Adhyaya 3
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্নোত্তৰধর্মী ধৰ্মতত্ত্বৰ আলোচনা। সূতে সোধে—দেৱতাসকলে কাশীত উপস্থিত হৈ কি কৰিলে আৰু অগস্ত্যক কেনেকৈ সমীপ কৰিলে? পৰাশৰে কয়—তেওঁলোকে প্ৰথমে মণিকৰ্ণিকাত বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি, সন্ধ্যা-উপাসনা আদি আচাৰ পালন কৰিলে আৰু পিতৃসকলৰ উদ্দেশ্যে তৰ্পণ দিলে। তাৰ পাছত দানধৰ্মৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা আছে—অন্ন, ধান্য, বস্ত্ৰ, ধাতু, পাত্ৰ, শয্যা, দীপ, গৃহোপযোগী সামগ্ৰী; লগতে মন্দিৰ-সেৱাৰ বাবে জীৰ্ণোদ্ধাৰ, সংগীত-নৃত্য অৰ্ঘ্য, পূজা-সামগ্ৰী, আৰু ঋতু অনুসৰি জনকল্যাণমূলক ব্যৱস্থা। বহুদিনৰ ব্ৰত-অনুষ্ঠান আৰু পুনঃপুনঃ বিশ্বনাথ-দৰ্শনৰ পাছত দেৱতাসকলে অগস্ত্যাশ্ৰমলৈ যায়; তাত অগস্ত্যে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি শতৰুদ্ৰীয় আদি মন্ত্রৰ তীব্ৰ জপে তপস্যাৰ তেজ প্ৰকাশ কৰে। পিছত কাশীক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱ দেখুওৱা হয়—আশ্ৰম পৰিসৰত পশু-পক্ষীৰ স্বাভাৱিক বৈৰতা শান্ত হৈ পৰে, এক পবিত্ৰ শান্তি বিৰাজ কৰে। নীতিশিক্ষাত মাংস আৰু মদ্যৰ আসক্তিক শিৱভক্তিৰ অনুকূল নহয় বুলি নিন্দা কৰা হৈছে। শেষত বিশ্বেশ্বৰৰ মহিমা ঘোষণা কৰি কোৱা হয়—কাশীত মৃত্যুকালে দিৱ্য উপদেশে মুক্তি সম্ভৱ; আৰু কাশীবাস তথা বিশ্বেশ্বৰ-দৰ্শন ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ চাৰিও পুৰুষাৰ্থত অনন্য ফলদায়ক।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । भगवन्भूतभव्येश सर्वज्ञानमहानिधे । अवाप्य काशीं गीर्वाणैः किमकारि वदाच्युत
সূতে ক’লে: হে ভগৱন, ভূত-ভৱিষ্যৰ অধীশ্বৰ, সৰ্বজ্ঞানৰ মহা-নিধি! দেৱগণসহ কাশীলৈ গৈ তাত কি কৰা হ’ল? কওক, হে অচ্যুত।
Verse 2
अधीत्येमां कथां दिव्यां न तृप्तिमधियाम्यहम् । शेवधिस्तपसां देवैरगस्तिः प्रार्थितः कथम्
এই দিব্য কাহিনী অধ্যয়ন কৰিও মোৰ তৃপ্তি নহয়। তপস্যাৰ নিধি অগস্ত্যক দেৱতাসকলে কেনেকৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল?
Verse 3
कथं विंध्योप्यवाप स्वां प्रकृतिं तादृगुन्नतः । तववागमृतांभोधौ मनो मे स्नातुमुत्सुकम्
এত উন্নত হোৱা বিন্ধ্য পৰ্বত কেনেকৈ নিজৰ স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰি আহিল? তোমাৰ বাক্য-অমৃতৰ সাগৰত মোৰ মন স্নান কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ।
Verse 4
इति कृत्स्नं समाकर्ण्य व्यासः पाराशरो मुनिः । श्रद्धावते स्वशिष्याय वक्तुं समुपचक्रमे
এইদৰে সমগ্ৰ বৃত্তান্ত শুনি, পাৰাশৰৰ পুত্ৰ মুনি ব্যাসে শ্ৰদ্ধাসম্পন্ন নিজৰ শিষ্যক উপদেশ দিবলৈ কথা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 5
पाराशर उवाच । शृणु सूत महाबुद्धे भक्तिश्रद्धासमन्वितः । शुकवैशंपायनाद्याः शृण्वंत्वेते च बालकाः
পাৰাশৰে ক’লে: ‘হে মহাবুদ্ধিমান সূত, ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাৰে শুনা। শুক, বৈশম্পায়ন আদি আৰু এই কিশোৰ শিষ্যসকলেও শুনক।’
Verse 6
ततो वाराणसीं प्राप्य गीर्वाणाः समहर्षयः । अविलंबं प्रथमतो म णिकर्ण्यां विधानतः
তাৰ পাছত দেৱগণ মহর্ষিসকলৰ সৈতে বাৰাণসী পাই, বিলম্ব নকৰাকৈ প্ৰথমে বিধি অনুসাৰে মণিকৰ্ণিকালৈ গ’ল।
Verse 7
सचैलमभिमज्ज्याथ कृतसंध्यादिसत्क्रियाः । संतर्प्य तर्प्यादिपितॄन्कुशगंधतिलोदकैः
তাতে বস্ত্ৰসহ স্নান কৰি, সন্ধ্যা আদি নিত্যক্ৰিয়া বিধিমতে সম্পন্ন কৰি, কুশা, সুগন্ধি আৰু তিলমিশ্ৰিত জলে তৰ্পণ কৰি পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰিলে।
Verse 8
तीर्थवासार्थिनः सर्वान्संतर्प्य च पृथक्पृथक् । रत्नैर्हिरण्यवासोभिरश्वाभरणधेनुभिः
আৰু তীৰ্থবাসৰ্থী সকলো যাত্ৰীক পৃথক পৃথককৈ সন্তুষ্ট কৰি, ৰত্ন, হিৰণ্য, বস্ত্ৰ, অশ্ব, অলংকাৰ আৰু ধেনু দান কৰিলে।
Verse 9
विचित्रैश्च तथा पात्रैः स्वर्णरौप्यादि निर्मितैः । अमृतस्वादुपक्वान्नैः पायसै श्च सशर्करैः
তেওঁলোকে সোণ-ৰূপা আদি ধাতুৰে নিৰ্মিত বিচিত্ৰ পাত্ৰো দান কৰিলে; লগতে অমৃত-সদৃশ মিঠা পকা আহাৰ আৰু চেনি মিশ্ৰিত পায়স (খীৰ)ো অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 10
सगोरसैरन्नदानैर्धान्यदानैरनेकधा । गंधचंदनकर्पूरैस्तांबूलैश्चारुचामरैः
ঘিউ আৰু দুগ্ধজাত দ্ৰব্যে সমৃদ্ধ অন্নদান, আৰু নানাবিধ ধান্যদানৰ সৈতে, তেওঁলোকে সুগন্ধি, চন্দন, কৰ্পূৰ, তাম্বূল (পান) আৰু মনোৰম চামৰো অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 11
सतूलैर्मृदुपर्यंकैर्दीपिकादर्पणासनैः । शिबिकादासदासीभिर्विमानैःपशुभिर्गृहैः
তেওঁলোকে তুলাভৰা কোমল পৰ্য্যংক (খাট) আৰু গদি, দীপ, দৰ্পণ আৰু আসন; শিবিকা (পালকি), দাস-দাসী, বিমান/যান, পশু আৰু গৃহ পৰ্যন্ত দান কৰিলে।
Verse 12
चित्रध्वजपताकाभिरुल्लोचैश्चंद्रचारुभिः । वर्षाशनप्रदानैश्च गृहोपस्करसंयुतैः
বৰ্ণিল ধ্বজ-পতাকা, মনোহৰ ছত্ৰ (কেনপি), বৰ্ষা-ঋতুৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীৰ দান, আৰু গৃহোপস্কৰে সজ্জিত উপহাৰসমূহো তেওঁলোকে প্ৰদান কৰিলে।
Verse 13
उपानत्पादुकाभिश्च यतिनश्च तपस्विनः । योग्यैः पट्टदुकूलैश्च विविधैश्चित्ररल्लकैः
আৰু যতি আৰু তপস্বীসকলক তেওঁলোকে জোতা-পাদুকা আদি পাদাৱৰণ, উপযুক্ত পট্টদুকূল (ৰেশমী বস্ত্ৰ), সুন্দৰ পোশাক আৰু নানাবিধ চিত্ৰবৰ্ণ ৰল্লক (নকশা-কাপোৰ) দান কৰিলে।
Verse 14
दंडैः कमंडलुयुतैरजिनैर्मृगसंभवैः । कौपीनैरुच्चमंचैश्च परिचारककांचनैः
দণ্ড, কমণ্ডলু, মৃগচর্মৰ অজিন, কৌপীন, উচ্চ আসন আৰু শয্যা, আৰু পৰিচাৰকসকলৰ বাবে কাঁচন-বেতন দান কৰি—কাশীৰ পবিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ধৰ্মজীৱন পোষণ কৰা হয়।
Verse 15
मठैर्विद्यार्थिनामन्नैरतिथ्यर्थं महाधनैः । महापुस्तकसंभारैर्लेखकानां च जीवनैः
মঠ স্থাপন কৰি, বিদ্যাৰ্থীসকলক অন্ন দান কৰি, অতিথি-সেৱাৰ বাবে মহাধন অৰ্পণ কৰি, মহাপুস্তক-সংগ্ৰহ যোগান ধৰি, আৰু লেখকসকলৰ জীৱিকা দান কৰি—কাশীত বিদ্যা আৰু ধৰ্ম স্থিতি লাভ কৰে।
Verse 16
बहुधौषधदानैश्च सत्रदानैरनेकशः । ग्रीष्मे प्रपार्थद्रविणैर्हेमंतेग्निष्टिकेंधनैः
বহু প্ৰকাৰ ঔষধ দান কৰি, আৰু বহু বাৰ সত্র (বিনামূলীয়া ভোজনালয়) দান কৰি; গ্ৰীষ্মত প্ৰপা (পানীয়-স্থল)ৰ বাবে ধন যোগাই, আৰু হেমন্তত অগ্নিৰ বাবে কাঠ-ইন্ধন দান কৰি—কাশীত ঋতু-অনুযায়ী দানধৰ্ম সম্পন্ন হয়।
Verse 17
छत्राच्छादनिकाद्यर्थे वर्षाकालोचितैर्बहु । रात्रौ पाठप्रदीपैश्च पादाभ्यंजनकादिभिः
বৰ্ষাকাল-উচিত বহু বস্তু—ছাতি, আচ্ছাদন আদি—দান কৰি; আৰু ৰাতি পাঠৰ বাবে প্ৰদীপ যোগাই, লগতে পাদাভ্যঞ্জন আদি আৰাম দান কৰি—কাশীত পূজা আৰু অধ্যয়নৰ বাবে বিবেচনাপূৰ্ণ সেৱা কৰা হয়।
Verse 18
पुराणपाठकांश्चापि प्रतिदेवालयं धनैः । देवालये नृत्यगीतकरणार्थैरनेकशः
আৰু প্ৰতিটো দেৱালয়ত পুৰাণ-পাঠকসকলক ধন দান কৰি; আৰু দেৱালয়ৰ ভিতৰত নৃত্য, গীত আৰু সিহঁতৰ প্ৰদৰ্শনৰ বাবে বাৰে বাৰে সামগ্ৰী যোগাই—কাশীত উপাসনাৰ মহিমা বৃদ্ধি পায়।
Verse 19
देवालय सुधाकार्यैर्जीर्णोद्धारैरनेकधा । चित्रलेखनमूल्यैश्च रंगमालादिमंडनैः
দেৱালয়ত লেপন-কাৰ্য আৰু মেৰামতি, নানাভাৱে জীৰ্ণ হোৱা মন্দিৰৰ জীৰ্ণোদ্ধাৰ; পবিত্ৰ চিত্ৰলেখনৰ মূল্য দান, আৰু ৰঙীন মালা আদি মণ্ডনেৰে—কাশীৰ পুণ্য তীৰ্থসেৱা সম্পন্ন হয়।
Verse 20
नीराजनैर्गुग्गुलुभिर्दशां गादि सुधूपकैः । कर्पूरवर्तिकाद्यैश्च देवार्चार्थैरनेकशः
নীৰাজন (আৰতি)ৰ অৰ্থে দান, গুগ্গুলু ধূপ, দহ-সামগ্ৰী ধূপ আদি উত্তম ধূপন; কৰ্পূৰ-বত্তি আদি—দেৱাৰ্চনাৰ বাবে পুনঃপুনঃ অৰ্ঘ্য দান কৰিলে—কাশীত মন্দিৰসেৱাৰ পুণ্য বৃদ্ধি পায়।
Verse 21
पंचामृतानां स्नपनैः सुगंध स्नपनैरपि । देवार्थं मुखवासैश्च देवोद्यानैरनेकशः
পঞ্চামৃতৰে দেৱতাৰ স্নাপন, আৰু সুগন্ধ স্নাপন-বিধিৰেও; দেৱাৰ্থে মুখবাস (মুখ-সুগন্ধ)ৰ নৈবেদ্য, আৰু দেৱোদ্যান স্থাপন কৰি—পুনঃপুনঃ—কাশীৰ পবিত্ৰ পূজা-সেৱা সম্পন্ন হয়।
Verse 22
महापूजार्थमाल्यादि गुंफनार्थैस्त्रिकालतः । शंखभेरीमृदंगादिवाद्यनादैः शिवालये
মহাপূজাৰ অৰ্থে ত্ৰিকালত মালা আদি গাঁথি সজোৱা; আৰু শিৱালয়ত শঙ্খ, ভেৰী, মৃদংগ আদি বাদ্যৰ গম্ভীৰ নাদেৰে—কাশীৰ পূজাৰ ঐশ্বৰ্য প্ৰকাশ পায়।
Verse 23
घंटागुडुककुंभादि स्नानोपस्करभाजनैः । श्वेतैर्मार्जनवस्त्रैश्च सुगंधैर्यक्षकर्दमैः
ঘণ্টা, গুডুক, কুম্ভ আদি স্নান-উপস্কৰভাজনেৰে; মাৰ্জনৰ বাবে শ্বেত বস্ত্ৰেৰে; আৰু সুগন্ধ উবটন-লেপ তথা সুগন্ধি পেষ্টেৰে—কাশীত শুদ্ধ আৰু যোগ্য পূজাৰ বাবে মন্দিৰ সজ্জিত হয়।
Verse 24
जपहोमैः स्तोत्रपाठैः शिवनामोच्चभाषणैः । रासक्रीडादिसंयुक्तैश्चलनैः सप्रदक्षिणैः
জপ-হোম, স্তোত্ৰ-পাঠ, আৰু শিৱ-নাম উচ্চস্বৰে উচ্চাৰণ কৰি; ৰাস-ক্ৰীড়া আদি পবিত্ৰ নৃত্য-চলনসহ, প্ৰদক্ষিণাসহ একেলগে—তেওঁলোকে কাশীত আৰাধনা কৰিছিল।
Verse 25
एवमादिभिरुद्दंडैः क्रियाकांडैरनेकशः । पंचरात्रमुषित्वा तु कृत्वा तीर्थान्यनेकशः
এইদৰে বহু ধৰণৰ কঠোৰ ক্ৰিয়াকাণ্ড আৰু বিধিবদ্ধ কৰ্ম পুনঃপুনঃ সম্পাদন কৰি, তেওঁলোকে পাঁচ ৰাতি থাকিল আৰু বহু তীৰ্থ-ঘাট তথা পবিত্ৰ স্থান ভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 26
दीनानाथांश्च संतर्प्य नत्वा विश्वेश्वरं विभुम् । ब्रह्मचर्यादिनियमैस्तीर्थमेवं प्रसाध्य च
দীন-দুখীয়াক আৰু অসহায়ক সন্তুষ্ট কৰি, মহাবলী বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভুক প্ৰণাম কৰি, ব্ৰহ্মচৰ্য আদি নিয়মেৰে তেওঁলোকে তীৰ্থ-ব্ৰত বিধিমতে সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 27
पुनः पुनर्विश्वनाथं दृष्ट्वा स्तुत्वा प्रणम्य च । जग्मुः परोपकारार्थमगस्तिर्यत्र तिष्ठति
পুনঃপুনঃ বিশ্বনাথক দৰ্শন কৰি, স্তৱ কৰি, প্ৰণাম জনাই, পৰোপকাৰৰ উদ্দেশ্যে তেওঁলোকে সেই ঠাইলৈ গ’ল য’ত অগস্ত্য মুনি অৱস্থান কৰে।
Verse 28
स्वनाम्ना लिंगमास्थाप्य कुंडं कृत्वा तदग्रतः । शतरुद्रियसूक्तेन जपन्निश्चलमानसः
নিজ নামত লিঙ্গ স্থাপন কৰি, আৰু তাৰ সন্মুখত কুণ্ড নিৰ্মাণ কৰি, অচঞ্চল একাগ্ৰচিত্তে তেওঁ শতৰুদ্ৰীয় সূক্ত জপ কৰিলে।
Verse 29
तं दृष्ट्वा दूरतो देवा द्वितीयमिव भास्करम् । ज्वलज्ज्वलनसंकाशैरंगैः सर्वत्रसोज्ज्वलम्
দূৰৰ পৰা তাক দেখি দেৱতাসকলে তাক যেন দ্বিতীয় সূৰ্য বুলি ভাবিলে; জ্বলন্ত অগ্নিৰ সদৃশ অঙ্গসমূহে সৰ্বত্ৰ দীপ্তিময় কৰি তুলিছিল।
Verse 30
साक्षात्किंवाडवाग्निर्वा मूर्त्या वै तप्यते तपः । स्थाणुवन्निश्चलतरं निर्मलं सन्मनो यथा
ই কি সঁচাকৈ বাডৱাগ্নি নিজেই, দেহধাৰী হৈ তপস্যা কৰি আছে? স্তম্ভৰ দৰে সৰ্বথা নিশ্চল—পবিত্ৰ, যেন সজ্জনৰ মন।
Verse 31
अथवा सर्व तेजांसि श्रित्वेमां ब्राह्मणीं तनुम् । शीलयंति परं धाम शातंशांत पदाप्तये
অথবা সকলো তেজ এই ব্ৰাহ্মণীয় দেহত আশ্ৰয় লৈ পৰম ধামত অৱস্থিত থাকে, পৰম-শান্ত পদ লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে।
Verse 32
तपनस्तप्यतेऽत्यर्थं दहनोपि हि दह्यते । यत्तीव्रतपसाद्यापि चपलाऽचपलाभवत्
সূৰ্যও যেন অতিশয় দগ্ধ হৈছে, অগ্নিও যেন দহি উঠিছে; কিয়নো তীব্ৰ তপস্যাৰ বলত স্বভাৱতে চঞ্চল বস্তুটিও অচঞ্চল হৈ পৰিল।
Verse 33
यस्याश्रमे ऽत्र दृश्यंते हिंस्रा अपि समंततः । सत्त्वरूपा अमी सत्त्वास्त्यक्त्वा वैरं स्वभावजम्
যাৰ আশ্ৰমত ইয়াত চাৰিওফালে হিংস্ৰ জন্তুবোৰো সত্ত্বৰূপ, কোমল স্বভাৱৰ দৰে দেখা যায়; সিহঁতে স্বভাৱজাত বৈৰ ত্যাগ কৰিছে।
Verse 34
शुंडादंडेन करटिः सिंहं कंडूयतेऽभयः । अष्टापदांके स्वपिति केसरी केसरोद्भटः
নিৰ্ভয় কাশীত হাতীয়ে শুঁড়ৰ দণ্ডেৰে সিংহক খুজলি দিয়ে; আৰু কেশৰে উজ্জ্বল, মহাকেশৰী সিংহ হাতীৰ কোলাত নিশ্চিন্তে শুই থাকে।
Verse 35
सूकरः स्तब्धरोमापि विहाय निजयूथकम् । चरेद्वनशुनां मध्ये मुस्तान्यस्तेक्षणोबली
কঠিন ৰোমযুক্ত শূকৰেও নিজৰ দল ত্যাগ কৰি কাশীৰ নিৰ্ভয় সীমাত বন-কুকুৰৰ মাজত ঘূৰে—বলৱান হয়েও দৃষ্টি নম্ৰভাৱে তললৈ নত।
Verse 36
भूदारोपि न भूदारं तथाकुर्याद्यथाऽन्यतः । सर्वा लिंगमयी काशी यतस्तद्भीतियंत्रितः
স্বভাৱত উগ্ৰজনেও ইয়াত অন্য ঠাইৰ দৰে উগ্ৰতা নকৰে; কিয়নো সমগ্ৰ কাশী লিঙ্গময়, আৰু সেই পৰম তত্ত্বৰ ভয়-ভক্তিত জীৱসমূহ সংযত হয়।
Verse 37
क्रोडीकृत्य क्रोडपोतं तरक्षुः क्रीडयत्यहो । शार्दूलबालानुत्सार्य शार्दूलीमेणपोतकः
আশ্চৰ্য বটে: তৰক্ষুৱে কোলত এটা শূকৰ-পোৱালি লৈ খেলি থাকে; আৰু শাৰ্দূলীয়ে নিজৰ পোৱালিবোৰ আঁতৰাই হৰিণ-পোৱালিৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰে।
Verse 38
चलत्पुच्छोथ पिबति फेनिलेनाननेन वै । स्वपंतं लोमशं भल्लं वानरश्चलदंगुलिः
তাৰ পাছত পুচ্ছ নচাই, আঙুলিবোৰ সদায় চঞ্চল বানৰে ফেনিল মুখেৰে পান কৰে; আৰু কাষতে লোমশ ভালুক শুই থাকে।
Verse 39
यूका संवीक्ष्यवीक्ष्यैव भक्षयेद्दंतकोटिभिः । गोलांगूलारक्तमुखानीलां गा यूथथनायकाः
সিহঁতক বাৰে বাৰে চাই চাই এনেকুৱা যে জোঁৱেও দাঁতৰ আগচুকাৰে কামুৰিব; আৰু গোটৰ নেতা—নীল দেহ, ৰক্তিম মুখ, গোল লেজযুক্ত—ভয়শূন্যে বিচৰণ কৰে।
Verse 40
जातिस्वभावमात्सर्यं त्यक्त्वैकत्र रमंति च । शशाः क्रीडंति च वृकैस्तैः पृष्ठलुंठनैर्मुहुः
জাতি আৰু স্বভাৱজনিত ঈৰ্ষা ত্যাগ কৰি সিহঁতে একে ঠাইতে একেলগে আনন্দ কৰে; আৰু শশাও বাঘিনীৰ দৰে নোহোৱা, বাৰে বাৰে পিঠি উলটাই লুটিয়াই নেকুৰাৰ সৈতে খেল ধৰে।
Verse 41
आखुश्चाखुभुजः कर्णं कंडूयेत चलाननः । मयूरपुच्छपुटगो निद्रात्योतुः सुखाधिकम्
চঞ্চল মুখৰ এঁদুৰে এঁদুৰ-ভক্ষকৰ কাণ খুজলাই দিয়ে; আৰু ময়ূৰৰ পুচ্ছৰ আৱৰণৰ ভিতৰত শুই থকা জনে অধিক সুখে, অতিশয় আৰামে নিদ্ৰা কৰে।
Verse 42
स्वकंठं घर्षयत्येव केकिकंठे भुजंगमः । भुजंगमफणापृष्ठे नकुलः स्वकुलोचितम्
ভুজঙ্গই ময়ূৰৰ কণ্ঠত নিজৰ কণ্ঠ ঘঁহে; আৰু ফণা তোলা সাপৰ পিঠিত নেউলে নিজৰ কুল-স্বভাৱসুলভ আচৰণ কৰে—তথাপি কাশীত বৈৰ নাই।
Verse 43
वैरं परित्यज्य लुठेदुत्प्लुत्योत्प्लुत्य लीलया । आलोक्य मूषकं सर्पश्चरंतं वदनाग्रतः
বৈৰ ত্যাগ কৰি সাপটি লীলায় উফৰি উফৰি লুটিয়াই যায়; আৰু মুখৰ আগচুকাৰ সন্মুখতে চলা এঁদুৰটিক চাই চাই থাকে।
Verse 44
क्षुधांधोपि न गृह्णाति सोपि तस्माद्बिभेति नो । प्रसूयमानां हरिणीं दृष्ट्वा कारुण्यपूर्णदृक्
ক্ষুধাই অন্ধ হোৱা জনেও তাক নধৰে; আৰু সেয়েও তাক ভয় নকৰে। প্ৰসূতি-বেদনাত থকা হৰিণীক দেখি তাৰ দৃষ্টি কৰুণাৰে পৰিপূৰ্ণ হয়।
Verse 45
तद्दृष्टिपातं मुंचन्वै व्याघ्रो दूरं व्रजत्यहो । व्याघ्री व्याघ्रस्य चरितं मृगी मृगविचेष्टितम् । उभे कथयतो ऽन्योन्यं सख्याविवमुदान्विते
সেই দৃষ্টিপাত আঁতৰাই বাঘ—আশ্চৰ্যভাৱে—দূৰলৈ গুচি যায়। বাঘিনীয়ে বাঘৰ আচৰণ ক’য়, আৰু হৰিণীয়ে হৰিণৰ ৰীতি; দুয়ো আনন্দে ভৰি, যেন সখী, পৰস্পৰে কথা পাতে।
Verse 46
दृष्ट्वाप्युद्दंडकोदंडं शबरं शंबरोमृगः । धृष्टो न वर्त्म त्यजति सोपि कंडूयतेपि तम्
লাঠি আৰু ধনু উঠাই থকা শিকাৰীক দেখিও ধৃষ্ট শম্বৰ-মৃগে পথ নাছাৰে; আৰু শিকাৰীও কেৱল নিজকে খুঁজলি থাকে—তাক ক্ষতি নকৰে।
Verse 47
रोहितोऽरण्यमहिषमुद्धर्षति निराकुलः । चमरीशबरीकेशैः संमिमीते स्ववालधिम्
‘ৰোহিত’ হৰিণে নিৰ্ভয়ে বনৰ মহিষৰ সৈতে খেলধূলা কৰে, নিৰাকুল। আৰু চমৰী-যাক আৰু শবৰী জন্তুৰ লোমেৰে সি নিজৰেই লেজ তুলনা কৰি মাপে।
Verse 49
हुंडौ च मुंड युद्धाय न सज्जेते जयैषिणौ । एणशावं सृगालोपि मृदुस्पृशति पाणिना
হুণ্ডা আৰু মুণ্ডাও, জয়লাভৰ আকাঙ্ক্ষাত, যুদ্ধলৈ সাজু নহয়। শিয়ালেও হৰিণ-পোৱালিক হাতৰ পাঞ্জাৰে কোমলকৈ স্পৰ্শ কৰে।
Verse 50
तृण्वंति तृणगुल्मादीन्श्वापदास्त्वापदास्पदम् । लोकद्वये दुःखहंहि धिक्तन्मांसस्य भक्षणम्
বনৰীয়া পশুৱে ঘাঁহ-ঝোপ আদি খায়, কিন্তু মাংস বিপদৰ আসন হয়। ই দুয়ো লোকতে দুখ আনে; সেই মাংস ভক্ষণ ধিক্কাৰযোগ্য।
Verse 51
यः स्वार्थं मांसपचनं कुरुते पापमोहितः । यावंत्यस्य तु रोमाणि तावत्स नरके वसेत्
যি পাপ-মোহত পৰি নিজৰ স্বাৰ্থৰ বাবে মাংস ৰান্ধে, সি দেহৰ যিমান ৰোম আছে সিমান বছৰ নৰকত বাস কৰিব।
Verse 52
परप्राणैस्तु ये प्राणान्स्वान्पुष्णं ति हि दुर्धियः । आकल्पं नरकान्भुक्त्वा ते भुज्यंतेत्र तैः पुनः
যিসকল দুষ্টবুদ্ধি লোকে আনৰ প্ৰাণ লৈ নিজৰ জীৱন পোষে, তেওঁলোকে এক কল্পজুৰি নৰক ভুগি, পাছত ইয়াত সেই একে সত্ত্বাই পুনৰ তেওঁলোকক ভক্ষণ কৰে।
Verse 53
जातुमांसं न भोक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि । भोक्तव्यं तर्हि भोक्तव्यं स्वमांसं नेतरस्य च
কেতিয়াও মাংস ভক্ষণ কৰা উচিত নহয়—প্ৰাণ গলাত লাগিলেও। যদি খোৱাই লাগে, তেন্তে নিজৰ মাংস খোৱা উচিত, আনৰ নহয়।
Verse 54
वरमेतेश्वापदा वै मैत्रावरुणि सेवया । येषां न हिंसने बुद्धिर्नतु हिंसापरा नराः
হে মৈত্ৰাৱৰুণি! যিসকল বনৰীয়া পশুৰ বুদ্ধি হিংসাত নিবদ্ধ নহয়, সিহঁতেই উত্তম; হিংসাপৰায়ণ মানুহ নহয়।
Verse 55
बकोपि पल्वले मत्स्यान्नाश्नात्यग्रेचरानपि । न महांतोप्यमहतो मत्स्या मत्स्यानदंति वै
পুখুৰীত বগলাও সন্মুখত থকা মাছ নাখায়; আৰু ডাঙৰ মাছেও সৰু মাছক নাখায়। কাশীৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত স্বাভাৱিক নিষ্ঠুৰতাও সংযত হয়।
Verse 56
एकतः सर्वमांसानि मत्स्यमांसं तथकैतः । स्मृतिः स्मृतेति किंत्वेभिरतोमत्स्याञ्जहत्यमी
এফালে সকলো ধৰণৰ মাংস—মাছৰ মাংসো আছে; কিন্তু কেৱল ‘স্মৃতি, স্মৃতি’ বুলি ক’লে কি লাভ? সেয়ে এই জীৱবোৰে মাছ খোৱা ত্যাগ কৰে।
Verse 57
श्येनोपि वर्तिकां दृष्ट्वा भवत्येष पराङ्मुखः । चित्रमत्रापि मधुपा भ्रमंति मलिनाशयाः
শেন পাখীয়েও বটেৰ দেখি তাৰ পৰা মুখ ঘূৰায়। কিন্তু আশ্চৰ্য যে ইয়াত মৌমাখিবোৰ তথাপি ঘূৰি ফুৰে—যিসকলৰ অন্তৰৰ অভিপ্ৰায় মলিন।
Verse 58
सुचिरं नरकान्भुक्त्वा मदिरापानलंपटाः । मधुपा एव गायंते भ्रांतिभाजः पुनः पुनः
মদিৰাপানত আসক্ত হৈ যিসকলে দীঘলীয়া কাল নৰক ভোগে, সিহঁতে মৌমাখি হৈ জন্ম লয়; ভ্ৰমৰ ভাগী হৈ সিহঁতে পুনঃ পুনঃ গুঞ্জৰিত কৰে।
Verse 59
अतएव पुराणेषु गाथेति परिगीयते । स्फुटार्थात्र पुराणज्ञैर्ज्ञात्वा तत्त्वं पिनाकिनः
সেয়েহে পুৰাণসমূহত ইয়াক ‘গাথা’ বুলি গাই গাই কোৱা হয়। ইয়াত অৰ্থ স্পষ্ট—পুৰাণজ্ঞসকলে পিনাকিন (শিৱ)ৰ তত্ত্ব বুজি এই কথা জানে।
Verse 60
क्व मांसं क्व शिवे भक्तिः क्व मद्यं क्व शिवार्चनम् । मद्यमांसरतानां च दूरे तिष्ठति शंकरः
মাংসৰ সৈতে শিৱভক্তিৰ কি সম্পৰ্ক? মদ্যৰ সৈতে শিৱাৰ্চনৰ কি যোগ? যিসকল মদ্য-মাংসত আসক্ত, তেওঁলোকৰ পৰা শংকৰ বহু দূৰত থাকে।
Verse 61
विना शिवप्रसादं हि भ्रांतिः क्वापि न नश्यति । अतएव भ्रमंत्येते भ्रमराः शिववर्जिताः
শিৱৰ প্ৰসাদ নাথাকিলে ভ্ৰম ক’তো সঁচাকৈ নাশ নহয়। সেয়েহে শিৱবিহীন এই ‘ভ্ৰমৰ’সকল সদায়ে ঘূৰি ফুৰে।
Verse 62
इत्याश्रमचरान्दृष्ट्वा तिर्यञ्चोपि मुनीनिव । अबोधिविबुधैरित्थं प्रभावः क्षेत्रजस्त्वयम्
এইদৰে আশ্ৰমবাসী মুনিৰ দৰে আচৰণ কৰা জন্তুবোৰো দেখি, বিদ্বানসকলে বুজিলে—‘এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ পৰা জন্মা প্ৰভাৱ এনেকুৱাই।’
Verse 63
यतो विश्वेश्वरेणैते तिर्यञ्चोप्यत्रवासिनः । निधनावसरे मोच्यास्तारक स्योपदेशतः
কাৰণ বিশ্বেশ্বৰে বিধান কৰিছে যে ইয়াত বাস কৰা এই জন্তুবোৰো মৃত্যুৰ সময়ত তাৰক উপদেশ (মন্ত্ৰ)ৰ দ্বাৰা মুক্তি লাভ কৰিব।
Verse 64
ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं यो वसेत्कृतनिश्चयः । तं तारयति विश्वेशो जीवंतमथवा मृतम्
ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য জানি যিজনে দৃঢ় সংকল্পে ইয়াত বাস কৰে, বিশ্বেশ্বৰে তাক তাৰে—জীৱিত হওক বা মৃত হওক।
Verse 65
अविमुक्तरहस्यज्ञा मुच्यंते ज्ञानि नो नराः । अज्ञानिनोपि तिर्यञ्चो मुच्यंते गतकिल्बिषाः
অৱিমুক্ত (কাশী)ৰ ৰহস্য জনা জ্ঞানী নৰসকল মুক্ত হয়। অজ্ঞানী—এমনকি তিৰ্যক্ জন্তুবোৰো—পাপক্ষয় হৈ মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 66
इत्याश्चर्यपरा देवा यावद्यांत्याश्रमं मुनेः । तावत्पक्षिकुलं दृष्ट्वा भृशं मुमुदिरे पुनः
এইদৰে বিস্ময়ে পৰিপূৰ্ণ দেৱতাসকল মুনিৰ আশ্ৰমলৈ আগবাঢ়িল। পথত পাখিৰ জাক দেখি তেওঁলোকে পুনৰ অতি আনন্দিত হ’ল।
Verse 67
सारसो लक्ष्मणाकंठे कंठमाधाय निश्चलः । मन्यामहे न निद्रातिध्यायेद्विश्वेश्वरं किल
সাৰস পাখিটো লক্ষ্মণাৰ কণ্ঠত নিজৰ কণ্ঠ থৈ নিশ্চল হৈ আছে। আমি ভাবোঁ ই একেবাৰে নিদ্ৰাত নহয়—নিশ্চয়েই বিশ্বেশ্বৰ (শিৱ)ক ধ্যান কৰিছে।
Verse 68
कंडूयमाना वरटा स्वचंचुपुटकोटिभिः । हंसं कामयमानं तु वारयेत्पक्षधूननैः
মাইকী পাখিটো নিজৰ ঠোঁটৰ আগচুকাৰে নিজকে খুজলি, কামাতুৰ হাঁহটোক পাখি ঝাঁকনিৰে বাধা দিয়ে।
Verse 69
निरुद्ध्यमान चक्रेण चक्रीक्रेंकितभाषणैः । वदतीति किमत्रापि कामिता कामिनां वर
‘চক্ৰেৰে ৰুদ্ধ হ’লেও চক্ৰৱাক পাখিটো কৰ্কশ কেঁকনিৰে কথা কয়—তেন্তে ইয়াত, হে প্ৰেমীৰ শ্ৰেষ্ঠ, কামাতুৰসকলৰ আকাঙ্ক্ষাৰ পাত্ৰজনৰ বিষয়ে আৰু কি ক’ব?’
Verse 70
कलकंठः किलोत्कंठं मंजुगुंजति कुंजगः । ध्यानस्थः श्रोष्यति मुनिः पारावत्येति वार्यते
উৎকণ্ঠাৰে কোকিলাই কুঞ্জত মধুৰ গুঞ্জন কৰে। ‘মুনি ধ্যানস্থ—তেওঁ শুনিব!’ এই বুলি পাৰাৱতীক ডাকিবলৈ বাধা দিয়া হয়।
Verse 71
केकीकेकां परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात् । चकोरश्चंद्रिका भोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः
ময়ূৰে ‘কেকী’ ধ্বনি ত্যাগ কৰি, মুনিক বিঘ্ন হ’ব বুলি ভয়তে মৌন হৈ থাকে। আৰু চকোৰ, চন্দ্ৰিকাৰ পানকাৰী, যেন নিশাব্ৰত পালন কৰিছে তেনেকৈ স্থিৰ থাকে।
Verse 72
पठंती सारिकासारं शुकंसंबोधयत्यहो । अपारावारसंसारसिंधुपारप्रदः शिवः
সাৰিকাই সাৰ-সাৰ পাঠ কৰে আৰু শুকক জাগ্ৰত কৰে—আহা, বিস্ময়! অপাৰ সংসাৰ-সিন্ধুৰ পাৰ কৰাই দিওঁতা শিৱই।
Verse 73
कोकिलः कोमलालापैः कलयन्किलकाकलीम् । कलिकालौ कलयतः काशीस्थान्नेतिभाषते
কোকিলে কোমল সুৰে নিজৰ মধুৰ কাকলী গঢ়ি, যেন ক’লিযুগৰ কঠোৰতাকেই গণনা কৰা লোকক কয়—‘কাশীত বাস কৰা সকলৰ বাবে তেনেকুৱা নহয়!’
Verse 74
मृगाणां पक्षिणामित्थं दृष्ट्वा चेष्टां त्रिविष्टपम् । अकांडपातसंकष्टं निनिंदुस्त्रिदशा बहु
হৰিণ আৰু পক্ষীৰ এনে আচৰণ দেখি, ত্ৰিদেৱতাই স্বৰ্গকেই বহুত নিন্দা কৰিলে—অকস্মাৎ পতনৰ দুঃখ-সংকটে ব্যাকুল হৈ।
Verse 75
वरमेतेपक्षिमृगाः पशवः काशिवासिनः । येषां न पुनरावृत्तिर्नदेवानपुनर्भवाः
কাশীত বাস কৰা পক্ষী, মৃগ আৰু পশুও ধন্য; তেওঁলোকৰ বাবে সংসাৰত পুনৰাগমন নাই। এই অপুনৰ্ভৱ-মুক্তি দেবতাসকলৰো সহজে লাভ নহয়।
Verse 76
काशीस्थैः पतितैस्तुल्या न वयं स्वर्गिणः क्वचित् । काश्यां पाताद्भयं नास्ति स्वर्गेपाताद्भयं महत्
আমি কেতিয়াও স্বৰ্গগামী হ’বলৈ নাখোজোঁ; কাশীত থাকি যোৱা পতিতসকলৰ সমান হোৱাই ভাল। কাশীত পতনৰ ভয় নাই, কিন্তু স্বৰ্গত পতনৰ ভয় অতি মহান।
Verse 77
वरं काशीपुरी वासो मासोपवसनादिभिः । विचित्रच्छत्रसंछायं राज्यं नान्यत्र नीरिपु
হে নিৰ্বৈৰী ৰজা, মাসোপবাস আৰু তপস্যা আদি থাকিলেও কাশীপুৰীত বাস কৰাই শ্ৰেষ্ঠ; অন্য ঠাইত বিচিত্ৰ ছত্ৰৰ ছাঁত থকা ৰাজ্যও তাৰ তুলনা নহয়।
Verse 78
शशकैर्मशकैः काश्यां यत्पदं हेलयाप्यते । तत्पदं नाप्यतेऽन्यत्र योगयुक्त्यापि योगिभिः
কাশীত যি পৰম পদ হেলাৰে—খৰগোশ-মশা সদৃশ তুচ্ছ জীৱেও—লাভ কৰে, সেই পদ অন্য ঠাইত যোগীসকলে যোগ-যুক্তিৰোও লাভ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 79
वरं वाराणसीरंको निःशंकोयो यमादपि । न वयं त्रिदशायेषां गिरितोपीदृशी दशा
ৱাৰাণসীত দৰিদ্ৰ হৈও নিৰ্ভয়ে—যমৰ প্ৰতিও নিঃশংক—থকাই শ্ৰেষ্ঠ; অন্য ঠাইত পাহাৰত দেবতাসকলৰ অধিপতি হ’লেও তেনে দশা আমাৰ নহয়।
Verse 80
ब्रह्मणो दिवसाष्टांशेषपदमैंद्रं विनश्यति । सलोकपाल सार्कं च सचंद्रग्रहतारकम्
যেতিয়া ব্ৰহ্মাৰ দিনৰ কেৱল অষ্টমাংশ বাকী থাকে, তেতিয়া ইন্দ্ৰৰ পদ বিনাশ হয়—লোকপালসকলসহ, সূৰ্যসহ, আৰু চন্দ্ৰ, গ্ৰহ-নক্ষত্ৰসহ।
Verse 81
परार्धद्वयनाशेपि काशीस्थो यो न नश्यति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां श्रेयः समाचरेत्
দুটা পৰাৰ্ধ ধ্বংস হোৱা মহাপ্ৰলয়তো, যি কাশীত অৱস্থিত থাকে সি নাশ নহয়। সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে কাশীত পৰম শ্ৰেয়স সাধন কৰা উচিত।
Verse 82
यत्सुखं काशिवासेत्र न तद्ब्रह्मांडमंडपे । अस्ति चेत्तत्कथं सर्वे काशीवासाभिलाषुकाः
কাশীত বাস কৰাৰ যি সুখ ইয়াত পোৱা যায়, সি ব্ৰহ্মাণ্ডৰ মহামণ্ডপতো নাই। যদি তাত থাকিলেহেঁতেন, তেন্তে সকলোৱে কিয় কাশীবাসৰ আকাঙ্ক্ষা কৰে?
Verse 83
जन्मांतरसहस्रेषु यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्यपरिवर्तेन काश्यां वासोऽत्र लभ्यते
সহস্ৰ সহস্ৰ জন্মত যি পুণ্য সঞ্চিত হয়, সেই পুণ্যৰ পৰিবর্তন-ফলস্বৰূপেই ইয়াত কাশীত বাস লাভ হয়।
Verse 84
लब्धोपि सिद्धिं नो यायाद्यदि कुद्ध्येत्त्रिलोचनः । तस्माद्विश्वेश्वरं नित्यं शरण्यं शरणं व्रजेत्
সিদ্ধি লাভ কৰিলেও, যদি ত্ৰিলোচন প্ৰভু অসন্তুষ্ট হন তেন্তে পূৰ্ণতা নাহে পোৱা যায়। সেয়ে সদায় শৰণদাতা বিশ্বেশ্বৰক শৰণ লোৱা উচিত।
Verse 85
धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । अखंडं हि यथा काश्यां न तथा न्यत्र कुत्रचित्
ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ—মানৱজীৱনৰ এই চাৰিটা পুৰুষাৰ্থ কাশীত অখণ্ড আৰু সমগ্ৰ ৰূপে উপলব্ধ; আন কোনো ঠাইত কেতিয়াও তেনে নহয়।
Verse 86
आलस्येनापि यो यायाद्गृहाद्विश्वेश्वरालयम् । अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे
আলস্যবশতেও যি গৃহৰ পৰা বিশ্বেশ্বৰ মন্দিৰলৈ যায়, তাৰ প্ৰতিটো পদক্ষেপতে ধৰ্ম উদয় হয়—অশ্বমেধ যজ্ঞৰ পুণ্যতকৈও অধিক।
Verse 87
यः स्नात्वोत्तरवाहिन्यां याति विश्वे शदर्शने । श्रद्धया परया तस्य श्रेयसोंतो न विद्यते
যি উত্তৰবাহিনী নদীত স্নান কৰি পৰম শ্ৰদ্ধাৰে বিশ্বেশৰ দর্শনলৈ যায়, তাৰ শ্ৰেয়সৰ কোনো সীমা নাই।
Verse 88
स्वर्धुनी दर्शनात्स्पर्शात्स्नानादाचमनादपि । संध्योपासनतो जप्यात्तर्पणाद्देवपूजनात्
স্বৰ্গধুনী নদীৰ কেৱল দর্শন, স্পৰ্শ, স্নান আৰু আচমন কৰিলেও; সন্ধ্যা-উপাসনা, জপ, তৰ্পণ আৰু দেবপূজাৰ দ্বাৰা—কাশীত পুণ্য সদায় বৃদ্ধি পায়।
Verse 89
पंचतीर्थावलोकाच्च ततो विश्वेश्वरेक्षणात् । श्रद्धास्पर्शनपूजाभ्यां धूपदीपादिदानतः
পঞ্চতীৰ্থ অৱলোকন কৰি, তাৰ পাছত বিশ্বেশ্বৰক দৰ্শন কৰিলে; শ্ৰদ্ধাভৰা স্পৰ্শ আৰু পূজাৰে, আৰু ধূপ-দীপ আদি দান-অৰ্পণে—কাশীত পুণ্য সদায় অধিকতর হয়।
Verse 90
प्रदक्षिणैः स्तोत्रजपैर्नमस्कारैस्तु नर्त्तनैः । देवदेवमहादेव शंभो शिवशिवेति च
প্ৰদক্ষিণা, স্তোত্ৰ-পাঠ আৰু জপ, নমস্কাৰ আৰু নৃত্য কৰি ‘দেৱদেৱ মহাদেৱ! শম্ভো! শিৱ, শিৱ!’ বুলি উচ্চাৰণ কৰিলে—কাশীত ভক্তি মহাপুণ্যৰ শক্তিশালী উৎস হয়।
Verse 91
धूर्जटे नीलकंठेश पिनाकिञ्शशिशेखर । त्रिशूलपाणे विश्वेश रक्षरक्षेतिभाषणैः
‘ধূৰ্জটি! নীলকণ্ঠেশ! পিনাকী! শশীশেখৰ! ত্ৰিশূলপাণি বিশ্বেশ—ৰক্ষা, ৰক্ষা!’ এইদৰে প্ৰাৰ্থনা উচ্চাৰণ কৰিলে—কাশীত শিৱৰ ৰক্ষাকবচ লাভ হয় আৰু শুভ পুণ্য বৃদ্ধি পায়।
Verse 92
मुक्तिमंडपिकायां च निमेषार्धो पवेशनात् । तत्र धर्मकथालापात्पुराणश्रवणादपि
মুক্তি-মণ্ডপিকাত নিমেষৰ আধা সময়ৰ বাবেও প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু তাত ধৰ্মকথা আলোচনা আৰু পুৰাণ শ্ৰৱণ কৰিলেও—কাশীত মহাপুণ্য লাভ হয়।
Verse 93
नित्यादिकर्मकरणात्तथातिथिसमर्चनैः । परोपकरणाद्यैश्च धर्मस्स्यादुत्तरोत्तरः
নিত্য আৰু নিয়ত কৰ্ম পালন, অতিথিক যথাবিধি সমাৰ্চনা, আৰু পৰোপকাৰ আদি সেৱাকাৰ্যৰ দ্বাৰা—কাশীত বাস কৰা লোকৰ ধৰ্ম উত্তৰোত্তৰ বৃদ্ধি পায়।
Verse 94
शुक्लपक्षे यथा चंद्रः कलया कलयैधते । एवं काश्यां निवसतां धर्मराशिः पदेपदे
যেনেকৈ শুক্লপক্ষত চন্দ্ৰ ক’লাৰে ক’লা বৃদ্ধি পায়, তেনেকৈ কাশীত নিবাস কৰাসকলৰ ধৰ্মৰাশি পদে পদে বৃদ্ধি পায়।
Verse 95
श्रद्धाबीजो विप्रपादांबुसिक्तः शाखाविद्यास्ताश्चतस्रो दशापि । पुष्पाण्यर्था द्वे फले स्थूलसूक्ष्मे मोक्षःकामो धर्मवृक्षोयमीड्यः
এই ধৰ্মবৃক্ষ অতি পূজনীয়: ইয়াৰ বীজ শ্ৰদ্ধা, আৰু ব্ৰাহ্মণৰ পদপ্ৰক্ষালনৰ জল ইয়াক সিঞ্চন কৰে। ইয়াৰ শাখা বিদ্যাৰ শাস্ত্ৰসমূহ—চাৰি আৰু দহো। ইয়াৰ পুষ্প অৰ্থ-পুৰুষাৰ্থ, আৰু ইয়াৰ দুটা ফল—স্থূল আৰু সূক্ষ্ম: ভোগ আৰু মোক্ষ। এই ধৰ্মবৃক্ষ প্ৰশংসনীয়।
Verse 96
सर्वार्थानामत्रदात्री भवानी सर्वान्कामान्पूरयेदत्र ढुंढिः । सर्वाञ्जंतून्मोचयेदंतकाले विश्वेशोत्रश्रोत्रमंत्रोपदेशात्
ইয়াত ভৱানী সকলো প্ৰকাৰৰ অৰ্থ দান কৰে; ইয়াত ঢুংঢি সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰে। আৰু ইয়াত অন্তিম ক্ষণত বিশ্বেশ্বৰ কাণত তাৰক মন্ত্র উপদেশ দি সকলো জীৱক মুক্তি দান কৰে।
Verse 97
काश्यां धर्मस्तच्चतुष्पादरूपः काश्यामर्थः सोप्यने कप्रकारः । काश्यां कामः सर्वसौख्यैकभूमिः काश्यां श्रेयस्तत्तु किंनात्र यच्च
কাশীত ধৰ্ম চতুষ্পাদ ৰূপে দৃঢ়ভাৱে স্থিত; কাশীত অৰ্থো নানা উপায়ে লাভ হয়। কাশীত কাম সকলো সুখৰ একমাত্ৰ ভূমি পায়; আৰু কাশীতেই পৰম শ্ৰেয়স বিদ্যমান—তেন্তে ইয়াত নথকা উৎকৃষ্টতা ক’ত?
Verse 98
विश्वेश्वरो यत्र न तत्र चित्रं धर्मार्थकामामृतरूपरूपः । स्वरूपरूपः स हि विश्वरूपस्तस्मान्न काशी सदृशी त्रिलोकी
য’ত বিশ্বেশ্বৰ উপস্থিত, তাত আশ্চৰ্য নহয় যে ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু অমৃতসম মোক্ষ নিজ নিজ স্বৰূপতে উপলব্ধ হয়। কিয়নো তেওঁ স্বৰূপ-ৰূপ, বিশ্ব-ৰূপ পৰমেশ্বৰ; সেয়েহে ত্ৰিলোকত কাশীৰ সদৃশ কোনো নগৰী নাই।
Verse 99
इति ब्रुवाणा गीर्वाणा ददृशुस्तूटजं मुनेः । होमधूमसुगंधाढ्यं बटुभिर्बहुभिर्वृतम्
এইদৰে ক’বলৈ ক’বলৈ দেৱতাসকলে মুনিৰ পাতা-ঝুপুৰি দেখিলে, যি হোমধোঁৱাৰ সুগন্ধে পৰিপূৰ্ণ আছিল আৰু বহু বটুৱে (শিষ্য) ঘেৰি আছিল।
Verse 100
श्यामाकांजलियाञ्चार्थमृषिकन्यानुयायिभिः । धृतोपग्रहदर्भास्यैर्मृगशावैरलंकृतम्
সেয়া মৃগশাৱকেৰে সুসজ্জিত আছিল; তেওঁলোকৰ মুখত যজ্ঞ-উপকৰণ স্বৰূপে দৰ্ভা ঘাঁহ ধৰা আছিল, আৰু ঋষিকন্যাসকলে ভিক্ষাৰ্থে শ্যামা ধানৰ অঞ্জলি লৈ অনুসৰণ কৰি আহিছিল।
Verse 107
विधूय सर्व पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि । हंसवर्णेन यानेन गच्छेच्छिवपुरं ध्रुवम्
জানিতে বা নাজানিতে কৰা সকলো পাপ ঝাৰি পেলাই, মানুহে হংসবৰ্ণ দিৱ্য যানত আৰূঢ় হৈ নিশ্চয়েই শিৱপুৰলৈ গমন কৰে।