Adhyaya 22

Verse 1

शिवशर्मोवाच । ध्रुवाख्यानमिदं रम्यं महापातकनाशनम् । महाश्चर्यकरं पुण्यं श्रुत्वा तृप्तोस्मि भो गणौ

শিৱশৰ্মণে ক’লে: ‘ধ্ৰুৱৰ এই মনোৰম আখ্যান মহাপাতক নাশ কৰে। ই পুণ্যময় আৰু আশ্চৰ্যজনক; হে সভা, ইয়াক শুনি মই তৃপ্ত হ’লোঁ।’

Verse 2

अगस्त्य उवाच । इत्थं यावद्द्विजो ब्रूते विमानं वायुवेगगम् । तावत्प्राप महर्लोकं स्वर्लोकात्परमाद्भुतम्

অগস্ত্য ক’লে: দ্বিজে এইদৰে ক’বলৈ থাকোঁতেই, বায়ুৰ বেগেৰে ধাৱমান সেই বিমানখন তৎক্ষণাৎ স্বৰ্গলোকতকৈও অধিক আশ্চৰ্য মহৰ্লোকত উপনীত হ’ল।

Verse 3

द्विजोऽथ लोकं संवीक्ष्य सर्वतो महसा वृतम् । तौ गणौ प्रत्युवाचेदं कोयं लोको मनोहरः

তাৰ পাছত দ্বিজে চাৰিওফালে জ্যোতিতে আৱৃত সেই লোকখন চাই দুজন দিৱ্য পৰিচাৰকক ক’লে: “এই মনোহৰ লোক কোনটো?”

Verse 4

तावूचतुस्ततो विप्रं निशामय महामते । अयं स हि महर्लोकः स्वर्लोकात्परमाद्भुतः

তেতিয়া সেই দুজনে বিপ্ৰক ক’লে: “শুনা, হে মহামতি! এইটো নিশ্চয়েই মহৰ্লোক, স্বৰ্গলোকতকৈও অধিক আশ্চৰ্য।”

Verse 5

कल्पायुषो वसंत्यत्र तपसा धूतकल्मषाः । विष्णुस्मरण संक्षीण समस्तक्लेशसंचयाः

ইয়াত কল্প-আয়ুসধাৰীসকল বাস কৰে; তপস্যাৰে পাপ-মল ধুই পেলাইছে, আৰু বিষ্ণু-স্মৰণেৰে সকলো ক্লেশ-দুঃখৰ সঞ্চয় ক্ষয় হৈছে।

Verse 6

निर्व्याजप्रणिधानेन दृष्ट्वा तेजोमयं जगत् । महायोगसमायुक्ता वसंत्यत्र सुरोत्तमाः

ইয়াত দেৱসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠসকল মহাযোগে সংযুক্ত হৈ, নিৰ্ব্যাজ ধ্যান-সমাধিৰে তেজোময় জগতক দৰ্শন কৰি বাস কৰে।

Verse 7

इत्थं कथां कथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये । क्षणार्धेन विमानं तज्जनलोकं निनायतान्

হে প্ৰিয়ে, সেই দুজন ভগৱানৰ গণে এইদৰে কথা কৈ থাকোঁতেই, অতি ক্ষণাৰ্ধতে সেই বিমান তেওঁলোকক জনলোকলৈ নিলে।

Verse 8

निवसंत्यमला यत्र मानसा बह्मणः सुताः । सनंदनाद्या योगींद्राः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

সেই লোকত ব্ৰহ্মাৰ নিৰ্মল মানস-পুত্ৰসকল বাস কৰে—সনন্দন আদি—যোগীন্দ্ৰসকল, সকলোৱে ঊৰ্ধ্বৰেতস, পূৰ্ণ ব্ৰহ্মচৰ্য্যত অচল।

Verse 9

अन्ये तु योगिनो ये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः । सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तास्ते वसंत्यतिनिर्मलाः

আন আন যোগীসকলেও তাত বাস কৰে, যিসকল ব্ৰহ্মচৰ্য্য-ব্ৰতত কেতিয়াও নস্খলিত; সকলো দ্বন্দ্বৰ পৰা মুক্ত, অতিনিৰ্মল।

Verse 10

जनलोकात्तपोलोकस्तेषां लोचनगोचरः । कृतस्तेन विमानेन मनोवेगेन गच्छता

জনলোকৰ পৰা তপোলোকো তেওঁলোকৰ চকুৰ আগত পৰিল, কাৰণ সেই বিমান মনোৰ বেগেৰে আগবাঢ়ি গৈ আছিল।

Verse 11

वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्दाहवर्जिताः । वासुदेवे मनो येषां वासुदेवार्पितक्रियाः

সেই ঠাইত বৈৰাজ দেৱসকল বাস কৰে, দুঃখৰ দাহৰ পৰা মুক্ত; যিসকলৰ মন বাসুদেৱত স্থিত আৰু যিসকলৰ সকলো কৰ্ম বাসুদেৱলৈ অৰ্পিত।

Verse 12

तपसा तोष्य गोविंदमभिलाषविवर्जिताः । तपोलोकमिमं प्राप्य वसंति विजितेंद्रियाः

যিসকলে কামনা-বাসনা ত্যাগ কৰি তপস্যাৰে গোবিন্দক সন্তুষ্ট কৰে আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ জয় কৰে—তেওঁলোকে এই তপোলোক লাভ কৰি তাতেই বাস কৰে।

Verse 13

शिलोंछ वृत्तया ये वै दंतोलूखलिकाश्च ये । अश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्णपर्णाशिनश्च ये

যিসকলে শিলোঞ্চ-বৃত্তিত জীৱন ধাৰে (পৰা দানা কুড়াই), যিসকলে দাঁতক উখলিৰ দৰে কৰি পিষে, যিসকল মুনি পাথৰে কুটে, আৰু যিসকলে শুকান পাত খাই জীৱন ধাৰে—এনে তপস্বীসকল তাত দেখা যায়।

Verse 14

ग्रीष्मे पंचाग्नितपसो वर्षासु स्थंडिलेशयाः । हेमंतशिशिरार्धे ये क्षपंति सलिले क्षपाः

গ্ৰীষ্মত তেওঁলোকে পঞ্চাগ্নি-তপস্যা কৰে; বৰ্ষাত স্থণ্ডিলত (নগ্ন ভূমিত) শয়ন কৰে; আৰু হেমন্ত-শিশিৰৰ অর্ধাংশত পানীত থিয় হৈ ৰাতিবোৰ কটায়।

Verse 15

कुशाग्रनीरविप्रूषस्तृषिता यतयोऽपिबन् । वाताशिनोतिक्षुधिताः पादाग्रांगुष्ठ भूस्पृशः

তৃষ্ণাতুৰ যতি কুশাঘাসৰ আগত থকা পানীৰ বিন্দুও নাপিয়ে। তীব্ৰ ক্ষুধাতো তেওঁলোকে কেৱল বায়ু-আহাৰেই জীৱন ধাৰে। আৰু তেওঁলোকে এনেদৰে থিয় হয় যে মাটিত কেৱল পায়ৰ বুঢ়া আঙুলিৰ আগটুকুই স্পৰ্শ কৰে।

Verse 16

ऊर्ध्वदोषो रविदृशस्त्वेकांघ्रि स्थाणु निश्चलाः । ये वै दिवा निरुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये पुनः

কিছুমানে দোষ-মল উৰ্ধ্বমুখে ধৰি ৰাখে, সূৰ্যলৈ দৃষ্টি স্থিৰ কৰে, আৰু এক পায়ে স্তম্ভৰ দৰে নিশ্চল হৈ থিয় থাকে। কিছুমানে দিনভৰ নিশ্বাস ৰোধ কৰে, আৰু কিছুমানে আকৌ মাহে মাত্ৰ এবাৰেই শ্বাস লয়।

Verse 17

मासोपवासव्रतिनश्चातुर्मास्य व्रताश्च ये । ऋत्वंततोयपाना ये षण्मासोपवासकाः

কিছুমানে মাহজোৰা উপবাস-ব্ৰত পালন কৰে; কিছুমানে চাতুৰ্মাস্য ব্ৰত ধৰে; কিছুমানে ঋতুৰ অন্ততেহে কেৱল জল পান কৰে; আৰু কিছুমানে ছয় মাহ ধৰি উপবাস কৰে।

Verse 18

ये च वर्षनिमेषा वै वर्षधारांबु तर्षकाः । ये च स्थाणूपमां प्राप्ता मृगकंडूति सौख्यदाः

কিছুমানে বৰষুণত পলক নেমেলাকৈ চকু মেলি ৰাখে, পৰি থকা জলধাৰাৰ মাজত তৃষ্ণাতুৰ থাকে; আৰু কিছুমানে স্তম্ভৰ দৰে নিশ্চল হৈ, হৰিণৰ দৰে খুজলনি খোঁচা মাৰাকেই ‘সুখ’ বুলি মানে।

Verse 19

जटाटवी कोटरांतः कृतनीडांडजाश्च ये । प्ररूढवामलूरांगाः स्नायुनद्धास्थिसंचयाः

কিছুমানৰ জটা বননিৰ দৰে, ভিতৰৰ কোঠালিত পখীয়ে নীড় সাজি ডিম পাতে; তেওঁলোকৰ দেহ বিকৃত আৰু ক্ষীণ—স্নায়ুৰে বাঁধা হাড়ৰ মাত্ৰ এক কাঠামো।

Verse 20

लताप्रतानैः परितो वेष्टितावयवाश्च ये । सस्यानि च प्ररूढानि यदंगेषु चिरस्थिति

কিছুমানৰ অংগ-প্ৰত্যংগ লতা-প্ৰতানে চাৰিওফালে জড়াই আছে; আৰু দীঘলীয়া সময় নিশ্চল হৈ থকাৰ বাবে তেওঁলোকৰ দেহত ঘাঁহ-বনো গজি উঠিছে।

Verse 21

इत्यादि सुतपः क्लिष्टवर्ष्माणो ये तपोधनाः । ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसंत्यकुतोभयाः

এইদৰে আৰু নানাভাৱে, মহাতপস্যাৰে ক্লিষ্ট দেহধাৰী আৰু তপস্যাধনে ধনী সেই তপোধন মুনিসকল তপোলোকত বাস কৰে; ব্ৰহ্মাৰ দৰে দীঘলীয়া আয়ুসী আৰু সকলো দিশৰ পৰা নিৰ্ভয়।

Verse 22

यावदित्थं स पुण्यात्मा शृणोति गणयोर्मुखात् । तावन्नेत्रातिथीभूतः सत्यलोको महोज्ज्वलः

যিমানলৈকে সেই পুণ্যাত্মা দুজন গণৰ মুখৰ পৰা বচন শুনি থাকিল, সিমান সময়লৈ মহা-উজ্জ্বল সত্যলোক তেওঁৰ চকুৰ আগত দৃষ্টিৰ অতিথিৰ দৰে প্ৰকাশিত হৈ থাকিল।

Verse 23

त्वरावंतौ गणौ तत्र विमानादवरुह्य तौ । स्रष्टारं सर्वलोकानां तेन सार्धं प्रणेमतुः

তাৰ পাছত সেই দুজন ত্বৰিতগামী গণ তাত বিমানৰ পৰা নামি আহিল আৰু তেওঁৰ সৈতে একেলগে সকলো লোকৰ স্ৰষ্টাক প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । गणावसौ द्विजो धीमान्वेदवेदांगपारगः । स्मृत्युक्ताचारचंचुश्च प्रतीपः पापकर्मसु

ব্ৰহ্মাই ক’লে: “হে গণসকল, এই বুদ্ধিমান দ্বিজজন বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী; স্মৃতিত কোৱা আচাৰত সদা তৎপৰ, আৰু পাপকর্মৰ প্ৰতি দৃঢ় প্ৰতিপক্ষ।”

Verse 25

अयि द्विज महाप्राज्ञ जाने त्वां शिवशर्मक । साधूकृतं त्वया वत्स सुतीर्थप्राणमोक्षणात्

“হে মহাপ্ৰাজ্ঞ দ্বিজ, শিৱশৰ্মণ! মই তোমাক চিনি। বৎস, তুমি উত্তম কৰিলা, কিয়নো তুমি সু-তীৰ্থত প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলা।”

Verse 26

सत्वरं गत्वरं सर्वं यच्चैतद्भवतेक्षितम् । दैनंदिनप्रलयतः सृजामि च पुनः पुनः

“তুমি যি সকলো দেখিছা, সেয়া সকলো ত্বৰিতে গতি কৰি ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়। দৈনন্দিন প্ৰলয়ৰ পৰা মই তাক পুনঃ পুনঃ সৃষ্টি কৰোঁ।”

Verse 27

आ वैराजं प्रतिपदमुपसंहरते हरः । का कथा मशकाभानां नृणां मरणधर्मिणाम्

হৰই বৈৰাজলৈকে সকলো সংহাৰ কৰে। তেনেস্থলত মহৰ দৰে নশ্বৰ মানুহৰ কথা কি ক’ব পাৰি?

Verse 28

चतुर्षु भूतग्रामेषु ह्येक एव गुणो नृणाम् । तस्मिन्वै भारते वर्षे कर्मभूमौ महीयसि

চাৰি প্ৰকাৰৰ জীৱৰ ভিতৰত কেৱল মানুহৰহে এই বিশেষ গুণ আছে, বিশেষকৈ ভাৰতবৰ্ষত, যিখন কৰ্মৰ মহান ভূমি।

Verse 29

चपलानि विनिर्जित्येंद्रियाणि मनसा सह । विहाय वैरिणं लोभं विष्वग्गुणगणस्य च

চঞ্চল ইন্দ্ৰিয় আৰু মনক জয় কৰি, আৰু অগণন সাংসাৰিক প্ৰবৃত্তিৰ উৎস শত্ৰু লোভক ত্যাগ কৰি—

Verse 30

धर्मवंशहरं काममर्थसंचयहारिणम् । जरापलितकर्तारं विनिष्कृत्य विचारतः

—আৰু বিচাৰ-বুদ্ধিৰ দ্বাৰা ধৰ্ম আৰু বংশ ধ্বংসকাৰী, ধন হৰণকাৰী আৰু জৰা-ব্যাধি অনা কামক বৰ্জন কৰি—

Verse 31

जित्वा क्रोधरिपुं धैर्यात्तपसो यशसः श्रियः । शरीरस्यापि हर्तारं नेतारं तामसीं गतिम्

—ধৈৰ্য্যৰ দ্বাৰা ক্ৰোধৰূপী শত্ৰুক জয় কৰি, যি তপস্যা, যশ আৰু শ্ৰীৰ চোৰ; শৰীৰৰ বিনাশকাৰী আৰু তামসিক গতিৰ পথপ্ৰদৰ্শক।

Verse 32

सदा मदं परित्यज्य प्रमादैकपदप्रदम् । प्रमादैकशरण्यं च संपदां विनिवर्तकम्

সদায় অহংকাৰ আৰু মদ-মত্ততা ত্যাগ কৰা; প্ৰমাদেই পতনৰ একমাত্ৰ দুৱাৰ। ই বিনাশৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয় আৰু সম্পদকো হানিলৈ উভতাই দিয়ে।

Verse 33

सर्वत्र लघुता हेतुमहंकारं विहाय च । दूषणारोपणे यत्नं कुर्वाणं सज्जनेष्वपि

সৰ্বত্ৰ লঘুতাৰ কাৰণ অহংকাৰ ত্যাগ কৰা; আৰু সজ্জনসকলৰ মাজতো দোষ আৰোপ কৰিবলৈ চেষ্টা নকৰিবা।

Verse 34

हित्वा मोहं महाद्रोहरोपणं मतिघातिनम् । अत्यंतमंधीकरणमंधतामिस्रदर्शकम्

মোহ ত্যাগ কৰা—ই মহাদ্ৰোহ ৰোপণ কৰে, বিবেচনা-বুদ্ধি নাশ কৰে, বুদ্ধিক অতি মন্দ কৰি তোলে, আৰু অন্ধ অজ্ঞানৰ ঘোৰ অন্ধকাৰহে দেখুৱায়।

Verse 35

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं परिक्षुण्णं महाजनैः । धर्मसोपानमारुह्य यदिहायांति हेलया

শ্ৰুতি-স্মৃতি-পুৰাণে কোৱা, মহাজনসকলে পৰীক্ষিত কৰি চলা ধৰ্মৰ সোপানত উঠিও, কিছুমানে ইয়াত কেৱল অবহেলাতেই পতিত হয়।

Verse 36

कर्मभूमिं समीहंते सर्वे स्वर्गौकसो द्विज । यत्तत्रार्जितभोक्तारः पदेषूच्चावचेष्वमी

হে দ্বিজ! স্বৰ্গবাসী সকলোৱে কৰ্মভূমিৰ আকাঙ্ক্ষা কৰে; কিয়নো তাতেই জীৱসকলে উচ্চ-নীচ পদত ফল অৰ্জন কৰে আৰু পাছত ভোগ কৰে।

Verse 37

नार्यावर्तसुमो देशो न काशी सदृशी पुरी । न विश्वेश समं लिंगं क्वापि बह्मांडमंडले

আৰ্যাৱৰ্তৰ দৰে উৎকৃষ্ট দেশ নাই; কাশীৰ দৰে নগৰী নাই; আৰু সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড-মণ্ডলত বিশ্বেশৰ সমান লিঙ্গ ক’তো নাই।

Verse 38

संति स्वर्गा बहुविधाः सुखेतर विवर्जिता । सुकृतैकफलाः सर्वे युक्ताः सर्वसमृद्धिभिः

স্বৰ্গ বহু প্ৰকাৰৰ আছে, দুখৰ লেশমাত্ৰ মিশ্ৰণ নথকা; সকলো পুণ্যৰ একমাত্ৰ ফল আৰু সকলো সমৃদ্ধিৰে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 39

स्वर्लोकादधिकं रम्यं नहि ब्रह्मांडगोलके । सर्वे यतंते स्वर्गाय तपोदानव्रतादिभिः

সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড-গোলকৰ ভিতৰত স্বৰ্গলোকতকৈ অধিক মনোৰম একো নাই; সেয়ে সকলোৱে তপ, দান, ব্ৰত আদি কৰি স্বৰ্গৰ বাবে চেষ্টা কৰে।

Verse 40

स्वर्लोकादपिरम्याणि पातालानीति नारदः । प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालेभ्यः समागतः

নাৰদ পাতালসমূহৰ পৰা উঠি আহি স্বৰ্গ-সভাৰ মাজত ক’লে: “পাতালসমূহ স্বৰ্গলোকতকৈও অধিক মনোৰম।”

Verse 41

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः । नागांगाभरणप्रोताः पातालं केन तत्समम्

তাত হৃদয়-আহ্লাদকাৰী উজ্জ্বল শুভ্ৰ মণিসমূহ দীপ্তিময় হৈ জ্বলে; নাগসকলৰ দেহৰ অলংকাৰত গাঁথা—এনে পাতালৰ সমান আৰু কি হ’ব পাৰে?

Verse 42

दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

পাতালত দৈত্য-দানৱৰ কন্যাসকলৰ দ্বাৰা চাৰিওফালে সুসজ্জিত; তাত কোনে আনন্দ নাপায়? কামনাৰ পৰা বিমুক্তজনৰো তাত এক ধৰণৰ প্ৰীতি উদয় হয়।

Verse 43

दिवार्करश्मयस्तत्र प्रभां तन्वंति नातपम् । शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम्

তাত সূৰ্যৰ ৰশ্মিসকলে কেৱল জ্যোতি বিস্তাৰ কৰে, দাহ নকৰে; আৰু চন্দ্ৰও শীতলতা দিবলৈ নহয়, কেৱল নিশাত আলোক দান কৰিবলৈ জ্বলে।

Verse 44

यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः । वनानि नद्यो रम्याणि सदंभांसि सरांसि च

তাত দানৱ আদি সকলৰ বাবে যুগ পাৰ হৈ গেলেও কালৰ বোধ নোহোৱা; আৰু তাত মনোমোহা বন, নদী, আৰু সদায় পৰিপূৰ্ণ জলেৰে ভৰা সৰোবৰ আছে।

Verse 45

कलाः पुंस्को किलालापाः सुचैलानि शुचीनि च । भूषणान्यतिरम्याणि गंधाद्यमनुलेपनम्

তাত কলা আছে আৰু মনোহৰ আলাপ; সুন্দৰ আৰু পবিত্ৰ বস্ত্ৰ, নিৰ্মল-উজ্জ্বল; অতিশয় ৰমণীয় ভূষণ; আৰু সুগন্ধি অনুলেপন আদি দেহলেপনৰ সামগ্ৰী আছে।

Verse 46

वीणावेणुमृदंगादि निस्वनाः श्रुतिहारिणः । हाटकेशं महालिंगं यत्र वै सर्वकामदम्

তাত বীণা, বেণু, মৃদঙ্গ আদি বাদ্যৰ মনোহৰ ধ্বনি শ্ৰৱণ হৰণ কৰে; আৰু তাত হাটকেশ নামৰ মহালিঙ্গ আছে, যি নিশ্চয়েই সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰে।

Verse 47

एतान्यन्यानि रम्याणि भोग्योग्यानि दानवैः । दैत्योरगैश्च भुज्यंते पातालांतरगोचरैः

এইবোৰ আৰু আন বহু মনোৰম ভোগ—সুখভোগৰ যোগ্য—দানৱসকলে, আৰু পাতালৰ বিভিন্ন অন্তৰালত বাস কৰি বিচৰণ কৰা দৈত্য আৰু নাগসকলে উপভোগ কৰে।

Verse 48

पातालेभ्योपि वै रम्यं द्विज वर्षमिलावृतम् । रत्नसानुं समाश्रित्य परितः परिसंस्थितम्

পাতালসমূহতকৈও অধিক মনোৰম, হে দ্বিজ, ইলাৱৃত-বৰ্ষ নামৰ দেশ; যি ৰত্নসদৃশ পৰ্বত-ঢালৰ আশ্ৰয় লৈ চাৰিওফালে পৰিবেষ্টিত হৈ আছে।

Verse 49

सदा सुकृतिनो यत्र सर्वभोगभुजो द्विज । नवयौवनसंपन्ना नित्यं यत्र मृगीदृशः

তাত, হে দ্বিজ, সদা পুণ্যৱানসকলে সকলো ভোগ উপভোগ কৰে; আৰু তাত হৰিণ-নয়না নাৰীসকল নিত্য নতুন যৌৱনেৰে সমৃদ্ধ থাকে।

Verse 50

भोगभूमिरियं प्रोक्ता श्रेयो विनिमयार्जिता । भुज्यते त्वद्विधैर्लोकैस्तीर्थाभित्यक्त देहकैः

ইয়াক ‘ভোগভূমি’ বুলি কোৱা হয়—যেন শ্ৰেয়সৰ বিনিময়ত লাভ কৰা; ইয়াক তোমাৰ দৰে সত্তাসকলে উপভোগ কৰে, যিসকলে তীৰ্থত দেহ ত্যাগ কৰিছে।

Verse 51

अक्लीबभाषिभिश्चापि पुत्रक्षेत्राद्यहीनकैः । परोपकारसंक्षीणसुखायुर्धनसंचयैः

ইয়াক সেইসকলেও উপভোগ কৰে যিসকলে কায়ৰতাহীন ভাষা কয়, যিসকলে পুত্ৰ, ক্ষেত্ৰ আদি পৰা বঞ্চিত নহয়; আৰু যিসকলৰ সুখ, আয়ু আৰু ধনৰ সঞ্চয় পৰোপকাৰৰ দ্বাৰা বৃদ্ধি পাইছে।

Verse 52

संति द्वीपा ह्यनेका वै पारावारांतरस्थिताः । जंबूद्वीपसमो द्वीपो न क्वापि जगतीतले

পাৰাবাৰ-মহাসাগৰৰ দুয়ো পাৰৰ মাজৰ বিস্তাৰত অৱস্থিত বহু দ্বীপ-খণ্ড আছে; তথাপি জগতীৰ পৃষ্ঠত ক’তো জম্বুদ্বীপৰ সমান কোনো দ্বীপ নাই।

Verse 53

तत्रापि नववर्षाणि भारतं तत्र चोत्तमम् । कर्मभूमिरियं प्रोक्ता देवानामपिदुर्लभा

সেই জম্বুদ্বীপতেও নৱবৰ্গ (নৱবर्ष) আছে; তাত ভাৰত সৰ্বোত্তম। এই ভূমি ‘কৰ্মভূমি’ বুলি ঘোষিত, যি দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য।

Verse 54

अष्टौ किंपुरुषादीनि देवभोग्यानि तानि तु । तेषु स्वर्गात्समागत्य रमंते त्रिदिवौकसः

অন্য আঠটা বৰ্ষ—কিম্পুৰুষ আদি—সত্যই দেৱভোগ্য স্থান। স্বৰ্গৰ পৰা আহি ত্ৰিদিৱৰ বাসিন্দাসকলে তাত আনন্দে ৰমণ কৰে।

Verse 55

योजनानां सहस्राणि नवविस्तारतस्त्विदम् । भारतं प्रथमं वर्षं मेरोर्दक्षिणतः स्थितम्

এই ভাৰতবৰ্ষ বিস্তাৰত নৱ সহস্ৰ যোজন পৰ্যন্ত বিস্তৃত। ই প্ৰথম বৰ্ষ, মেরু পৰ্বতৰ দক্ষিণ দিশে অৱস্থিত।

Verse 56

तत्रापि हिमविंध्याद्रेरंतरं पुण्यदं परम् । गंगायमुनयोर्मध्ये ह्यंतर्वेदी भुवः पराः

তাতো হিমালয় আৰু বিন্ধ্য পৰ্বতৰ মাজৰ অঞ্চল পৰম পুণ্যদায়ক। আৰু গঙ্গা-যমুনাৰ মাজত আছে অন্তৰ্বেদী—পৃথিৱীত এক উৎকৃষ্ট ধাম।

Verse 57

कुरुक्षेत्रं हि सर्वेषां क्षेत्राणामधिकं ततः । ततोपि नैमिषारण्यं स्वर्गसाधनमुत्तमम्

কুৰুক্ষেত্ৰ নিশ্চয়েই সকলো পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ; তথাপি তাৰো ওপৰে নৈমিষাৰণ্য স্বৰ্গলাভৰ সৰ্বোত্তম সাধন।

Verse 58

नैमिषारण्यतोपीह सर्वस्मिन्क्षितिमंडले । सर्वेभ्योपि हि तीर्थेभ्यस्तीर्थराजो विशिष्यते

আৰু নৈমিষাৰণ্যতো অধিক, এই সমগ্ৰ ভূ-মণ্ডলত ‘তীৰ্থৰাজ’ সকলো তীৰ্থতকৈ বিশেষভাৱে শ্ৰেষ্ঠ হৈ উজ্জ্বল।

Verse 60

यागाः सर्वे मया पूर्वं तुलया विधृता द्विज । तच्च तीर्थवरं रम्यं कामिकं कामपूरणात

হে দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ), মই পূৰ্বে সকলো যাগক তুলাত ওজন কৰিছিলোঁ; আৰু সেই মনোৰম, শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ ‘কামিক’ বুলি প্ৰমাণিত হ’ল, কিয়নো ই কামনা পূৰণ কৰে।

Verse 61

दृष्ट्वा प्रकृष्टयागेभ्यः पुष्टेभ्यो दक्षिणादिभिः । प्रयागमिति तन्नाम कृतं हरिहरादिभिः

দান আৰু দক্ষিণা আদিৰে পুষ্ট সৰ্বোৎকৃষ্ট যাগসমূহতকৈও ই অধিক উৎকৃষ্ট বুলি দেখি, হৰি, হৰ আৰু আনসকলে তাৰ নাম ‘প্ৰয়াগ’ ৰাখিলে।

Verse 62

नाममात्रस्मृतेर्यस्य प्रयागस्य त्रिकालतः । स्मर्तुः शरीरे नो जातु पापं वसति कुत्रचित्

যি জনে প্ৰয়াগৰ কেৱল নাম-মাত্ৰও ত্ৰিকালত (পুৱা, দুপৰ, সন্ধ্যা) স্মৰণ কৰে, সেই স্মৰণকাৰীৰ দেহত পাপ কেতিয়াও ক’তাও বাস নকৰে।

Verse 63

संति तीर्थान्यनेकानि पापत्राणकराणि च । न शक्तान्यधिकं दातुं कृतैनः परिशुद्धितः

অসংখ্য তীৰ্থ আছে, যি পাপৰ পৰা ৰক্ষা কৰে; কিন্তু কৃত পাপ সম্পূৰ্ণ ধৌত হোৱাৰ ওপৰত অধিক শুদ্ধি দান কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।

Verse 64

जन्मांतरेष्वसंख्येषु यः कृतः पापसंचयः । दुष्प्रणोद्यो हि नितरां व्रतैर्दानैस्तपोजपैः

অসংখ্য জন্মত সঞ্চিত পাপৰ ভঁৰাল অতি দুষ্প্ৰণোদ্য; ব্ৰত, দান, তপ আৰু জপ কৰিলেও তাক নিতান্তই দূৰ কৰা কঠিন।

Verse 65

स तीर्थराजगमनोद्यतस्य शुभजन्मनः । अंगेषु वेपतेऽत्यंतं द्रुमो वातहतो यथा

সেই শুভজন্মা জনে যেতিয়া তীৰ্থৰাজলৈ গমন কৰিবলৈ উদ্যত হয়, তেতিয়া তাৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ অতিশয় কঁপে—বতাহত কঁপা গছৰ দৰে।

Verse 66

ततः क्रांतार्धमार्गस्य प्रयाग दृढचेतसः । पुंसः शरीरान्निर्यातुमपेक्षेत पदांतरम्

তাৰ পাছত, হে প্ৰয়াগ! দৃঢ়চিত্ত সেই পুৰুষে যেতিয়া আধা পথ অতিক্ৰম কৰে, তেতিয়া তাৰ পাপ দেহৰ পৰা ওলাই যাবলৈ উদ্যত হয়, কেৱল পৰৱৰ্তী পদক্ষেপৰ অপেক্ষাত থাকে।

Verse 67

भाग्यान्नेत्रातिथीभूते तीर्थराजे महात्मनः । पलायते द्रुततरं तमः सूर्योदये यथा

ভাগ্যবশত যেতিয়া তীৰ্থৰাজ সেই মহাত্মাৰ নয়নৰ অতিথি হয়, তেতিয়া অন্ধকাৰ অধিক দ্ৰুত পলাই যায়—সূৰ্যোদয়ত ৰাত্ৰিৰ তমসা যেন।

Verse 68

सप्तधातुमयी भूततनौ पापानि यानि वै । केशेषु तानि तिष्ठंति वपनाद्यांति तान्यपि

সপ্ত ধাতুৰে গঠিত দেহধাৰী জীৱত যি পাপ থাকে, সেয়া কেশত আশ্ৰয় লয়; আৰু মুণ্ডন কৰিলে সেই পাপো দূৰ হয়।

Verse 69

स्वर्गदोमोक्षदश्चैव सर्वकामफलप्रदः । प्रयागस्तन्महत्क्षेत्रं तीर्थराज इति स्मृतः

স্বৰ্গ দানকাৰী আৰু মোক্ষ প্ৰদায়ক, সকলো ধৰ্মসঙ্গত কামনাৰ ফল দানকাৰী—প্ৰয়াগ সেই মহৎ ক্ষেত্ৰ, যাক ‘তীৰ্থৰাজ’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 70

पुण्यराशिं च विपुलं पुण्यान्भोगान्यथेप्सितान् । स्वर्गं प्राप्नोति तत्पुण्यान्निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

সেই পুণ্যৰ পৰা বিপুল পুণ্য-ৰাশি আৰু ইচ্ছিত ধৰ্মসঙ্গত ভোগ লাভ হয়, আৰু স্বৰ্গ প্ৰাপ্ত হয়; কিন্তু যি নিষ্কাম, সি সেই পুণ্যেই মোক্ষ লাভ কৰে।

Verse 71

स्नायाद्योभिलषन्मोक्षं कामानन्यान्विहाय च । सोपि मोक्षमवाप्नोति कामदात्तीर्थराजतः

যি ইয়াত স্নান কৰে, মোক্ষ কামনা কৰি অন্য কামনা ত্যাগ কৰে—সিও বৰদাতা তীৰ্থৰাজৰ পৰা মোক্ষ লাভ কৰে।

Verse 72

तीर्थराजं परित्यज्य योऽन्यस्मात्काममिच्छति । भारताख्ये महावर्षे स कामं नाप्नुयात्स्फुटम्

তীৰ্থৰাজক ত্যাগ কৰি যি অন্য ঠাইৰ পৰা কামনা-পূৰণ বিচাৰে, সি ‘ভাৰত’ নামৰ এই মহাবৰ্ষতো স্পষ্টকৈ সেই কামনা নাপায়।

Verse 73

सत्यलोके प्रयागे च नांतरं वेद्म्यहं द्विज । तत्र ये शुभकर्माणस्ते मल्लोकनिवासिनः

হে ব্ৰাহ্মণ, মই সত্যলোক আৰু প্ৰয়াগৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নেদেখো। যিসকলে তাত শুভ কৰ্ম কৰে, তেওঁলোক মোৰ নিজৰ দিব্য ধামৰ বাসিন্দা হয়।

Verse 74

तीर्थाभिलाषिभिर्मर्त्यैस्सेव्यं तीर्थांतरं नहि । अन्यत्र भूमिवलये तीर्थराजात्प्रया गतः

তীৰ্থৰ বাবে আকাংক্ষা কৰা মৰ্ত্যলোকৰ বাবে, পৃথিৱীত তীৰ্থৰাজ প্ৰয়াগৰ বাহিৰে আন কোনো পবিত্ৰ স্থান বিচৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।

Verse 75

यथांतरं द्विजश्रेष्ठ भूपेत्वितरसेवके । दृष्टांतमात्रं कथितं प्रयागेतर तीर्थयोः

হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ, যেনেকৈ ৰজা আৰু আনৰ সেৱকৰ মাজত বিশাল পাৰ্থক্য থাকে, তেনেকৈয়ে প্ৰয়াগ আৰু অন্যান্য তীৰ্থৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কেৱল উদাহৰণ স্বৰূপে কোৱা হৈছে।

Verse 76

यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्प्राणत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि

যিয়ে যিকোনো প্ৰকাৰে এই তীৰ্থত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেওঁৰ আত্মঘাতৰ দোষ নহয়; বৰঞ্চ তেওঁ নিজৰ বাঞ্চিত ফল লাভ কৰে।

Verse 77

यस्य भाग्यवतश्चात्र तिष्ठंत्यस्थीन्यपि द्विज । न तस्य दुःखलेशोपि क्वापि जन्मनि जायते

হে ব্ৰাহ্মণ, যদি কোনো ভাগ্যবান ব্যক্তিৰ অস্থি মাত্ৰও ইয়াত থাকে, তেন্তে কোনো জন্মতে তেওঁৰ দুখৰ লেশমানো নহয়।

Verse 78

ब्रह्महत्यादि पापानां प्रायश्चित्तं चिकीर्षुणा । प्रयागं विधिवत्सेव्यं द्विजवाक्यान्न संशयः

ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিব খোজা জনে বিধিমতে প্ৰয়াগ তীৰ্থ সেৱা কৰিব লাগে—দ্বিজসকলৰ বচন অনুসাৰে, ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 79

किं बहूक्तेन विप्रेंद्र महोदयमभीप्सुना । सेव्यं सितासितं तीर्थं प्रकृष्टं जगतीतले

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! অধিক ক’বলৈ কি প্ৰয়োজন? যি জনে মহা-উদয়/সমৃদ্ধি কামনা কৰে, তেওঁ পৃথিৱীত সৰ্বোৎকৃষ্ট সিতাসিত তীৰ্থ সেৱা কৰক।

Verse 80

प्रयागतोपि तीर्थेशात्सर्वेषु भुवनेष्वपि । अनायासेन वै मुक्तिः काश्यां देहावसानतः

প্ৰয়াগ—তীৰ্থেশ্বৰ—তকৈও ওপৰত, আৰু সকলো লোকতেও, কাশীত দেহাৱসান হ’লে অনায়াসে মুক্তি লাভ হয়।

Verse 81

प्रयागादपि वै रम्यमविमुक्तं न संशयः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्स्वयं समधितिष्ठति

প্ৰয়াগতকৈও অধিক ৰমণীয় হৈছে অৱিমুক্ত—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই—কাৰণ তাত বিশ্বেশ্বৰ স্বয়ং সাক্ষাতে অধিষ্ঠান কৰে।

Verse 82

अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेश समधिष्ठितात् । न च किंचित्क्वचिद्रम्यमिह ब्रह्मांडगोलके

বিশ্বেশে অধিষ্ঠিত সেই মহাক্ষেত্ৰ অৱিমুক্ততকৈ অধিক, এই ব্ৰহ্মাণ্ড-গোলকত ক’তো একো অধিক ৰমণীয় নাই।

Verse 83

अविमुक्तमिदं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडमध्यगम् । ब्रह्मांडमध्ये न भवेत्पंचक्रोशप्रमाणतः

এই অৱিমুক্ত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডৰ একেবাৰে মধ্যভাগত অৱস্থিত। ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভিতৰত পঞ্চ ক্ৰোশ পৰিমাণৰ সমান আন একো নাই।

Verse 84

यथायथा हि वर्धेत जलमेकार्णवस्य च । तथातथोन्नयेदीशस्तत्क्षेत्रं प्रलयादपि

একাৰ্ণৱৰ জল যিমানেই বাঢ়ে, সিমানেই ঈশ্বৰে সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰকো ওপৰলৈ তুলি ধৰে—প্ৰলয়ৰ সময়তো।

Verse 85

क्षेत्रमेतत्त्रिशूलाग्रे शूलिनस्तिष्ठति द्विज । अंतरिक्षेन भूमिष्ठं नेक्षंते मूढबुद्धयः

হে দ্বিজ, এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ ত্ৰিশূলধাৰী শিৱৰ ত্ৰিশূলৰ অগ্ৰভাগত স্থিত। ভূমিত স্থাপিত হ’লেও, অন্তৰীক্ষ-স্বৰূপ হোৱাৰ বাবে মূঢ়বুদ্ধিয়ে তাক দেখা নাপায়।

Verse 86

सदा कृतयुगं चात्र महापर्वसदाऽत्र वै । न ग्रहाऽस्तोदयकृतो दोषो विश्वेश्वराश्रमे

ইয়াত সদায় কৃতযুগ; ইয়াতেই সদায় মহাপৰ্বৰ পবিত্ৰ ক্ষণ। বিশ্বেশ্বৰাৰ আশ্ৰমত গ্ৰহৰ অস্ত-উদয়জনিত কোনো দোষ উদ্ভৱ নহয়।

Verse 87

सदा सौम्यायनं तत्र सदा तत्र महोदयः । सदैव मंगलं तत्र यत्र विश्वेश्वरस्थितिः

তাত সদায় সৌম্যায়নৰ শুভ গতি; তাত সদায় মহোদয়—উন্নতি আৰু সমৃদ্ধি। য’ত বিশ্বেশ্বৰ অৱস্থিত, তাত সদায় মঙ্গলময়তা।

Verse 88

यथाभूमितले विप्र पुर्यः संति सहस्रशः । तथा काशी न मंतव्या क्वापि लोकोत्तरात्वियम्

হে বিপ্ৰ, ভূমিতলত সহস্ৰ সহস্ৰ নগৰ আছে; তথাপি কাশীক কেতিয়াও সিহঁতৰ মাজৰ এটা সাধাৰণ নগৰ বুলি নাভাবিবা, কিয়নো এই নগৰ সত্যই লোকোত্তৰা।

Verse 89

मया सृष्टानि विप्रेंद्र भुवनानि चतुर्दश । अस्याः पुर्या विनिर्माता स्वयं विश्वेश्वरः प्रभुः

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, মোৰ দ্বাৰাই চতুৰ্দশ ভুৱন সৃষ্টি কৰা হ’ল; কিন্তু এই নগৰীৰ নিৰ্মাতা স্বয়ং প্ৰভু বিশ্বেশ্বৰ।

Verse 90

पुरा यमस्तपस्तप्त्वा बहुकालं सुदुष्करम् । त्रैलोक्याधिकृतिं प्राप्तस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

পুৰাকালত যমে বহুদিন অতি দুষ্কৰ তপস্যা কৰিলে; ত্ৰিলোকৰ অধিকাৰ লাভ কৰি, তেওঁ বাৰাণসী নগৰী ত্যাগ কৰি গ’ল।

Verse 91

चराचरस्य सर्वस्य यानि कर्माणि तानि वै । गोचरे चित्रगुप्तस्य काशीवासिकृतादृते

চৰাচৰ সকলো সৃষ্টিৰ যি কৰ্ম, সেয়া চিত্ৰগুপ্তৰ লেখাত পৰে—কিন্তু কাশীবাসীৰ কৰ্ম ব্যতীত।

Verse 92

प्रवेशो यमदूतानां न कदाचिद्द्विजोत्तम । मध्ये काशीपुरी क्वापि रक्षिणस्तत्र तद्गणाः

হে দ্বিজোত্তম, যমদূতসকলে কেতিয়াও কাশীপুৰীৰ মাজলৈ প্ৰৱেশ নকৰে; তাত শিৱৰ গণসমূহ ৰক্ষক ৰূপে স্থিত থাকে।

Verse 93

स्वयं नियंता विश्वेशस्तत्र काश्यां तनुत्यजाम् । तत्रापि कृतपापानां नियंता कालभैरवः

কাশীত দেহ ত্যাগ কৰা সকলৰ পৰম নিয়ন্তা স্বয়ং বিশ্বেশ (শিৱ)৷ তথাপি তাত পাপ কৰা লোকসকলৰ কঠোৰ নিয়ন্তা কালভৈৰৱ৷

Verse 94

तत्र पापं न कर्तव्यं दारुणा रुद्रयातना । अहो रुद्रपिशाचत्वं नरकेभ्योपि दुःसहम्

সেয়ে সেই স্থানত পাপ নকৰিবা, কিয়নো ৰুদ্ৰৰ দণ্ডনা অতি ভয়ংকৰ। নিশ্চয় ‘ৰুদ্ৰ-পিশাচ’ হোৱা নৰকতকৈও অধিক অসহ্য।

Verse 95

पापमेव हि कर्तव्यं मतिरस्ति यदीदृशी । सुखेनान्यत्र कर्तव्यं मही ह्यस्ति महीयसी

যদি মনৰ বুদ্ধি এনেকুৱাই হয় যে পাপেই কৰিব লাগিব, তেন্তে সেই পাপ আন ঠাইত সহজে কৰা—পৃথিৱী যে অতি বিস্তৃত। (কিন্তু কাশীত নহয়।)

Verse 96

अपि कामातुरो जंतुरेकां रक्षति मातरम् । अपि पापकृता काशी रक्ष्या मोक्षार्थिनैकिका

কামতুৰ জীৱেও নিজৰ একমাত্ৰ মাতৃক ৰক্ষা কৰে। তেনেদৰে, পাপ ঘটিলেও, মোক্ষাৰ্থীজনৰ বাবে কাশী—একমাত্ৰ কাশী—ৰক্ষা কৰিবলগীয়া।

Verse 97

परापवादशीलेन परदाराभिलाषिणा । तेन काशी न संसेव्या क्व काशी निरयः क्व सः

যি পৰনিন্দাত আসক্ত আৰু পৰস্ত্ৰীলৈ লোভী, তাৰ বাবে কাশী সেবনীয় নহয়। কাশীৰ সৈতে নৰকৰ কি সম্পৰ্ক—আৰু তেনে মানুহৰ সৈতে কাশীৰ কি যোগ?

Verse 98

अभिलष्यंति ये नित्यं धनं चात्र प्रतिग्रहैः । परस्वं कपटैर्वापि काशी सेव्या न तैर्नरैः

যিসকলে ইয়াত সদায় দান-প্ৰতিগ্ৰহেৰে ধনৰ লোভ কৰে, অথবা কপটত পৰৰ ধন গ্ৰহণ কৰে—তেনে লোকসকলে কাশী সেৱা কৰা উচিত নহয়।

Verse 99

परपीडाकरं कर्म काश्यां नित्यं विवर्जयेत् । तदेव चेत्किमत्र स्यात्काशीवासो दुरात्मनाम्

কাশীত পৰক কষ্ট দিয়া কৰা কৰ্ম সদায় বর্জন কৰা উচিত। যদি ইয়াতেই সেই হিংসা কৰে, তেন্তে দুষ্টচিত্তৰ কাশীবাসে কি লাভ?

Verse 100

त्यक्त्वा वैश्वेश्वरीं भक्तिं येऽन्यदेवपरायणाः । सर्वथा तैर्न वस्तव्या राजधानी पिनाकिनः

যিসকলে বৈশ্বেশ্বৰ ভক্তি ত্যাগ কৰি অন্য দেৱতাত আশ্ৰয় লয়, তেওঁলোক কোনোভাবেই পিনাকিন (শিৱ)ৰ ৰাজধানীত বাস কৰা উচিত নহয়।

Verse 110

न योगेन विना ज्ञानं योगस्तत्त्वार्थशीलनम् । गुरूपदिष्टमार्गेण सदाभ्यासवशेन च

যোগ বিনা সত্য জ্ঞান নাই। যোগ হ’ল তত্ত্বৰ অৰ্থৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ ধ্যান—গুৰুয়ে উপদেশ দিয়া পথ অনুসৰি আৰু সদা-অভ্যাসৰ বলত।

Verse 114

उक्तेति विररामाजः शृण्वतोर्गणयोस्तयोः । सोपि प्रमुदितश्चाभूच्छिवशर्मा महामनाः

“তথাস্তु” বুলি ক’লে সন্মানীয়জন নীৰৱ হ’ল, যেতিয়া সেই দুজন গণ শুনি আছিল। আৰু মহানমন শিৱশৰ্মাও আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।