ্ণৰূপে বুজি নাপায়।

Verse 9

न चित्रमत्र भूदेव भवमाया दुरत्यया । तया संमोहिताः सर्वे नावयंत्यपि तं परम्

হে ভূদেৱ, ইয়াত আশ্চৰ্য নাই; ভৱ (শিৱ)ৰ মায়া দুঃঅতিক্ৰম্য। সেই মায়াত মোহিত হৈ সকলো সত্তাই সেই পৰম তত্ত্বকো বুজি নাপায়।

Verse 10

वेदयेद्यदिचात्मानं स एव परमेश्वरः । तदा विंदंति ब्रह्माद्याः स्वेच्छयैव न तं विदुः

যদি কোনো জনে সত্যকৈ আত্মাক জানে, তেন্তে সেইজনেই পৰমেশ্বৰ। তেতিয়াহে ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলে সেই তত্ত্ব ‘বিচাৰি পায়’; কেৱল নিজৰ ইচ্ছামাত্ৰে তেওঁলোকে তাঁক নাজানে।

Verse 11

स सर्वगोपि नेक्ष्येत स्वात्मारामो महेश्वरः । देववद्बुध्यते मूढैरतीतो यो मनोगिराम्

সেই মহেশ্বৰ সকলো আৱৰণে ঢাক খাই অদৃশ্য; তেওঁ নিজৰ আত্মাতেই আনন্দিত। তথাপি মূৰ্খসকলে তাঁক কেৱল ‘দেৱতা’ বুলি ধৰে, যদিও তেওঁ মন আৰু বাক্যৰ অতীত।

Verse 12

पुरा पितामहं विप्र मेरुशृंगे महर्षयः । प्रोचुः प्रणम्य लोकेशं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

হে ব্ৰাহ্মণ! পূৰ্বে মেরু পৰ্বতৰ শৃংগত মহর্ষিসকলে লোকেশ্বৰক প্ৰণাম কৰি সুধিলে— ‘একমাত্ৰ অব্যয় তত্ত্ব কি?’

Verse 13

समा यया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः । अविज्ञाय परं भावमात्मानं प्राह वर्पिणम्

সেই মায়াই, যাৰ মোহিত কৰাৰ শক্তি সমান, তাৰ দ্বাৰাই লোকসম্ভৱ (ব্ৰহ্মা) মহেশ্বৰ বিষয়ে বিভ্ৰান্ত হ’ল। পৰম অৱস্থা নাজানি, তেওঁ নিজকে দেহধাৰী (সৰ্বোচ্চ) বুলি ক’লে।

Verse 14

जगद्योनिरहं धाता स्वयंभूरेक ईश्वरः । अनादिमदहं ब्रह्म मामनर्च्य न मु च्यते

‘মই জগতৰ যোনি; মই ধাতা, স্বয়ম্ভূ, একমাত্ৰ ঈশ্বৰ। মই অনাদি ব্ৰহ্ম—মোক অর্চনা নকৰিলে মুক্তি নাহে।’

Verse 15

प्रवर्तको हि जगतामहमेको निवर्तकः । नान्यो मदधिकः सत्यं कश्चित्कोपि सुरोत्तमाः

মই একাই জগতসমূহৰ প্ৰৱৰ্তক, আৰু মই একাই সিহঁতৰ নিবাৰক। সত্যই, হে দেৱোত্তমসকল, মোৰ ওপৰত কোনোও নাই।

Verse 16

तस्यैवं ब्रुवतो धातुः क्रतुर्नारायणांशजः । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

তেওঁ এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই ধাতা ক্ৰতু—নাৰায়ণৰ অংশজাত স্ৰষ্টা—হাঁহি উঠিল আৰু ক্ৰোধত তাম্ৰবৰ্ণ চকু লৈ বাক্য ক’লে।

Verse 17

अविज्ञाय परं तत्त्वं किमेतत्प्रतिपाद्यते । अज्ञानं योगयुक्तस्य न चैतदुचितं तव

পৰম তত্ত্ব নুবুজাকৈ এইটো কি প্ৰতিপাদন কৰিব খুজিছা? যোগযুক্ত জনৰ বাবে অজ্ঞান শোভা নাপায়—আৰু ই তোমাৰ বাবেও উচিত নহয়।

Verse 18

अहं कर्ता हि लोकानां यज्ञो नारायणः परः । न मामनादृत्य विधे जीवनं जगतामज

মইয়ে লোকসমূহৰ কৰ্তা; যজ্ঞই পৰম নাৰায়ণ। হে বিধাতা, হে অজ, মোক আদৰ নকৰিলে জগতসমূহে জীয়াই থাকিবও নোৱাৰে।

Verse 19

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः । मत्प्रेरितेन भवता सृष्टिरेषा विधीयते

মইয়ে পৰম জ্যোতি, মইয়ে পৰম গতি। মোৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি—তোমাৰ দ্বাৰাই—এই সৃষ্টিৰ বিধান হয়।

Verse 20

एवं विप्र कृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ । पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानागमांश्चतुरोपि तौ

এইদৰে, হে বিপ্ৰ, সেই দুয়ো মোহগ্ৰস্ত হৈ পৰস্পৰক জয় কৰিব খুজি, চাৰিবিধ প্ৰমাণ-জ্ঞান—যথাযথ জ্ঞানৰ উপায়, সত্যবোধ আৰু আগম-শাস্ত্ৰীয় পৰম্পৰা—বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 21

विधिक्रतू ऊचतुः । वेदाः प्रमाणं सर्वत्र प्रतिष्ठां परमामिताः । यूयमेव न संदेहः किं तत्त्वं प्रतितिष्ठत

বিধি আৰু ক্ৰতুৱে ক’লে: “সৰ্বত্ৰ বেদেই প্ৰমাণ, সৰ্বোচ্চ আৰু অপৰিমেয় প্ৰতিষ্ঠা। তোমালোকেই (হে শ্ৰুতি) সেই—ইয়াত সন্দেহ নাই। তোমালোক শেষত কোন তত্ত্বত সুপ্ৰতিষ্ঠিত?”

Verse 22

श्रुतय ऊचुः । यदि मान्या वयं देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू । तदा प्रमाणं वक्ष्यामो भवत्संदेहभेदकम्

শ্ৰুতিসকলে ক’লে: “যদি তোমালোক দুয়ো, হে বিভূ—সৃষ্টি আৰু স্থিতিৰ কৰ্তা—আমাক মান্য কৰ, তেন্তে আমি সেই প্ৰমাণ ক’ম যি তোমালোকৰ সন্দেহ ভেদ কৰিব।”

Verse 23

श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ श्रुतीः प्रति । युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ किं तत्त्वं सम्यगुच्यताम्

শ্ৰুতিৰ এই বাক্য শুনি, সেই দুয়ো শ্ৰুতিসকলক ক’লে: “তোমালোকৰ কোৱা প্ৰমাণ আমাৰ বাবে কোৱা; তত্ত্ব কি—সেয়া সঠিককৈ উচ্চাৰণ কৰা।”

Verse 24

ऋगुवाच । यदंतःस्थानि भूतानि यतः सर्वं प्रवर्तते । यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स रुद्रस्त्वेक एव हि

ঋগে ক’লে: “যাৰ ভিতৰত সকলো ভূত অৱস্থিত, আৰু যাৰ পৰা সকলো প্ৰবাহিত হয়—যাক পৰম তত্ত্ব বুলি কোৱা হয়, সেয়াই ৰুদ্ৰ; নিশ্চয় তেওঁ একমাত্ৰ এক।”

Verse 25

यजुरुवाच । यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समिज्यते । येन प्रमाणं हि वयं स एकः सर्वदृक्छिवः

যজুৰ ক’লে: যি ঈশ্বৰ সকলো যজ্ঞ আৰু যোগেৰে আৰাধিত হয়, তেওঁ একমাত্ৰ। তেওঁয়েই আমাৰ বাবে সত্য জ্ঞানৰ প্ৰমাণ; সেই সৰ্বদৰ্শী শিৱ।

Verse 26

सामोवाच । येनेदं भ्रश्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिंत्यते । यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यंबकः परः

সাম ক’লে: যাৰ দ্বাৰা এই বিশ্ব লয় পায়, যাক যোগীসকলে ধ্যান কৰে; যাৰ জ্যোতিয়ে সমগ্ৰ জগত উজ্জ্বল—সেই একমাত্ৰ পৰম ত্ৰ্যম্বক।

Verse 27

अथर्वोवाच । यं प्रपश्यंति देवेशं भक्त्यानुग्रहिणो जनाः । तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतस्करम्

অথৰ্ব ক’লে: ভক্তিৰ অনুগ্ৰহ পোৱা লোকসকলে দেৱেশ্বৰক দৰ্শন কৰে। তেওঁলোকে কয়—একমাত্ৰ শংকৰেই কৈবল্য স্বৰূপ, দুখ হৰণ কৰা ‘চোৰ’।

Verse 28

श्रुतीरितं निशम्येत्थं तावतीव विमोहितौ । स्मित्वाहतुः क्रतु विधीमोहाध्येनांकितौ मुने

এইদৰে শ্ৰুতি-কথা শুনি সেই দুজন অধিক মুগ্ধ হ’ল। হাঁহি মাৰি—হে মুনি—তেওঁলোকে ক’লে, যজ্ঞ-কৰ্মৰ বিধান সম্পৰ্কে মোহৰ চিহ্ন এতিয়াও তেওঁলোকত আছিল।

Verse 29

कथं प्रमथनाथोसौ रममाणो निरंतरम् । दिगंबरः पितृवने शिवया धूलिधूसरः

“প্ৰমথনাথ সেইজন কেনেকৈ নিৰন্তৰ ক্ৰীড়া কৰে—দিগম্বৰ, পিতৃবন (শ্মশান)ত, শিৱাৰ সৈতে ধূলিধূসৰ?”

Verse 30

विटंकवेशो जटिलो वृषगोव्यालभूषणः । परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व च तत्संगवर्जितम्

বিচিত্ৰ অলংকাৰধাৰী, জটাধাৰী, বৃষভ, গাই আৰু সৰ্পেৰে ভূষিত—সেইজন কেনেকৈ পৰম ব্ৰহ্মত্ব লাভ কৰিলে, আৰু তথাপি সঙ্গ-আসক্তিৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত কেনেকৈ থাকিল?

Verse 31

तदुदीरितमाकर्ण्य प्रणवात्मा सनातनः । अमूर्तो मूर्तिमान्भूत्वा हसमान उवाच तौ

তেওঁলোকে কোৱা কথা শুনি, প্ৰণৱ-স্বরূপ সনাতনজন—যি অমূর্ত—মূর্তি ধৰি, হাঁহি মাৰি, সেই দুজনক ক’লে।

Verse 32

प्रणव उवाच । न ह्येष भगवाञ्छक्त्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया । कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः

প্ৰণৱ ক’লে: এই ভগৱান কেতিয়াও নিজৰ আত্মাৰ পৰা পৃথক কোনো শক্তিৰে ৰমণ নকৰে। ৰুদ্ৰ—হৰ—কেৱল লীলাৰূপ ধাৰণ কৰে।

Verse 33

असौ हि भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः । आनंदरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागंतुकी शिवा

কাৰণ সেই ভগৱান ঈশ সনাতন, স্বয়ংজ্যোতি। তেওঁৰ শিৱা-শক্তি আনন্দস্বৰূপ; ই কোনো নতুনকৈ আহি লগা বস্তু নহয়।

Verse 34

इत्येवमुक्तेपि तदा मखमूर्तेरजस्य हि । नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकंठस्यैव मायया

এইদৰে কোৱা হ’লেও, সেই সময় যজ্ঞমূর্তি অজ (অজন্মা)ৰ অজ্ঞান নাশ নহ’ল; কিয়নো ই শ্ৰীকণ্ঠৰ মায়াৰ ফলেই আছিল।

Verse 35

प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरंतरे महत् । पूरयन्निजया भासा द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

তেতিয়া তেওঁলোক দুয়োৰ মাজত এক মহাজ্যোতি প্ৰকাশ পালে; নিজৰ কান্তিৰে দ্যৌ আৰু ভূমিৰ মাজৰ সমগ্ৰ অন্তৰাল পূৰ্ণ কৰি দিলে।

Verse 36

ज्योतिर्मंडलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः । प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणः पंचमं शिरः

সেই জ্যোতি-মণ্ডলৰ মধ্যত মানুহ-আকৃতি এক ৰূপ দেখা গ’ল; তাৰ পাছত ক্ৰোধত ব্ৰহ্মাৰ পঞ্চম শিৰ অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠিল।

Verse 37

आवयोरंतरं कोसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम् । विधिः संभावयेद्यावत्तावत्स हि विलोकितः

“আমাৰ দুয়োৰ মাজৰ এই অন্তৰালত কোনে মানুহ-আকৃতি ধাৰণ কৰিব পাৰে?”—বিধি ব্ৰহ্মাই যিমানক্ষণ এইদৰে ভাবিলে, সিমানক্ষণ সি সেই আশ্চৰ্য দৃশ্যলৈ চাই থাকিল।

Verse 38

स्रष्टा क्षणेन च महान्पुरुषो नीललोहितः । त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषणः

আৰু এক ক্ষণতে স্ৰষ্টাৰ সন্মুখত নীললোহিত নামৰ মহাপুৰুষ প্ৰকাশ পালে—হাতত ত্ৰিশূল, কপালত নয়ন, আৰু সৰ্প আৰু চন্দ্ৰেৰে বিভূষিত।

Verse 39

हिरण्यगर्भस्तं प्राह जाने त्वां चंद्रशेखरम् । भालस्थलान्ममपुरा रुद्रः प्रादुरभूद्भवान्

হিৰণ্যগৰ্ভ ব্ৰহ্মাই তেওঁক ক’লে: “মই তোমাক চন্দ্ৰশেখৰ বুলি জানো; পূৰ্বে মোৰ কপালৰ স্থানৰ পৰা তুমি ৰুদ্ৰ ৰূপে প্ৰকাশ পাইছিলা।”

Verse 40

रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोसि मया पुरा । मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षां करोमि ते

ৰোদন (কান্দোন)ৰ বাবে মই আগতে তোমাক ‘ৰুদ্ৰ’ নামো দিছিলোঁ। হে পুত্ৰ, কেৱল মোৰেই শৰণ লোৱা; মই তোমাক ৰক্ষা কৰিম।

Verse 41

अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् । सकोपतः समुत्पाद्य पुरुषं भैरवाकृतिम्

তেতিয়া প্ৰভুৱে পদ্মযোনি (ব্ৰহ্মা)ৰ গৰ্বভৰা বাক্য শুনি, ক্ৰোধেৰে ভৈৰৱ-আকৃতিৰ এক পুৰুষক উৎপন্ন কৰিলে।

Verse 42

प्राह पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव । कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान्

পদ্মজ (ব্ৰহ্মা) ক’লে: “হে কালভৈৰৱ, তুমি দণ্ডদাতা-শাসক হ’বলৈ নিযুক্ত। তুমি কালৰ দৰে সোজাকৈ শাসন কৰা; সেয়ে তুমি সত্যই কালৰাজ।”

Verse 43

विश्वं भर्तुं समर्थोऽसि भरणाद्भैरवः स्मृतः । त्वत्तो भेष्यति कालोपि ततस्त्वं कालभैरवः

তুমি বিশ্ব ধাৰণ কৰিবলৈ সক্ষম; ধাৰণ (ভৰণ) কৰাৰ বাবে তোমাক ‘ভৈৰৱ’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। কালো তোমাৰ পৰা ভয় কৰে; সেয়ে তুমি ‘কালভৈৰৱ’।

Verse 44

आमर्दयिष्यति भवांस्तुष्टो दुष्टात्मनो यतः । आमर्दक इति ख्याति ततः सर्वत्र यास्यति

কাৰণ তুমি সন্তুষ্ট হ’লে দুষ্টচিত্তসকলক চেপি-মাৰি দমাই দিবা, সেয়ে তোমাৰ কীৰ্তি সকলো ঠাইতে ‘আমৰ্দক’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব।

Verse 45

यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यति तत्क्षणात् । पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति

যিহেতু তুমি ভক্তসকলৰ পাপ সেই ক্ষণতে গিলি নাশ কৰিবা, সেয়ে তোমাৰ নাম নিশ্চয়েই ‘পাপভক্ষণ’—পাপ-ভক্ষক—হ’ব।

Verse 46

या मे मुक्तिपुरी काशी सर्वाभ्योपि गरीयसी । आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि

সেই কাশী—মোৰ মুক্তিপুৰী, সকলো নগৰৰো অধিক মহীয়সী—তাৰ ওপৰত, হে কালৰাজ, তোমাৰ আধিপত্য সদায়েই স্থিৰ থাকিব।

Verse 47

तत्र ये पापकर्तारस्तेषां शास्ता त्वमेव हि । शुभाशुभं न तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति

তাত যিসকল পাপকর্মকাৰী আছে, তেওঁলোকৰ দণ্ডদাতা তুমিয়েই; আৰু সেই ধামত চিত্ৰগুপ্তে সেই কৰ্ম ন শুভ ন অশুভ বুলি লিখিব।

Verse 48

एतान्वरान्प्रगृह्याऽथ तत्क्षणात्कालभैरवः । वामांगुलिनखाग्रेण चकर्त च शिरो विधेः

এই বৰসমূহ গ্ৰহণ কৰি, তৎক্ষণাৎ কালভৈৰৱে বাওঁ আঙুলিৰ নখৰ আগচূড়াৰে বিধাতৃ (ব্ৰহ্মা)ৰ মূৰ কাটি পেলালে।

Verse 49

यदंगमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् । अतो येन कृता निंदा तच्छिन्नं पचमं शिरः

যি অঙ্গে অপৰাধ কৰে, দণ্ডও সেই অঙ্গতেই প্ৰযোজ্য। সেয়ে যাৰ দ্বাৰা নিন্দা হৈছিল, সেই পঞ্চম মূৰ কাটি পেলোৱা হ’ল।

Verse 50

यज्ञमूर्तिधरो विष्णुस्ततस्तुष्टाव शंकरम् । भीतो हिरण्यगर्भोपि जजाप शतरुद्रियम्

তেতিয়া যজ্ঞমূৰ্তি ধাৰণ কৰা বিষ্ণুৱে শংকৰক স্তৱ কৰিলে; আৰু হিৰণ্যগৰ্ভ (ব্ৰহ্মা)য়ো ভয়ত শতৰুদ্ৰীয় মন্ত্র জপ কৰিলে।

Verse 51

आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः । प्राह स्वां मूर्तिमपरां भैरवं तं कपर्दिनम्

সেই দুজনক আশ্বাস দি, প্ৰণতজনৰ প্ৰতি স্নেহশীল মহাদেৱ প্ৰসন্ন হৈ, নিজৰ অন্য প্ৰকাশিত মূৰ্তি—কপৰ্দিন, ভৈৰৱ—ক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 52

मान्योऽध्वरोसौ भवता तथा शतधृतिस्त्वयम् । कपालं वैधसं चापि नीललोहित धारय

তুমি সেই যজ্ঞক মান্য কৰা, আৰু তেনেদৰে শতধৃতি (ব্ৰহ্মা)কো সন্মান দিয়া। হে নীললোহিত, বৈধস (ব্ৰহ্মা)ৰ কপালটোও ধাৰণ কৰা।

Verse 53

ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शयन् । चर त्वं सततं भिक्षां कापालव्रतमास्थितः । इत्युक्त्वांऽतर्हितो देवस्तेजोरूपस्तदा शिवः

ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ পাপ নাশ কৰিবলৈ আৰু লোকক এই ব্ৰত দেখুৱাবলৈ, তুমি কপাল-ব্ৰত আশ্ৰয় কৰি সদায় ভিক্ষা বিচাৰি ঘূৰি ফুৰিবা। এইদৰে কৈ তেজোময় প্ৰভু শিৱ তেতিয়া অন্তৰ্ধান হ’ল।

Verse 54

उत्पाद्य कन्यामेकां तु ब्रह्महत्येति विश्रुताम् । रक्तांबरधरां रक्तां रक्तस्रग्गंधलेपनाम्

তাৰ পাছত তেওঁ ‘ব্ৰহ্মহত্যা’ নামে প্ৰসিদ্ধ এক কন্যা উৎপন্ন কৰিলে—ৰক্তবস্ত্ৰধাৰী, নিজেও ৰক্তবৰ্ণা, ৰক্তমালা, সুগন্ধি আৰু লেপনে সজ্জিতা।

Verse 55

दंष्टाकरालवदनां ललज्जिह्वातिभीषणाम् । अंतरिक्षैकपादाग्रां पिबंतीं रुधिरं बहु

তেওঁ তাইক দেখিলে—দাঁত ওলাই ভয়ংকৰ মুখ, ললচল জিভে অতি বিভীষিকা; আকাশত একেটা পায়েৰ আঙুলিৰ আগত থিয় হৈ, বহুত ৰুধিৰ পান কৰি আছে।

Verse 56

कर्त्रीं कर्परहस्ताग्रां स्फुरत्पिंगोग्रतारकाम् । गर्जयंतीं महावेगां भैरवस्यापिभीषणाम्

তাইৰ হাতত কটাৰী আছিল, আৰু হাতৰ আগফালে কপাল (খুলি); পিঙ্গল, জ্বলি উঠা চকু দুটা অতি তীক্ষ্ণ। মহাবেগে গর্জন কৰি, তাই ভৈৰৱৰো বাবে ভয়ংকৰ আছিল।

Verse 57

यावद्वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति । तावत्त्वं भीषणे कालमनुगच्छोग्ररूपिणि

‘যিমান সময়লৈকে সি দিৱ্য বাৰাণসী নগৰীলৈ গৈ আছে, তিমান সময়লৈকে তুমি—হে উগ্ৰৰূপিণী ভয়ংকৰী—তাৰ পিছত লাগি, কালৰ দৰে তাৰ সৈতে তাল মিলাই চলা।’

Verse 58

सर्वत्र ते प्रवेशोस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । नियोज्यतामिति शिवोप्यंतर्धानं गतस्ततः

‘বাৰাণসী নগৰী বাদ দি, আন সকলো ঠাইত তোমাৰ প্ৰৱেশ আছে; সেইমতে তোমাক নিয়োজিত কৰা হ’ল।’ এইদৰে কৈ শিৱ তেতিয়াই অন্তৰ্ধান হ’ল।

Verse 59

तत्सान्निध्याद्भैरवोपि कालोभूत्कालकालतः । स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम्

সেই সান্নিধ্যৰ বলত ভৈৰৱো কাল হৈ উঠিল—কালৰো কাল। দেবদেৱৰ বাক্য মানি, সি কপালিক ব্ৰত ধাৰণ কৰিলে।

Verse 60

कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् । नात्याक्षीच्चापि तं देवं ब्रह्महत्या सुदारुणा

কপাল হাতত ধৰি বিশ্বাত্মাই ত্ৰিলোকত বিচৰণ কৰিলে; তথাপি অতি ভয়ংকৰ ব্ৰহ্মহত্যাই সেই দেৱক ত্যাগ নকৰিলে।

Verse 61

सत्यलोकेपि वैकुंठे महेंद्रादि पुरीष्वपि । त्रिजगत्पतिरुग्रोपि व्रती त्रिजगतीश्वरः

সত্যলোকতো, বৈকুণ্ঠতো, মহেন্দ্ৰ আদি নগৰসমূহতো—সেই উগ্ৰ ত্ৰিজগত্পতি প্ৰভু ব্ৰতধাৰী হৈ থাকিল, ত্ৰিলোকৰ ঈশ্বৰ।

Verse 62

प्रतितीर्थं भ्रमन्नापि विमुक्तो ब्रह्महत्यया

প্ৰতি তীৰ্থে ভ্ৰমণ কৰিলেও, তেওঁ ব্ৰহ্মহত্যাৰ পৰা মুক্ত নহ’ল।

Verse 63

अनेनैवानुमानेन महिमा त्ववगम्यताम् । ब्रह्महत्यापनोदिन्याः काश्याः कलशसंभव

এই অনুমানেই, হে কলশসম্ভৱ (ঘটজ), কাশীৰ মহিমা বুজা; কিয়নো সেয়াই ব্ৰহ্মহত্যা নাশিনী।

Verse 64

संति तीर्थान्यनेकानि बहून्यायतनानि च । अधि त्रिलोकिनो काश्याः कलामर्हंति षोडशीम्

বহু তীৰ্থ আছে, বহু পবিত্ৰ আয়তনো আছে; কিন্তু ত্ৰিলোকপূজিতা কাশীৰ তুলনাত সিহঁতে কেৱল ষোড়শাংশ মাত্ৰই লাভ কৰে।

Verse 65

तावद्गर्जंति पापानि ब्रहत्यादिकान्यलम् । यावन्नाम न शृण्वंति काश्याः पापाचलाशनेः

যেতিয়ালৈকে কাশীৰ নাম—পাপ-পৰ্বত ভাঙি পেলোৱা বজ্ৰ—শুনা নাযায়, তেতিয়ালৈকে ব্ৰহ্মহত্যা আদি মহাপাপবোৰ গর্জন কৰি থাকে।

Verse 66

प्रमथैः सेव्यमानोऽयं त्रिलोकीं विचरन्हरः । कापालिको ययौ देवो नारायणनिकेतनम्

প্ৰমথসকলৰ সেৱা-সম্মান লাভ কৰি, ত্ৰিলোকত বিচৰণ কৰা হৰ কপালিকৰ বেশ ধৰি দেৱ নাৰায়ণৰ নিকেতনলৈ গ’ল।

Verse 67

अथायांतं महाकालं त्रिनेत्रं सर्पकुंडलम् । महादेवांशसंभूतं भैरवं भीषणाकृतिम्

তাৰ পাছত মহাকাল আহিল—ত্ৰিনেত্ৰ, সৰ্প-কুণ্ডলধাৰী—মহাদেৱৰ অংশৰ পৰা উদ্ভূত ভৈৰৱ, ভয়ংকৰ আকৃতিৰ।

Verse 68

पपात दंडवद्भूमौ दृष्ट्वा तं गरुडध्वजः । देवाश्च मुनयश्चैव देवनार्यः समंततः

তাক দেখি গৰুড়ধ্বজ প্ৰভু দণ্ডৱৎ হৈ ভূমিত পৰিল; আৰু চাৰিওফালে দেৱ, মুনি আৰু দেৱ-নাৰীসকলেও তেনেদৰে প্ৰণাম কৰি পৰিল।

Verse 69

निपेतुः प्रणिपत्यैनं प्रणतः कमलापतिः । शिरस्यंजलिमारोप्य स्तुत्वा बहुविधैः स्तवैः

সকলোয়ে তেওঁক প্ৰণিপাত কৰি পৰিল; আৰু কমলাপতি (বিষ্ণু) বিনম্ৰ হৈ, শিৰত অঞ্জলি তুলি, নানাবিধ স্তৱেৰে তেওঁৰ স্তুতি কৰিলে।

Verse 70

क्षीरोदमथनो तां प्राह पद्मालयां हरिः । प्रिये पश्याऽब्जनयने धन्याऽसि सुभगेनघे

ক্ষীৰসাগৰ-মথনকাৰী হৰিয়ে পদ্মালয়া (লক্ষ্মী)ক ক’লে: “প্ৰিয়ে, পদ্মনয়নী, চোৱা! হে সৌভাগ্যৱতী, নিৰপাপা, তুমি ধন্যা।”

Verse 71

धन्योऽहं देवि सुश्रोणि यत्पश्यावो जगत्पतिम् । अयं धाता विधाता च लोकानां प्रभुरीश्वरः

“হে দেবী, সুশ্ৰোণি, মইও ধন্য, কিয়নো আমি জগত্পতিক দৰ্শন কৰিলোঁ। এইজনেই ধাতা আৰু বিধাতা—লোকসমূহৰ প্ৰভু, ঈশ্বৰ, অধিপতি।”

Verse 72

अनादिः शरणः शांतः परः षड्विंशसंमितः । सर्वज्ञः सर्वयोगीशः सर्वभूतैकनायकः

সেইজন অনাদি, শৰণ, শান্ত, পৰম—ষড়্বিংশতি তত্ত্বৰো ওপৰত গণ্য। সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বযোগীশ, আৰু সৰ্বভূতৰ একমাত্ৰ নায়ক।

Verse 73

सर्वभूतांतरात्माऽयं सर्वेषां सर्वदः सदा । यं विनिद्रा विनिःश्वासाः शांता ध्यानपरायणाः

এইজন সকলো ভূতৰ অন্তৰাত্মা, আৰু সকলোকে সদায় সকলো দান কৰে। যাঁক আলস্যহীন, অস্থিৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ পৰা মুক্ত, শান্ত আৰু ধ্যাননিষ্ঠ জনে অনুসন্ধান কৰে।

Verse 74

धिया पश्यंति हृदये सोयमद्य समीक्ष्यताम् । यं विदुर्वेदतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः

যাঁক শুদ্ধ ধীৰে হৃদয়ত দৰ্শন কৰে—সেইজনকেই আজি চকুৰে স্পষ্টকৈ দেখা হওক। যাঁক বেদ-তত্ত্বজ্ঞ আৰু সংযতচিত্ত যোগীয়ে জানে।

Verse 76

यस्याख्यां ब्रुवतां नित्यं न देहः सोपि देहधृक् । यं दृष्ट्वा न पुनर्जन्म लभ्यते मानवैर्भुवि

যাৰ নাম নিত্য উচ্চাৰণ কৰা হয়, দেহধাৰী হলেও তাৰ বাবে দেহ বন্ধন যেন নাথাকে। যাঁক দৰ্শন কৰিলে, পৃথিৱীত মানুহে পুনৰ জন্ম নাপায়।

Verse 77

सोयमायाति भगवांस्त्र्यंबकः शशिभूषणः । पुंडरीकदलायामे धन्येमेऽद्य विलोचने

চোৱা—ভগৱান ত্ৰ্যম্বক, চন্দ্ৰভূষিত, আহি আছে। আজি এই নয়ন পদ্মপত্ৰৰ দৰে বিস্তৃত; ধন্য এই চকু।

Verse 78

धिग्धिक्पदं तु देवानां परं दृष्ट्वाऽत्र शंकरम् । लभ्यते यन्न निर्वाणं सर्वदुःखांतकृत्तु यत्

ধিক ধিক—দেৱতাসকলৰ সৰ্বোচ্চ পদোন্নতিও, যদি ইয়াত শংকৰক দৰ্শন কৰিও সেই নিৰ্বাণ নালভে যি সকলো দুখৰ অন্ত কৰে।

Verse 79

देवत्वादशुभं किंचिद्देवलोके न विद्यते । दृष्ट्वापि सर्वदेवेशं यन्मुक्तिं न लभामहे

দেৱত্বৰ বলত দেৱলোকে কোনো অশুভ বস্তু নাই। তথাপি সৰ্বদেৱেশ্বৰক দৰ্শন কৰিও আমি মুক্তি নাপাওঁ—এইয়েই আমাৰ শোক।

Verse 80

एवमुक्त्वा हृषीकेशः संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रणिपत्य महादेवमिदमाह वृषध्वजम्

এইদৰে কৈ হৃষীকেশৰ দেহত আনন্দত ৰোমাঞ্চ উঠিল। তেওঁ মহাদেৱক প্ৰণিপাত কৰি, বৃষধ্বজ প্ৰভুক এই কথা ক’লে।

Verse 81

किमिदं देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो । क्रियते जगतां धात्रा सर्वपापहराऽव्यय

হে বিভো! দেবদেৱ, সৰ্বজ্ঞ, জগতৰ ধাতা, সকলো পাপ হৰণকাৰী অব্যয় প্ৰভু—আপুনি এইটো কি কৰি আছে?

Verse 82

क्रीडेयं तव देवेश त्रिलोचन महामते । किं कारणं विरूपाक्ष चेष्टितं ते स्मरार्दन

হে দেৱেশ, ত্ৰিলোচন মহামতে! এইটো কি আপোনাৰ লীলা? হে বিরূপাক্ষ, স্মৰাৰ্দন—আপোনাৰ এই আচৰণৰ কাৰণ কি?

Verse 83

किमर्थं भगवत्र्छंभो भिक्षां चरसि शक्तिप । संशयो मे जगन्नाथ नतत्रैलोक्यराज्यद

হে ভগৱান শম্ভো, শক্তিপ! আপুনি কিয় ভিক্ষা বিচাৰি ঘূৰি ফুৰে? হে জগন্নাথ, ত্ৰিলোকৰ ৰাজ্যদাতা—মোৰ মনত সন্দেহ জাগিছে।

Verse 84

एवमुक्तस्ततः शंभुर्विष्णुमेतदुदाहरत् । ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमंगु्ल्यग्रनखेन ह

এনেদৰে কোৱা হ’লে শম্ভুৱে তেতিয়া বিষ্ণুক এই কথা ক’লে: ‘নিশ্চয় ব্ৰহ্মাৰ মূৰ মোৰ আঙুলিৰ আগৰ নখেৰে ছিন্ন হৈছিল।’

Verse 85

तदघप्रतिघं विष्णो चराम्येतद्व्रतं शुभम् । एवमुक्तो महेशेन पुंडरीकविलोचनः

‘সেই পাপৰ প্ৰতিঘাতৰ বাবে, হে বিষ্ণু, মই এই শুভ ব্ৰত পালন কৰোঁ।’ মহেশে এনেদৰে কোৱাত পদ্মনয়ন বিষ্ণুৱে শুনিলে।

Verse 86

स्मित्वा किंचिन्नतशिराः पुनरेवं व्यजिज्ञपत् । यथेच्छसि तथा क्रीड सर्वविष्टपनायक

স্মিত কৰি আৰু অলপ মূৰ নোৱাই তেওঁ পুনৰ ক’লে: “যেনে তোমাৰ ইচ্ছা, তেনে লীলা কৰা, হে সকলো জীৱৰ অধিপতি আৰু নিয়ন্তা প্ৰভু।”

Verse 87

मायया मां महादेव नच्छादयितुमर्हसि । नाभीकमलकोशात्तु कोटिशः कमलासनान्

“হে মহাদেৱ, মায়াৰে মোক আচ্ছাদিত কৰা উচিত নহয়। মোৰ নাভিৰ পদ্ম-কোষৰ পৰা প্ৰতিটো যুগতে পদ্মাসনত বহা অসংখ্য কোটী ব্ৰহ্মা উদ্ভৱ হয়।”

Verse 88

कल्पे कल्पे सृजामीश त्वन्नियोगबलाद्विभो । त्यज मायामिमां देव दुस्तरामकृतात्मभिः

“হে ঈশ, প্ৰতিটো কল্পতে মই তোমাৰ নিয়োগ-বলত, হে বিভো, সৃষ্টি কৰোঁ। হে দেৱ, এই মায়া ত্যাগ কৰা—যি আত্মসংযম নকৰাসকলৰ বাবে অতিক্ৰম কৰাটো অতি দুস্তৰ।”

Verse 89

मदाद्यो महादेव मायया तव मोहिताः । यथावदवगच्छामि चेष्टितं ते शिवापते

“হে মহাদেৱ, মোৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সকলোৱে তোমাৰ মায়াত মোহিত। তথাপি, হে শিৱাপতে, তোমাৰ অভিপ্ৰায় আৰু কৰ্ম-লীলা মই যথাৰ্থভাৱে বুজোঁ।”

Verse 90

संहारकाले संप्राप्ते सदेवानखिलान्मुनीन् । लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदा हर

“যেতিয়া সংহাৰৰ কাল আহে, হে হৰ, তেতিয়া তুমি সকলোকে অপসাৰণ কৰিবা—দেৱতাসকলক মুনিসকলসহ, আৰু বৰ্ণ-আশ্ৰমযুক্ত লোকসমূহকো।”

Verse 91

तदा क्व ते महादेव पाप ब्रह्मवधादिकम् । पारतंत्र्यं न ते शंभो स्वैरं क्रीडेत्ततो भवान्

তেতিয়া, হে মহাদেৱ, তোমাৰ বাবে ‘পাপ’ ক’ত—ব্ৰহ্মবধ আদি যেনে? হে শম্ভু, তুমি পৰতন্ত্ৰ নহওঁ; সেয়ে তুমি সম্পূৰ্ণ স্বৈৰতাত লীলা কৰিছা।

Verse 92

अतीतब्रह्मणामस्थ्नां स्रक्कंठे तव भासते । तदातदा क्वानुगता ब्रह्महत्या तवानघ

অতীত ব্ৰহ্মাসকলৰ অস্থিৰ মালা তোমাৰ কণ্ঠত দীপ্তি পায়। সেই সময়সমূহত, হে অনঘ, ‘ব্ৰহ্মহত্যা’ৰ পাপ ক’ত গ’ল—তোমাত কিহে আঁকোৱালি ধৰিব?

Verse 93

कृत्वापि सुमहत्पापं त्वां यः स्मरति भावतः । आधारं जगतामीशं तस्य पापं विलीयते

যদিও কোনোবাই অতি মহৎ পাপ কৰিও থাকে, তথাপি যি জনে ভাৱভক্তিৰে তোমাক স্মৰণ কৰে—হে ঈশ, জগতৰ আধাৰ—তাৰ পাপ বিলীন হয়।

Verse 94

यथा तमो न तिष्ठेत संनिधावंशुमालिनः । तथा न भवभक्तस्य पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्

যেনেকৈ সূৰ্যৰ সন্নিধিত অন্ধকাৰ নাথাকে, তেনেকৈ ভৱৰ ভক্তৰ পাপো নাথাকে; সি শীঘ্ৰে ক্ষয়লৈ ধাৱিত হয়।

Verse 95

यश्चिंतयति पुण्यात्मा तव पादांबुजद्वयम् । ब्रह्महत्यादिकमपि पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्

যি পুণ্যাত্মাই তোমাৰ দুয়োটা পদ্মচৰণ চিন্তা কৰে, তাৰ ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপো ক্ষয়লৈ যায়।

Verse 96

तव नामानुरक्ता वाग्यस्य पुंसो जगत्पते । अप्यद्रिकूटतुलितं नैनस्तमनुबाधते

হে জগত্পতে! যি পুৰুষৰ বাক্য তোমাৰ নামত অনুৰক্ত, পৰ্বতশিখৰসম পাপ সঞ্চিত হলেও তাক দুখে নুবাধে।

Verse 97

रजसा तमसा विवर्धितं क्व नु पापं परितापदायकम् । क्व च ते शिव नाम मंगलं जनजीवातु जगद्रुजापहम्

ৰজ আৰু তমে বঢ়োৱা, যন্ত্ৰণাদায়ক পাপ ক’ত—আৰু হে শিৱ, তোমাৰ মঙ্গলময় নাম ক’ত, যি জনতাৰ জীৱন আৰু জগতৰ ৰোগ-দুখ নাশক?

Verse 98

यदि जातुचिदंधकद्विषस्तवनामौष्ठपुटाद्विनिःसृतम् । शिवशंकर चंद्रशेखरेत्यसकृत्तस्य न संसृतिः पुनः

যদি কেতিয়াবা অন্ধকদ্বিষ তোমাৰ নাম কাৰোবাৰ ওঁঠৰ পৰা এবাৰো ওলাই যায়, আৰু সি বাৰে বাৰে ‘শিৱ, শংকৰ, চন্দ্ৰশেখৰ’ উচ্চাৰে, তেন্তে তাৰ পুনৰ সংসাৰলৈ ফিৰা নাই।

Verse 99

परमात्मन्परंधाम स्वेच्छा विधृत विग्रह । कुतूहलं तवेशेदं क्व पराधीनतेश्वरे

হে পৰমাত্মা, হে পৰম ধাম! স্বেচ্ছায় যি দেহ ধাৰণ কৰিছা—হে ঈশ, এই তোমাৰ কৌতূহল কেনেকুৱা? সর্বেশ্বৰৰ বাবে পৰাধীনতা ক’ত থাকে?

Verse 100

अद्य धन्योस्मि देवेश यं न पश्यति योगिनः । पश्यामि तं जगन्मूलं परमेश्वरमक्षयम्

আজি মই ধন্য, হে দেৱেশ! যাক যোগীসকলেো নেদেখে, সেই জগতৰ মূল, অক্ষয় পৰমেশ্বৰক মই দেখিছোঁ।

Verse 110

अवियोगोऽस्तु मे देव त्वदंघ्रियुगलेन वै । एष एव वरः शंभो नान्यं कंचिद्वरं वृणे

হে দেৱ! তোমাৰ চৰণযুগলৰ পৰা মোৰ কেতিয়াও বিচ্ছেদ নঘটক। হে শম্ভু! এইটোৱেই মোৰ বৰ; মই আন কোনো দান নুবিছোঁ।

Verse 120

ब्रह्महत्यादि पापानि यस्या नाम्नोपि कीर्तनात् । त्यजंति पापिनं काशी सा केनेहोपमीयते

ব্ৰহ্মহত্যা আদি ঘোৰ পাপো যাৰ নাম-মাত্ৰ কীৰ্তন কৰিলেই পাপীক ত্যাগ কৰে—সেই কাশী। এই জগতত তাক কিহৰ সৈতে তুলনা কৰিব?

Verse 130

महाश्मशानमासाद्य यदि देवाद्विपद्यते । पुनः श्मशानशयनं न क्वापि लभते पुमान्

মহাশ্মশানত উপনীত হৈ যদি মানুহে দেৱ-ইচ্ছাত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেন্তে সি পুনৰ কেতিয়াও শ্মশান-শয়ন নাপায়—অর্থাৎ তেনে মৃত্যু পুনৰ নাহে।

Verse 150

तीर्थे कालोदके स्नात्वा कृत्वा तर्पणमत्वरः । विलोक्य कालराजं च निरयादुद्धरेत्पितॄन्

কালোদক তীৰ্থত স্নান কৰি আৰু তৎক্ষণাৎ তৰ্পণ কৰি, তাৰ পাছত কালৰাজ (যম)ক দৰ্শন কৰিলে মানুহে নিজৰ পিতৃলোকক নৰকৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিব পাৰে।