Adhyaya 2

Verse 1

व्यास उवाच । सूर्य आत्मास्य जगतस्तस्थुषस्तमसोरिपुः । उदियायोदयगिरौ शुचिप्रसृमरैः करैः

ব্যাসে ক’লে: সূৰ্য—এই জগতৰ প্ৰাণ, চলমান-অচল সকলোৰে আত্মা, আৰু অন্ধকাৰৰ শত্রু—উদয় পৰ্বতৰ ওপৰত উদিত হ’ল, শুচি কিৰণসমূহ বিস্তাৰ কৰি।

Verse 2

संवर्धयन्सतां धर्मान्त्यक्कुर्वंस्तामसीं स्थितिम् । पद्मिनीं बोधयंस्त्विष्टां रात्रौ मुकुलिताननाम्

তেওঁ সজ্জনৰ ধৰ্ম বৃদ্ধি কৰে আৰু তামসিক অৱস্থা দূৰ কৰে; ৰাতি জুৰি মুকুলিত মুখ থকা দীপ্ত পদ্মিনী-সৰোবৰক জাগ্ৰত কৰে।

Verse 3

हव्यं कव्यं भूतबलिं देवादीनां प्रवर्तयन् । प्राह्णापराह्णमध्याह्न क्रियाकालं विजृंभयन्

তেওঁ দেৱতালৈ হব্য, পিতৃলোকলৈ কব্য, আৰু ভূত-প্ৰাণীৰ বাবে বলি প্ৰৱৰ্তন কৰে; প্ৰাহ্ণ, মধ্যাহ্ন, অপৰাহ্ণ আদি ক্ৰিয়াকালসমূহ উন্মোচিত কৰি বিস্তাৰ কৰে।

Verse 4

असतां हृदि वक्त्रेषु निर्दिशंस्तमसः स्थितिम् । यामिनीकालकलितं जगदुज्जीवयन्पुनः

অসৎ লোকৰ হৃদয় আৰু মুখমণ্ডলত অন্ধকাৰৰ আসন দেখুৱাই, ৰাতিৰ সঞ্চিত তমসা দূৰ কৰি, তেওঁ উদয় হৈ পুনৰ জগতক সঞ্জীৱিত কৰে।

Verse 5

यस्मिन्नभ्युदिते जातः सम्यक्पुण्यजनोदयः । अहो परोपकरणं सद्यः फलति नेति चेत्

যেতিয়া তেওঁ উদয় হয়, তেতিয়াই পুণ্যৱান লোকসকলৰ যথাৰ্থ জাগৰণ ঘটে। আহা! যদি কোনোবাই সন্দেহ কৰে যে পৰোপকাৰৰ ফল তৎক্ষণাৎ নফলে—তেনে হলে এই দৃশ্যই সাক্ষী।

Verse 6

सायमस्तमितः प्रातः कथं जीवेद्रविः पुनः । सानुरागकरस्पर्शैः प्राचीमाश्वास्य खंडिताम्

সন্ধ্যাবেলি অস্ত গৈ প্ৰভাতে ৰবি কেনেকৈ পুনৰ জীয়াই উঠে? স্নেহময় কিৰণৰ স্পৰ্শে তেওঁ আহত পূৰ্ব দিশাক আশ্বাস দি পুনৰ সুস্থ-সুশোভিত কৰে।

Verse 7

यामं भुक्त्वा तथाग्नेयीं ज्वलंतीं विरहादिव । लवंगैलामृगमदचंद्रचंदनचर्चिताम

এটা প্ৰহৰ সহি অগ্নেয় দিশা যেন বিৰহৰ অগ্নিত জ্বলি উঠে; তাৰপিছত লৱং, এলাচ, মৃগমদ, কৰ্পূৰ আৰু চন্দনৰ লেপে সুশোভিত হৈ যেন শীতল হয়।

Verse 8

तांबूलीरागरक्तौष्ठीं द्राक्षास्तबकसुस्तनीम् । लवलीवल्लिदोर्वल्ली कंको ली पल्लवांगुलिम्

তাম্বুলৰ ৰঙে ৰঙা ওঁঠ, দ্ৰাক্ষাগুচ্ছ সদৃশ সুস্তন; লৱলী লতাৰ দৰে বাহু, আৰু কংকোলী কুঁহিপাত সদৃশ আঙুলিৰে—সেই দিশা এইদৰে কোমল অলংকাৰে কল্পিত।

Verse 9

मलयानिल निःश्वासां क्षीरोदकवरांबराम् । त्रिकूटस्वर्णरत्नांगीं सुवेलाद्रि नितंबिनीम

মলয় পৰ্বতৰ সুগন্ধি বতাহৰ নিশ্বাসেৰে শ্বাস লোৱা, ক্ষীৰ-সম শ্বেত জলৰ দৰে উত্তম বস্ত্ৰে আৱৃত; ত্ৰিকূটৰ সোণ-ৰত্নে অঙ্গ অলংকৃত, সুৱেলা পৰ্বতৰ দৰে নিতম্বধাৰিণী—এইদৰে কাব্যত তেঁওক কল্পনা কৰা হয়।

Verse 10

कावेरीगौतमीजंघां चोलचोलां शुकावृताम् । सह्यदर्दुरवक्षोजां कांतीकांचीविभूषणाम

তেঁওৰ জঙ্ঘা কাবেৰী আৰু গৌতমী; চোল দেশৰ বস্ত্ৰে আৱৃত, যেন শুক-পক্ষীৰে ঢাকি থোৱা; তেঁওৰ বক্ষ সহ্য আৰু দৰ্দুৰ পৰ্বতমালা; তেঁওৰ অলংকাৰ দীপ্তিমান কাঁচী (কোমৰবন্ধ)—এইদৰে সেই দেশ/দিশা প্ৰশংসিত।

Verse 11

सुकोमलमहाराष्ट्रीवाग्विलासमनोहराम् । अद्यापि न महालक्ष्मीर्या विमुंचति सद्गुणाम्

কোমল মহাৰাষ্ট্ৰীৰ ললিত বাক্যভঙ্গীৰে মনোহৰ, খেলিমেলি বাগ্‌বিলাসে ৰমণীয়; আজিও মহালক্ষ্মীয়ে তেঁওক ত্যাগ নকৰে, কিয়নো তেঁও সদ্‌গুণে সমৃদ্ধ।

Verse 12

सुदक्षदक्षिणामाशामाशानाथः प्रतस्थिवान् । क्रमतः सर्वमर्वन्तो हेलया हेलिकस्य खम्

তেতিয়া দিশাসকলৰ নাথ সু-ব্যৱস্থিত দক্ষিণ দিশালৈ প্ৰস্থান কৰিলে; ক্ৰমে ক্ৰমে সকলোৱে আগবাঢ়িল—সহজে, যেন আকাশখনেই কোনো খেলিমেলি পৰিভ্ৰমণকাৰীৰ অধিকাৰ।

Verse 13

न शेकुरग्रतो गंतुं ततोऽनूरुर्व्यजिज्ञपत्

তেওঁলোকে আগলৈ যাব নোৱাৰিলে; সেয়েহে অনূৰুয়ে প্ৰশ্ন কৰিলে (জিজ্ঞাসা উত্থাপন কৰিলে)।

Verse 14

अनूरुरुवाच । भानो मानोन्नतो विन्ध्यो निद्ध्यय गगनं स्थितः । स्पर्धते मेरुणाप्रेप्सु स्त्वद्दत्तां तु प्रदक्षिणाम्

অনূৰু ক’লে: “হে সূৰ্যদেৱ! গৰ্বে ফুলা বিন্ধ্য এতিয়া আকাশত থিয় হৈ পথ ৰোধ কৰিছে। মেরুক টক্কৰ দিবলৈ বিচাৰি, তোমাক দিয়া প্ৰদক্ষিণাৰ পথো বাধা দিছে।”

Verse 15

अन्रूरुवाक्यमाकर्ण्य सविता हृद्यचिन्तयत् । अहो गगनमार्गोपि रुध्यते चातिविस्मयः

অনূৰুৰ বাক্য শুনি সবিতা হৃদয়ত চিন্তা কৰিলে: “হায়! আকাশৰ পথো ৰোধ হ’ব পাৰে—কি আশ্চৰ্য!”

Verse 16

व्यास उवाच । सूरः शूरोपि किं कुर्यात्प्रांतरे वर्त्मनिस्थितः । त्वरावानपि को रुद्धं मागर्मेको विलंघयेत्

ব্যাসে ক’লে: “সূৰ্য শূৰ বুলিও, পথৰ সীমান্তত ৰোধ পালে তেওঁ কি কৰিব? দ্ৰুত হ’লেও, ৰুদ্ধ পথ একেলগে কোনে উলংঘিব পাৰে?”

Verse 17

गृह्यत्राप्रत्यूष्टेः क्षणं नावतिष्ठति । शून्यमार्गे निरुद्धः स किंकरोतु विधिर्बली

ইয়াত প্ৰভাতবেলাত তেওঁ এক মুহূৰ্তও নাথাকে। কিন্তু শূন্য পথত ৰোধ পালে, সেই বলৱান বিধাতা—কালৰ নিয়ন্তা—কি কৰিব পাৰে?

Verse 18

योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने । योजनस्य निमेषार्धाद्याति सोपि चिरं स्थितः

তেওঁ আধা নিমেষতে দুহাজাৰ দুশ দুয়ো যোজন অতিক্ৰম কৰিব পাৰে; তথাপি তাত তেওঁ বহু সময় ৰুদ্ধ হৈ থাকিল।

Verse 19

गते बहुतिथेकाले प्राच्यौदीच्यां भृशार्दिताः । चण्डरश्मेः करव्रातपातसन्तापतापिताः

বহু দিন পাৰ হোৱাত পূব আৰু উত্তৰৰ লোকসকল ভীষণ কষ্টত পৰিল; চণ্ড-ৰশ্মি সূৰ্যৰ কিৰণসমূহৰ বৰ্ষণ-সদৃশ দাহে তেওঁলোক দগ্ধ হ’ল।

Verse 20

पाश्चात्या दक्षिणात्याश्च निद्रामुद्रितलोचनाः । शयिता एव वीक्षन्ते सतारग्रहमंबरम्

কিন্তু পশ্চিম আৰু দক্ষিণৰ লোকসকল নিদ্ৰাই চকু মুদাই থোৱা; তেওঁলোকে সদায় শুই থাকি, শুইয়েই তৰা-গ্ৰহে ভৰা আকাশ চায়।

Verse 21

अहोनाहस्कराभावान्निशानैवाऽनिशाकरात् । अस्तंगतर्क्षान्नभसः कः कालस्त्वेप नेक्ष्यते

“হায়! সূৰ্য নথকাৰ বাবে দিনেই নাই; চন্দ্ৰ নথকাৰ বাবে ৰাতিও ৰাতি নহয়। আকাশৰ পৰা নক্ষত্ৰসমূহো অস্ত গ’লে, এতিয়া সময়ৰ কোন চিহ্ন দেখা যায়?”

Verse 22

ब्रह्मांडं किमकांडे वै लयमेष्यति तत्कथम् । परापतंति नाद्यापि पारावारा इतस्ततः

“ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড কি হঠাৎ লয়লৈ ধাৱিত হ’ব—ই কেনেকৈ সম্ভৱ? এতিয়াও সাগৰসমূহ ইফালে-সিফালে চাৰিওফালে উথলি উঠি আঘাত কৰি আছে।”

Verse 23

स्वाहास्वधावषट्कारवर्जिते जगतीतले । पंचयज्ञक्रियालोपाच्चकंपे भुवनत्रयम्

পৃথিৱীত “স্বাহা”, “স্বধা” আৰু “বষট্” ধ্বনি নীৰৱ হ’ল; পঞ্চ-মহাযজ্ঞৰ ক্ৰিয়া লোপ পোৱাত ত্ৰিলোক কঁপিবলৈ ধৰিলে।

Verse 24

सूर्योदयात्प्रवर्तंते यज्ञाद्याः सकलाः क्रियाः । ताभिर्यज्ञभुजांतृप्तिः सविता तत्र कारणम्

সূৰ্যোদয়ৰ পৰা যজ্ঞ আদি সকলো ক্ৰিয়া প্ৰৱৰ্তিত হয়। সেই বিধি-ক্ৰিয়াৰে যজ্ঞভোগী দেবতাসকল তৃপ্ত হয়; তাত সৱিতা (সূৰ্য)েই নিৰ্ণায়ক কাৰণ।

Verse 25

चित्रगुप्तादयः सर्वे कालं जानंति सूर्यतः । स्थितिसर्गविसर्गाणां कारणं केवलं रविः

চিত্ৰগুপ্ত আদি সকলেই সূৰ্যৰ দ্বাৰাই কাল জানে। স্থিতি, সৃষ্টি আৰু বিসৰ্গৰ কাৰণ কেৱল ৰবি (সূৰ্য) একাই।

Verse 26

तत्सूर्यस्य गतिस्तंभात्स्तंभितं भुवनत्रयम् । यद्यत्रतत्स्थितं तत्र चित्रन्यस्तमिवा खिलम्

যেতিয়া সূৰ্যৰ গতি স্তম্ভিত হয়, তেতিয়া ত্ৰিলোকো অচল হয়। যি য’ত যিদৰে আছে, সকলো যেন চিত্ৰত অঙ্কিতৰ দৰে স্থিৰ হৈ পৰে।

Verse 27

एकतस्तिमिरान्नैशादेकतस्तु दिवातपात् । बहूनां प्रलयो जातः कांदिशीकमभूज्जगत्

এফালে নিশাৰ তিমিৰৰ পৰা, সিফালে দিনৰ তাপৰ পৰা—বহুতৰ প্ৰলয় ঘটিল; জগত দিশাহীন আৰু বিভ্ৰান্ত হ’ল।

Verse 28

इति व्याकुलिते लोके सुरासुरनरोरगे । आःकिमेतदकांडेभूद्रुरुदुर्दुद्रुवुः प्रजाः

এইদৰে লোক ব্যাকুল হ’লে—দেৱ, অসুৰ, নৰ আৰু উৰগসকলৰ মাজত—প্ৰজাই চিঞৰি উঠিল, ‘আহা! এইটো হঠাৎ কিহৰ বিপদ?’ কান্দি-কাটি সত্ত্বসকল আতংকত দৌৰাদৌৰি কৰিলে।

Verse 29

ततः सर्वे समालोक्य ब्रह्माणं शरणं ययुः । स्तुवंतो विविधैः स्तोत्रै रक्षरक्षेति चाब्रुवन्

তেতিয়া সকলোৱে ব্ৰহ্মাক চায় শৰণলৈ গ’ল; নানাবিধ স্তোত্ৰে স্তৱ কৰি ক’লে—“ৰক্ষা কৰক, ৰক্ষা কৰক!”

Verse 30

देवा ऊचुः । नमो हिरण्यरूपाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे । अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च

দেৱতাসকলে ক’লে: সুৱৰ্ণৰূপ ব্ৰহ্মাক নমস্কাৰ, যি নিজেই ব্ৰহ্মস্বৰূপ। যাৰ সত্য স্বৰূপ অজ্ঞেয়—সেই কৈৱল্য, অমৃত আৰু অমৰলৈ নমস্কাৰ।

Verse 31

यन्न देवा विजानंति मनो यत्रापि कुंठितम् । न यत्र वाक्प्रसरति नमस्तस्मै चिदात्मने

যাক দেৱতাসকলেও সম্পূৰ্ণকৈ নাজানে, য’ত মনো ৰুদ্ধ হয় আৰু বাক্য আগবাঢ়িব নোৱাৰে—সেই চৈতন্য আত্মালৈ নমস্কাৰ।

Verse 32

योगिनो यं हृदाकाशे प्रणिधानेन निश्चलाः । ज्योतीरूपं प्रपश्यंति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः

সেই শ্ৰীমন্ত ব্ৰহ্মাক নমস্কাৰ, যাক যোগীসকলে হৃদয়-আকাশত ধ্যান-সমাধিত অচল হৈ জ্যোতিৰূপে দর্শন কৰে।

Verse 33

कालात्पराय कालाय स्वेच्छयापुरुषाय च । गुणत्रय स्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

কালৰ ওপৰত থকা কাললৈ আৰু কাল নিজলৈ নমস্কাৰ; স্বইচ্ছাৰে কৰ্মকাৰী পৰম পুৰুষলৈ নমস্কাৰ; ত্ৰিগুণ-স্বৰূপলৈ নমস্কাৰ, যি প্ৰকৃতিৰূপে প্ৰকাশ পায়।

Verse 34

विष्णवे सत्त्वरूपाय रजोरूपाय वेधसे । तमसे रुद्ररूपाय स्थितिसर्गांतकारिणे

সত্ত্বৰূপ বিষ্ণুলৈ নমস্কাৰ; ৰজোৰূপ বিধাতা ব্ৰহ্মালৈ নমস্কাৰ; আৰু তমোৰূপ ৰুদ্ৰলৈ নমস্কাৰ—যি স্থিতি, সৃষ্টি আৰু প্ৰলয় সাধন কৰে।

Verse 35

नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकृतये नमः । पंचतन्मात्र रूपाय पंचकर्मेद्रियात्मने

বুদ্ধিস্বৰূপ প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ; ত্ৰিধা অহংকাৰ-ৰূপ ধাৰণকাৰীলৈ নমস্কাৰ। পঞ্চ তন্মাত্ৰা-ৰূপলৈ নমস্কাৰ, আৰু পঞ্চ কৰ্মেন্দ্ৰিয়ৰ আত্মাস্বৰূপলৈ নমস্কাৰ।

Verse 36

अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः । समस्तभक्तकृपया स्वेच्छाविष्कृतविग्रह

অনিত্য আৰু নিত্য—দুয়ো ৰূপে প্ৰকাশিত প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ; সৎ আৰু অসৎৰ অধিপতিলৈ নমস্কাৰ। সকলো ভক্তৰ প্ৰতি কৃপাবশত, তেওঁ নিজ ইচ্ছাৰে দেহ-ৰূপ প্ৰকাশ কৰে।

Verse 37

नमो ब्रह्मांडरूपाय तदंतर्वर्तिने नमः । अर्वाचीनपराची न विश्वरूपाय ते नमः

ব্ৰহ্মাণ্ড-ৰূপ তোমালৈ নমস্কাৰ, আৰু তাৰ অন্তৰৱৰ্তী তোমালৈ নমস্কাৰ। নিকট আৰু দূৰ—দুয়ো ৰূপে থকা, হে বিশ্বৰূপ, তোমালৈ নমস্কাৰ।

Verse 39

तव निःश्वसितं वेदास्तव स्वे दोखिलं जगत् । विश्वा भूतानि ते पादः शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत

বেদসমূহ তোমাৰ নিঃশ্বাস; সমগ্ৰ জগত তোমাতেই আশ্ৰিত। সকলো ভূত-প্ৰাণী তোমাৰ পদ, আৰু আকাশ তোমাৰ শিৰৰূপে স্থিত।

Verse 40

नाभ्या आसीदंतरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः । चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यस्तव प्रभो

তোমাৰ নাভিৰ পৰা অন্তৰীক্ষ উদ্ভৱ হ’ল; তোমাৰ লোমৰ পৰা বনস্পতি। তোমাৰ মনৰ পৰা চন্দ্ৰ জন্মিল, আৰু তোমাৰ চকুৰ পৰা সূৰ্য—হে প্ৰভু।

Verse 41

त्वमेव सर्वं त्वयि देव सर्वं स्तोता स्तुतिः स्तव्य इह त्वमेव । ईश त्वयाऽवास्यमिदं हि सर्वं नमोस्तु भूयोपि नमो नमस्ते

তুমিয়েই সকলো; হে দেৱ, সকলো তোমাতেই অৱস্থিত। ইয়াত স্তোতা, স্তুতি আৰু স্তৱ্য—সকলো তুমিয়েই। হে ঈশ, এই সমগ্ৰ জগত তোমাৰ দ্বাৰাই ব্যাপ্ত আৰু আচ্ছাদিত। নমস্কাৰ—পুনঃ পুনঃ নমস্কাৰ, নমো নমস্তে।

Verse 42

इति स्तुत्वा विधिं देवा निपेतुर्दंडवत्क्षितौ । परितुष्टस्तदा ब्रह्मा प्रत्युवाच दिवौकसः

এইদৰে বিধি (ব্ৰহ্মা)ক স্তৱ কৰি দেৱতাসকলে দণ্ডৱৎ হৈ ভূমিত লুটাই পৰিল। তেতিয়া সন্তুষ্ট ব্ৰহ্মাই স্বৰ্গবাসীসকলক উত্তৰ দিলে।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । यथार्थयाऽनया स्तुत्या तुष्टोस्मि प्रणताः सुराः । उत्तिष्ठत प्रसन्नोस्मि वृणुध्वं वरमुत्तमम्

ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে প্ৰণত সুৰসকল, এই সত্য আৰু যথাযথ স্তৱেৰে মই সন্তুষ্ট। উঠা; মই প্ৰসন্ন—উত্তম বৰ বাছি লোৱা।

Verse 44

यः स्तोष्यत्यनया स्तुत्या श्रद्धावान्प्रत्यहं शुचिः । मां वा हरं वा विष्णुं वा तस्य तुष्टाः सदा वयम्

যি কোনো ব্যক্তি শুচি আৰু শ্ৰদ্ধাৱান হৈ প্ৰতিদিন এই স্তৱেৰে—মোক, বা হৰ (শিৱ)ক, বা বিষ্ণুক—স্তৱ কৰে, তাৰ ওপৰত আমি সদায় সন্তুষ্ট থাকোঁ।

Verse 45

दास्यामः सकलान्कामान्पुत्रान्पौत्रान्पशून्वसु । सौभाग्यमायुरारोग्यं निर्भयत्वं रणे जयम्

আমি সকলো কামনা পূৰণ কৰিম—পুত্ৰ-পৌত্ৰ, পশু আৰু ধন; সৌভাগ্য, দীঘল আয়ু আৰু আৰোগ্য; নিৰ্ভয়তা আৰু ৰণত জয়।

Verse 46

ऐहिकामुष्मिकान्भोगानपवर्गं तथाऽक्षयम् । यद्यदिष्टतमं तस्य तत्तत्सर्वं भविष्यति

সেইয়ে ইহলোক আৰু পৰলোকত ভোগ লাভ কৰিব, লগতে অক্ষয় মোক্ষও; যি যি তাৰ সৰ্বাধিক প্ৰিয়, সেই সকলো নিশ্চয়েই সিদ্ধ হ’ব।

Verse 47

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पठितव्यः स्तवोत्तमः । अभीष्टद इति ख्यातः स्तवोयं सर्वसिद्धिदः

সেয়ে সৰ্বপ্ৰযত্নে এই উত্তম স্তৱ পাঠ কৰা উচিত। ই ‘অভীষ্টদ’ বুলি খ্যাত; এই স্তৱে সকলো সিদ্ধি দান কৰে।

Verse 48

पुनः प्रोवाच तान्वेधाः प्रणिपत्योत्थितान्सुरान् । स्वस्थास्तिष्ठत भो यूयं किमत्रापि समाकुलाः

তাৰ পাছত বেধা (ব্ৰহ্মা) নমস্কাৰ কৰি উঠা দেৱতাসকলক পুনৰ ক’লে—‘হে দেৱগণ, নিশ্চিন্তে থিয় হওক; ইয়াতো কিয় এতিয়া ব্যাকুল?’

Verse 49

एते वेदा मूर्तिधरा इमा विद्यास्तथाखिलाः । सदक्षिणा अमी यज्ञाः सत्यं धर्मस्तपो दमः

এইসকলেই মূৰ্তিধাৰী বেদ; এইসকলেই সকলো বিদ্যাও। এইসকলেই দক্ষিণাসহ যজ্ঞ; এইসকলেই সত্য, ধৰ্ম, তপ আৰু দম (ইন্দ্ৰিয়-সংযম)।

Verse 50

ब्रह्मचर्यमिदं चैषा करुणा भारतीत्वियम् । श्रुतिस्मृतीतिहासार्थ चरितार्था अमीजनाः

এইয়াই ব্ৰহ্মচৰ্য, এইয়াই কৰুণা; এইয়াই নিশ্চয় পবিত্ৰ বাক্ ‘ভাৰতী’। এই লোকসকল শ্ৰুতি, স্মৃতি আৰু ইতিহাসৰ অৰ্থ সিদ্ধ কৰা পূৰ্ণতা।

Verse 51

नेह क्रोधो न मात्सर्यं लोभः कामोऽधृतिर्भयम् । हिंसा कुटिलता गर्वो निंदासूयाऽशुचिः क्वचित्

ইয়াত ক্ৰোধ নাই, মাত্সৰ্য নাই; লোভ- কাম নাই, অধৈৰ্য বা ভয়ো নাই। হিংসা, কুটিলতা, গৰ্ব, নিন্দা-সূয়া আৰু অশুচিতা কেতিয়াও নাই।

Verse 52

ये ब्राह्मणा ब्रह्मरतास्तपोनिष्ठास्तपोधनाः । मासोपवासषण्मासचातुर्मास्यादि सद्व्रताः

যিসকল ব্ৰাহ্মণ ব্ৰহ্মত ৰমণ কৰে, তপত স্থিৰ আৰু তপ-ধনে সমৃদ্ধ—মাসোপবাস, ষণ্মাস-নিয়ম, চাতুৰ্মাস্য আদি সদ্ব্ৰত পালন কৰে—

Verse 53

पातिव्रत्यरता नार्यो ये चान्ये ब्रह्मचारिणः । ते चामीपश्यत सुरा ये षंढाः परयोषिति

পতিব্ৰতা ধৰ্মত ৰত নাৰীসকল, আৰু আন যিসকল ব্ৰহ্মচাৰী—তেওঁলোককো চাওক, হে দেৱসকল। আৰু চাওক সেইসকলকো যিসকল ষণ্ড, আৰু যিসকল পৰস্ত্ৰীত আসক্ত।

Verse 54

मातापित्रोरमी भक्ता अमी गोग्रहणे हताः । व्रते दाने जपे यज्ञे स्वाध्याये द्विजतर्पणे

এইসকল মাতৃ-পিতৃভক্ত; এইসকল গোৰক্ষা কৰোঁতে নিহত। ব্ৰত, দান, জপ, যজ্ঞ, স্বাধ্যায় আৰু দ্বিজ-তর্পণৰ অৰ্পণত—

Verse 55

तीर्थे तपस्युपकृतौ सदाचारादिकर्मणि । फलाभिलाषिणीबुद्धिर्न येषां ते जना अमी

তীৰ্থত কৰা তপস্যা, সদাচাৰ আদি কৰ্মত যিসকলৰ মন ফলৰ লোভ নকৰে—সেই লোকসকলেই সত্যই আদৰ্শ।

Verse 56

गायत्री जाप्यनिरता अग्निहोत्र परायणाः । द्विमुखी गो प्रदातारः कपिलादान तत्पराः

তেওঁলোক গায়ত্ৰী জপত সদা নিবিষ্ট, অগ্নিহোত্ৰত অটল; গোধন দানকাৰী আৰু কপিলা (তাম্ৰবৰ্ণ) গাই দানত বিশেষ তৎপৰ।

Verse 57

निस्पृहाः सोमपा ये वै द्विजपादोदपाश्च ये । मृताः सारस्वते तीर्थे द्विजशुश्रूषकाश्च ये

যিসকল নিস্পৃহ; যিসকলে যজ্ঞত সোমপান কৰিছে; যিসকলে ব্ৰাহ্মণৰ পদধৌত জল পান কৰে; যিসকলে সৰস্বতী তীৰ্থত দেহ ত্যাগ কৰে; আৰু যিসকলে দ্বিজসেৱা কৰে—তেওঁলোক বিশেষভাবে মান্য।

Verse 58

प्रतिग्रहे समर्था हि ये प्रतिग्रहवर्जिताः । त एते मत्प्रिया विप्रास्त्यक्ततीर्थ प्रतिग्रहाः

দান গ্ৰহণ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱাতো সত্ত্বেও যিসকল ব্ৰাহ্মণে দান গ্ৰহণ নকৰে—বিশেষকৈ তীৰ্থ-জীৱিকাৰ সৈতে জড়িত প্ৰতিগ্ৰহ ত্যাগ কৰি—সেই ব্ৰাহ্মণসকল মোৰ প্ৰিয়।

Verse 59

प्रयागे माघ मासो यैरुषः स्नातोऽमलात्मभिः । मकरस्थे रवौ शुद्धास्त इमे सूर्यवर्चसः

যিসকল নিৰ্মল আত্মাই প্ৰয়াগত মাঘ মাহত উষাৰ সময়ত—যেতিয়া সূৰ্য মকৰত থাকে—স্নান কৰে, তেওঁলোক শুদ্ধ হৈ সূৰ্যৰ তেজে দীপ্তিমান হয়।

Verse 60

वाराणस्यां पांचनदे त्र्यहं स्नातास्तु कार्तिके । अमी ते शुद्धवपुषः पुण्यभाजोतिनिर्मलाः

ৱাৰাণসীৰ পাঁচনদ তীৰ্থত কাৰ্তিক মাহত তিনিদিন স্নান কৰা লোকসকল—তেওঁলোক শুদ্ধ দেহধাৰী, মহাপুণ্যৰ ভাগীদাৰ আৰু অতি নিৰ্মল হয়।

Verse 61

स्नात्वा तु मणिकर्णिक्यां प्रीणिता ब्राह्मणा धनैः । त एते सर्वभोगाढ्याः कल्पं स्थास्यंति मत्पुरे

মণিকৰ্ণিকাত স্নান কৰি আৰু ধন-দানৰে ব্ৰাহ্মণসকলক সন্তুষ্ট কৰি, তেওঁলোক সকলো ভোগে সমৃদ্ধ হয় আৰু মোৰ নগৰত এক কল্প পৰ্যন্ত বাস কৰে।

Verse 62

ततः काशीं समासाद्य तेन पुण्येन नोदिताः । विश्वेश्वरप्रसादेन मोक्षमेष्यंत्यसंशयम्

তাৰ পাছত সেই পুণ্যৰ প্ৰেৰণাত কাশীলৈ উপনীত হৈ, বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভুৰ কৃপাৰে তেওঁলোকে নিঃসন্দেহে মোক্ষ লাভ কৰে।

Verse 63

अविमुक्ते कृतं कर्म यदल्पमपि मानवैः । श्रेयोरूपं तद्विपाको मोक्षो जन्मांतरेष्वपि

অবিমুক্তত মানুহে কৰা কৰ্ম, সেয়া অলপ হ’লেও, তাৰ ফল শ্ৰেয়স-ৰূপে পৰিণত হয়—ভৱিষ্যৎ জন্মতো মোক্ষ।

Verse 64

अहो वैश्वेश्वरे क्षेत्रे मरणादपिनोभयम् । यत्र सर्वे प्रतीक्षंते मृत्युं प्रियमिवाति थिम्

আহা! বিশ্বেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত মৃত্যুৰো ভয় নাই; তাত সকলোৱে মৃত্যুক প্ৰিয় অতিথিৰ দৰে অপেক্ষা কৰে।

Verse 65

ब्राह्मणेभ्यः कुरुक्षेत्रे यैर्दत्तं वसु निर्मलम् । निर्मलांगास्त एते वै तिष्ठंति मम संनिधा

যিসকলে কুৰুক্ষেত্ৰত ব্ৰাহ্মণসকলক নিৰ্মল ধন দান কৰিলে, সেই পবিত্ৰ অঙ্গধাৰী ভক্তসকল নিশ্চয় মোৰ সান্নিধ্যতেই অৱস্থিত থাকে।

Verse 66

पितामहं समासाद्य गयायां यैः पितामहाः । तर्पिता ब्राह्मणमुखे तेषामेते पितामहाः

যিসকলে গয়াত উপস্থিত হৈ ব্ৰাহ্মণৰ মুখেদি তৰ্পণ অৰ্ঘ্য দান কৰি পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰিলে, তেওঁলোকৰ বাবে সেই পিতামহসকলেই উন্নীত হয়।

Verse 67

न स्नानेन न दानेन न जपेन न पूजया । मल्लोकः प्राप्यते देवाः प्राप्यते द्विज तर्पणात्

স্নানেও নহয়, দানেও নহয়, জপেও নহয়, পূজাৰ দ্বাৰাও নহয় মোৰ লোক লাভ হয়; হে দ্বিজ, তৰ্পণৰ দ্বাৰাই দেৱসকল প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 68

सोपस्कराणिवेश्मानिमु सलोलूखलादिभिः । यैर्दत्तानि सशय्यानि तेषां हर्म्याण्यमूनि वै

যিসকলে জলঘট, উখলি আদি গৃহোপকৰণসহ আৰু শয্যাসহ সজ্জিত গৃহ দান কৰিলে, তেওঁলোকে নিশ্চয় এই দীপ্তিমান প্ৰাসাদসমূহ লাভ কৰে।

Verse 69

ब्रह्मशालां कारयंति वेदमध्यापयंति च । विद्यादानं च ये कुर्युः पुराणं श्रावयंति च

যিসকলে ব্ৰহ্মশালা স্থাপন কৰে, বেদ অধ্যাপনা কৰায়, বিদ্যাদান কৰে আৰু পুৰাণ পাঠ শ্ৰৱণ কৰায়—

Verse 70

पुराणानि च ये दद्युः पुस्तकानि ददत्यपि । धर्मशास्त्राणि ये दद्युस्तेषां वासोत्र मे पुरे

যিসকলে পুৰাণ দান কৰে, পুথি-গ্ৰন্থো দান কৰে, আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰ দান কৰে—তেওঁলোকৰ বাবে মোৰ এই পবিত্ৰ নগৰত বাসস্থান আছে।

Verse 71

यज्ञार्थं च विवाहार्थं व्रतार्थं ब्राह्मणाय वै । अखंडं वसु ये दद्युस्तेत्र स्युर्वसुवर्चसः

যিসকলে যজ্ঞৰ কাৰণে, বিবাহ-সংস্কাৰৰ কাৰণে, বা ব্ৰতৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰাহ্মণক অখণ্ড ধন দান কৰে—সেই ঠাইত তেওঁলোক সমৃদ্ধিৰ দীপ্তিৰে উজ্জ্বল হয়।

Verse 72

आरोग्यशालां यः कुर्याद्वैद्यपोषणतत्परः । आकल्पमत्र वसति सर्वभोग समन्वितः

যি জনে আৰোগ্যশালা স্থাপন কৰে আৰু বৈদ্যসকলক পোষণ-সমৰ্থনত নিবেদিত থাকে—সেই জনে ইয়াত এক কল্প পৰ্যন্ত বাস কৰে, সকলো ভোগেৰে সমন্বিত।

Verse 73

मुक्ती कुर्वंति तीर्थानि ये च दुष्टावरोधतः । ममावरोधे ते मान्या औरसास्तनया इव

যিসকলে দুষ্টক দমন কৰি তীৰ্থসমূহক মুক্তিদায়ক কৰি তোলে—তেওঁলোক মোৰ পৰিচাৰক-সমূহৰূপে মোৰ বাবে মান্য, যেন মোৰ নিজৰ জন্মপুত্ৰ।

Verse 74

विष्णोर्वाममवाशंभोर्ब्राह्मणा एव सुप्रियाः । तेषां मूर्त्या वयं साक्षाद्विचरामो महीतले

বিষ্ণু আৰু শম্ভু—উভয়ৰেই ব্ৰাহ্মণসকল অতি প্ৰিয়; তেওঁলোকৰেই মূৰ্তি ধাৰণ কৰি আমি নিজে প্ৰত্যক্ষভাৱে পৃথিৱীত বিচৰণ কৰোঁ।

Verse 75

ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधाकृतम् । एकत्र मंत्रास्तिष्ठंति हविरेकत्र तिष्ठति

ব্ৰাহ্মণ আৰু গাই একে পবিত্ৰ কুল, দুটা ৰূপে প্ৰকাশিত; একত্ৰ মন্ত্র স্থিত, আনত্ৰ হৱি—যজ্ঞৰ আহুতি অৱস্থিত।

Verse 76

ब्राह्मणा जंगमं तीर्थं निर्मितं सार्वभौमिकम् । येषां वाक्योदकेनैव शुद्ध्यंति मलिना जनाः

ব্ৰাহ্মণসকল চলন্ত তীৰ্থ, সমগ্ৰ জগতৰ বাবে স্থাপিত; তেওঁলোকৰ বাক্য-জলৰ দ্বাৰাই মলিন লোকো শুদ্ধ হয়।

Verse 77

गावः पवित्रमतुलं गावो मंगलमुत्तमम् । यासां खुरोत्थितो रेणुर्गंगावारिसमो भवेत्

গাই অতুল পবিত্ৰকাৰিণী; গাই সৰ্বোত্তম মঙ্গল। যাৰ খুৰৰ পৰা উঠা ধূলি গঙ্গাজলৰ সমান হয়।

Verse 78

शृंगाग्रे सर्वतीर्थानि खुराग्रे सर्व पर्वताः । शृंगयोरंतरे यस्याः साक्षाद्गौरीमहेश्वरी

গাইৰ শৃংগৰ আগত সৰ্ব তীৰ্থ; খুৰৰ আগত সৰ্ব পৰ্বত। যাৰ দুটা শৃংগৰ মাজত সাক্ষাৎ গৌৰী-মহেশ্বৰী অধিষ্ঠিত।

Verse 79

दीयमानां च गां दृष्ट्वा नृत्यंति प्रपितामहाः । प्रीयंते ऋषयः सर्वे तुष्यामो दैवतैः सह

দান দিয়া গাই দিয়া থকা দেখিলে প্ৰপিতামহসকল আনন্দে নাচে; সকলো ঋষি প্ৰসন্ন হয়, আৰু দেৱতাসকলেও একেলগে তৃপ্ত হয়।

Verse 80

रोरूयंते च पापानि दारिद्र्यं व्याधिभिः सह । धात्र्यः सर्वस्य लोकस्य गावो मातेव सर्वथा

পাপবোৰ কান্দি কান্দি পলাই যায়, ব্যাধিসহ দাৰিদ্ৰ্যও দূৰ হয়। গাইসমূহেই সমগ্ৰ লোকৰ ধাৰক—সৰ্বতোভাবে মাতৃৰ দৰে।

Verse 81

गवां स्तुत्वा नमस्कृत्य कृत्वा चैव प्र दक्षिणाम् । प्रदक्षिणीकृतातेन सप्तद्वीपा वसुंधरा

গাইসমূহক স্তৱ কৰি, নমস্কাৰ কৰি আৰু প্ৰদক্ষিণা কৰি—ইয়াৰ দ্বাৰাই সাত দ্বীপসহ বসুন্ধৰাকেই প্ৰদক্ষিণা কৰা হয়।

Verse 82

या लक्ष्मीः सवर्भूतानां या देवेषु व्यवस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु

যি লক্ষ্মী সকলো ভূতৰ ভিতৰত বাস কৰে আৰু দেৱতাসকলৰ মাজত প্রতিষ্ঠিত, সেই দেৱী ধেনুৰূপে প্ৰকাশ পাই মোৰ পাপ দূৰ কৰক।

Verse 83

विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा चैव विभावसोः । स्वधा या पितृमुख्यानां सा धेनुर्वरदा सदा

যি বিষ্ণুৰ বক্ষস্থলত লক্ষ্মী, যি অগ্নিদেৱৰ বাবে ‘স্বাহা’, আৰু যি পিতৃমুখ্যসকলৰ বাবে ‘স্বধা’—সেই ধেনুই সদায় বৰদান দানকাৰিণী।

Verse 84

गोमयं यमुना साक्षाद्गोमूत्रं नर्मदा शुभा । गंगा क्षीरं तु यासां वै किं पवित्रमतः परम्

গোময় সঁচাকৈ যমুনা, গোমূত্ৰ শুভ নর্মদা, আৰু সেই গাইসমূহৰ ক্ষীৰেই গঙ্গা—ইয়াতকৈ অধিক পবিত্ৰ আৰু কি হ’ব পাৰে?

Verse 85

गवामंगेषु तिष्ठंति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिहलोके परत्र च

গৰুৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত চতুৰ্দশ ভুৱন অৱস্থিত। সেই সত্যৰ বলত, এই লোকত আৰু পৰলোকতো মোৰ বাবে শিৱ-মঙ্গল হওক।

Verse 86

इति मंत्रं समुच्चार्य धेनूर्वाधेनु मेव वा । यो दद्याद्द्विजवर्याय स सर्वेभ्यो विशिष्यते

এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি যি কোনোবাই দুগ্ধদায়িনী গৰু—বা দুগ্ধ নেদিয়া গৰু হলেও—শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজক দান কৰে, সি সকলোতকৈ বিশিষ্ট হয়।

Verse 87

मया च विष्णुना सार्धं शिवेन च महर्षिभिः । विचार्य गोगुणान्नित्यं प्रार्थनेति विधीयते

মই, বিষ্ণু, শিৱ আৰু মহাৰ্ষিসকলৰ সৈতে মিলি গৰুৰ গুণ সদায় বিবেচনা কৰি, ইয়াক প্ৰাৰ্থনা ৰূপে বিধান কৰা হৈছে।

Verse 88

गावो मे पुरतः संतु गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे हृदये संतु गवां मध्ये वसाम्यहम्

গৰু মোৰ আগত থাকক, গৰু মোৰ পিঠিত থাকক। গৰু মোৰ হৃদয়ত থাকক; মই গৰুৰ মাজত বাস কৰোঁ।

Verse 89

नीराजयति योंगानि गवां पुच्छेन भाग्यवान् । अलक्ष्मीः कलहो रोगास्तस्यांगाद्यांति दूरतः

যি ভাগ্যবান ব্যক্তি গৰুৰ পুচ্ছেৰে অঙ্গসমূহত নীৰাজন কৰে, তাৰ দেহৰ পৰা অলক্ষ্মী, কলহ আৰু ৰোগ বহু দূৰলৈ আঁতৰি যায়।

Verse 90

गोभिर्विप्रश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दा नशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

পৃথিৱী সাতজনৰ দ্বাৰা ধাৰিত—গাই, ব্ৰাহ্মণ, বেদ, পতিব্ৰতা সতী, সত্যবাদী, অলুব্ধ আৰু দানশীল লোক।

Verse 91

मम लोकात्परोलोको वैकुंठ इति गीयते । तस्योपरिष्टात्कौमार उमालोकस्ततः परम्

মোৰ লোকৰ ওপাৰে যি লোক গীত হয়, সেয়া বৈকুণ্ঠ। তাৰ ওপৰত কৌমাৰ লোক, আৰু তাৰো ওপৰে উমাৰ লোক।

Verse 92

शिवलोकस्तदुपरि गोलो कस्तत्समीपतः । गोमातरः सुशीलाद्यास्तत्र संति शिवप्रियाः

তাৰ ওপৰত শিৱলোক, আৰু তাৰ সন্নিধানত গোৱলোক। তাত সুশীলা আদি গোমাতাসকল বাস কৰে, যিসকল শিৱৰ অতি প্ৰিয়।

Verse 93

गवां शुश्रूरूषकाये च गोप्रदाये च मानवाः । एषामन्यतमे लोके ते स्युः सर्वसमृद्धयः

যিসকল মানুহে গাইৰ সেৱা কৰে আৰু যিসকল গাই দান কৰে—তেওঁলোক সেই লোকসমূহৰ কোনো একত বাস কৰে, আৰু সকলো সমৃদ্ধিৰে পৰিপূৰ্ণ হয়।

Verse 94

यत्र क्षीरवहा नद्यो यत्र पायस कर्दमाः । न जरा बाधते यत्र तत्र गच्छंति गोप्रदाः

য’ত ক্ষীৰবাহী নদী বয়, য’ত পায়সৰ কাদামাটি, আৰু য’ত জৰাই কষ্ট নিদিয়ে—সেই ঠাইলৈ গোৱদানকাৰীসকল যায়।

Verse 95

श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञा ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः । तदुक्ताचारचरणा इतरे नामधारकाः

যিসকলে শ্ৰুতি, স্মৃতি আৰু পুৰাণৰ সত্য জ্ঞানী, তেওঁলোককেই ব্ৰাহ্মণ বুলি ঘোষণা কৰা হয়; আৰু যিসকলে তাত কোৱা আচাৰ-চৰণ অনুসৰি চলে, তেওঁলোকেই বাস্তৱ ব্ৰাহ্মণ—অন্যসকল কেৱল নামধাৰী।

Verse 97

श्रुतिस्मृती तु नेत्रे द्वे पुराणं हृदयं स्मृतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यां हीनोंधः काणः स्यादेकया विना । पुराणहीनाद्धृच्छून्यात्काणांधावपि तौ वरौ । श्रुतिस्मृत्युदितोधर्मः पुराणे परिगीयते

শ্ৰুতি আৰু স্মৃতি দুটা চকু বুলি কোৱা হয়, আৰু পুৰাণক হৃদয় বুলি স্মৰণ কৰা হয়। শ্ৰুতি-স্মৃতি দুয়োটাৰ পৰা বঞ্চিত জন অন্ধ; একেটা নাথাকিলে কাণা। কিন্তু পুৰাণ নাথাকিলে হৃদয় শূন্য—তাৰ তুলনাত কাণা-অন্ধো উত্তম। শ্ৰুতি-স্মৃতিত উচ্চাৰিত ধৰ্ম পুৰাণত গীত হৈ স্পষ্টকৈ বৰ্ণিত হয়।

Verse 98

तद्बाह्मणाय गोर्देया सर्वत्र सुखमिच्छता । न देया द्विजमात्राय दातारं सोप्यधो नयेत्

সেয়ে যি সৰ্বত্ৰ সুখ বিচাৰে, তেওঁ এনে সত্য ব্ৰাহ্মণক গোধন দান কৰিব। কেৱল ‘দ্বিজ’ নামধাৰীজনক দিয়া উচিত নহয়, কিয়নো তেনে গ্ৰহীতা দাতাকো অধোগতিলৈ টানি নিয়ে।

Verse 99

यस्य धर्मेऽस्ति जिज्ञासा यस्य पापाद्भयं महत् । श्रोतव्यानि पुराणानि धमर्मूलानि तेन वै

যাৰ ধৰ্ম জানিবলৈ জিজ্ঞাসা আছে আৰু যাৰ পাপৰ প্ৰতি মহা ভয় আছে, তেনে ব্যক্তিয়ে ধৰ্মৰ মূলস্বৰূপ পুৰাণসমূহ নিশ্চয়কৈ শ্ৰৱণ কৰিব লাগে।

Verse 100

चतुर्दशसु विद्यासु पुराणं दीप उत्तमः । अंधोपि न तदा लोकात्संसाराब्धौ क्वचित्पतेत्

চৌদশ বিদ্যাৰ মাজত পুৰাণ সৰ্বোত্তম দীপ। তাৰ সহায়ত এই লোকত অন্ধজনো কেতিয়াও সংসাৰ-সমুদ্ৰত ক’তাও পতিত নহয়।

Verse 110

उत्फुल्लपद्मनयना निर्मिताः सुकृतार्थिनः । तावेव चरणौ धन्यौ काशीमभिप्रयायिनौ

কমলনয়নাসকল পুণ্যলাভৰ আকাঙ্ক্ষী ৰূপে গঢ়া হৈছিল; ধন্য সেই চৰণদ্বয়, যি কাশীৰ পানে যাত্ৰা কৰে।

Verse 114

इह वंशं परिस्थाप्य भुक्त्वा सर्व सुखानि च । सत्यलोके चिरं स्थित्वा ततो यास्यंति शाश्वतम्

ইয়াত বংশ স্থাপন কৰি আৰু সকলো সুখ ভোগ কৰি, সত্যলোকত দীঘলীয়া কাল অৱস্থিত থাকে; তাৰ পাছত চিৰন্তন অৱস্থালৈ গমন কৰে।