Adhyaya 44

Verse 1

स्कंद उवाच । अथ मंदरकंदरोदरोल्लसद समद्युति रत्नमंदिरे । परितः समधिष्ठितामरे निजशिखरैर्वसनीकृतांबरे

স্কন্দে ক’লে: তাৰ পাছত মন্দৰৰ গুহাৰ ভিতৰত উজ্জ্বল সমদ্যুতিৰ দৰে দীপ্তি ছটিয়াই থকা ৰত্নমন্দিৰত—চাৰিওফালে দেৱতাসকলে সমধিষ্ঠিত, আৰু নিজৰ শিখৰসমূহে যেন আকাশক বস্ত্ৰে আৱৃত কৰা—

Verse 2

निवसञ्जगदीश्वरो हरः कृशरजनीश कलामनोहरः । लभते स्म न शर्म शंकरः प्रसरत्काशिवियोगज ज्वरः

সেই ঠাইত বাস কৰিও, জগতীশ্বৰ হৰ—ৰজনীশ চন্দ্ৰৰ ক্ষীণ কলাৰে মনোহৰ—শংকৰে শান্তি নাপালে; কিয়নো কাশীৰ পৰা বিচ্ছেদজনিত জ্বৰ তেওঁৰ অন্তৰত বাঢ়ি গৈ থাকিল।

Verse 3

विरहानलशांतये तदा समलेपि त्रिपुरारिणापि यः । मलयोद्भव पंक एष स प्रतिपेदेह्यधुना पिपांसुताम्

বিৰহৰ অগ্নি শান্ত কৰিবলৈ, মলয়-পৰ্বতজাত সেই চন্দনলেপ—যি একদা ত্ৰিপুৰাৰিৰ (শিৱৰ) গায়তো লাগিছিল—এতিয়া সঁচাকৈ শুকাই গৈছে, যেন পুনৰ সেঁতসেঁতে ভাবৰ বাবে তৃষ্ণাতুৰ।

Verse 4

परितापहराणि पद्मिनीनां मृदुलान्यपि कंकणीकृतानि । गदितानि यदीश्वरेण सर्पास्तदभूत्सत्यमहोमहेश्वरेच्छा

পদ্মিনীৰ তাপ হৰণ কৰা কোমল পদ্মতন্তুও, ঈশ্বৰে ক’লে বুলিয়েই সৰ্প হৈ কঙ্কণৰূপে গঢ়া হ’ল। সেয়েহে সঁচাকৈয়ে সত্য হ’ল—আহা, মহেশ্বৰৰ ইচ্ছা কিমান আশ্চৰ্য!

Verse 5

यदु दुग्धनिधिं निमथ्यदेवैर्मृदुसारः समकर्षि पूर्णचंद्रः । स बभूव कृशो वियोगतप्तेश्वरमूर्धोष्मपरिक्षरच्छरीरः

যেতিয়া দেৱতাসকলে ক্ষীৰসাগৰ মন্থন কৰি কোমল সাৰ—পূৰ্ণচন্দ্ৰ—উদ্ধাৰ কৰিলে, তেতিয়া কাশীৰ বিৰহ-তাপে সিও কৃশ হ’ল; ঈশ্বৰৰ মস্তকৰ পৰা উঠা উষ্ণতাত যেন তাৰ দেহ গলি পৰিছিল।

Verse 6

यददीधरदेष जाततापः पृथुले मौलिजटानि कुंजकोणे । परितापहरां हरस्तदानीं द्युनदीं तामधुनापि नोज्जिहीते

যেতিয়া সেই পৰ্বত-প্ৰদেশত তাপ উঠিল, তেতিয়া হৰে বন-কোণত মূৰ-মুকুটৰ ঘন জটা মেলি দিলে; দাহ-দুখ হৰণকাৰী দ্যুনদী—গঙ্গা—যাক তেতিয়া তেওঁ ধাৰণ কৰিলে, আজিও তেওঁ ত্যাগ নকৰে।

Verse 7

महतो विरहस्य शंकरः प्रसभंतस्यवशी वशंगतः । विविदेन सुरैः सदोगतैरपि संवीतसुतापवेष्टितः

মহা বিৰহে, যি শংকৰৰ ওপৰত জোৰকৈ চেপি ধৰিলে, প্ৰভু হ’লেও তেওঁ তাৰ বশত পৰিল; আৰু নানাভাৱে দেৱতাসকলে ঘেৰি থাকিলেও তেওঁ তীব্ৰ অন্তৰ্দাহে আৱৃত হৈ থাকিল।

Verse 8

अतिचित्रमिदं यदात्मना शुचिरप्येष कृपीटयोनिना । स्वपुरीविरहोद्भवेन वै परिताप्येत जगत्त्रयेश्वरः

অতি আশ্চৰ্য এই যে—নিজে শুচি হ’লেও, অগ্নিজাত (কৃপীটযোনি) ত্ৰিজগতৰ ঈশ্বৰকো নিজৰ নগৰী কাশীৰ বিৰহ-উদ্ভৱ পৰিতাপে সঁচাকৈ দগ্ধ কৰে।

Verse 9

निजभालतलं कलानिधेः कलया नित्यमलंकरोति यः । स तदीश्वरमप्यतापयद्विधुरेको विपरीत एव तु

যি সদায় নিজৰ কপালত কলানিধি (চন্দ্ৰ)ৰ এক কলা অলংকাৰ কৰে, সেই ঈশ্বৰকো সেই এক চন্দ্ৰই—বিচিত্ৰ বিপৰীতত—তাপত দগ্ধ কৰিলে।

Verse 10

गरलं गलनालिकातले विलसेदस्य न तेन तापितः । अमृतांशु तुषारदीधिति प्रचयैरेव तु तापितोऽद्भुतम्

যদিও তেওঁৰ কণ্ঠনালীৰ তলত বিষ উজলি থাকে, তথাপি তাতে তেওঁ দগ্ধ নহয়; আশ্চৰ্য এই যে অমৃত-কিৰণময় চন্দ্ৰই নিজৰ শীতল, তুষাৰসদৃশ কিৰণৰ সঞ্চয়ে তেওঁক দাহে জ্বলাই তোলে।

Verse 11

विलसद्धरिचंदनोदकच्छटया तद्विरहापनुत्तये । हृदया हि तयाप्यदूयत प्रसरद्भोगिफटाभवैर्न तु

সেই বিচ্ছেদ দূৰ কৰিবলৈ হৰিচন্দন-মিশ্ৰিত জলেৰে উজলি ছিটা দিয়া হ’ল; তথাপি তেওঁৰ হৃদয় দুখিতেই থাকিল—কিন্তু সেয়া সৰ্পৰ প্ৰসাৰিত ফণাৰ কাৰণে নহয়।

Verse 12

सकलभ्रममेष नाशयेत्स्रगहित्वाद्यपदेशजं हरः । इदमद्भुतमस्य यद्भ्रमः स्फुटमाल्येपि महाहिसंभवः

হৰই মালা আদি গ্ৰহণৰ অজুহাতৰ পৰা জন্মা সকলো ভ্ৰম নাশ কৰে। তথাপি আশ্চৰ্য এই যে, স্পষ্ট দেখা মালাতেও তেওঁৰ ভ্ৰম উদয় হয়—যেন মহাসৰ্প (তাঁৰ অলংকাৰ)ৰ পৰাই জন্ম লোৱা।

Verse 13

स्मृतिमात्रपथंगतोपि यस्त्रिविध तापमपाकरोत्यलम् । स हि काशिवियोगतापितः स्वगतं किंचिदजल्पदित्यजः

যি কেৱল স্মৰণৰ পথত প্ৰৱেশ কৰিলেই ত্ৰিবিধ দুঃখ সম্পূৰ্ণৰূপে দূৰ কৰে—সেই অজ প্ৰভু কাশীৰ বিচ্ছেদে দগ্ধ হৈ, নিজৰ মনতে কিছুমান কথা ক’লে।

Verse 14

अपि काशि समागतोऽनिलो यदि गात्राणि परिष्वजेन्मम । दवथुः परिशांतिमेति तन्नहि मानी परिगाहनैरपि

“যদি কাশীৰ পৰা অহা বতাহে মোৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ আলিঙ্গনো কৰে, তেন্তে এই দাহ-ব্যথা শান্ত হ’ব; কিয়নো এই গৰ্বিত বেদনা বাৰে বাৰে সান্ত্বনাতো নুশমে।”

Verse 15

अगमिष्यदहोकथं सतापो ननु दक्षांगजयाय एधितः । ममजीवातुलता झटित्यलं ह्यभविष्यन्न हिमाद्रिजा यदि

হায়! এনে দগ্ধ যন্ত্ৰণাত মই কেনেকৈ জীয়াই থাকিম? দাক্ষৰ কন্যাৰ কাৰণেই এই তাপ অধিক বাঢ়িছে। হিমালয়-কন্যা যদি ইয়াত নাথাকে, মোৰ প্ৰাণ তৎক্ষণাৎ অন্ত হ’ব।

Verse 16

न तथोज्झितदेहयातया मम दक्षोद्भवयामनोऽदुनोत् । अविमुक्तवियोगजन्मनापरि दूयेत यथा महोष्मणा

দাক্ষৰ কন্যাই দেহ ত্যাগ কৰাৰ সময়ৰ দুখেও মোৰ মনক তেনেকৈ নপীড়ালে, যেনেকৈ এতিয়া অৱিমুক্তৰ পৰা বিচ্ছেদ-জন্মা যন্ত্ৰণাই দগ্ধ কৰিছে—উগ্ৰ তাপে চাৰিওফালে দাগ ধৰা দৰে।

Verse 17

अयि काशि मुदा कदा पुनस्तव लप्स्ये सुखमंगसंगजम् । अतिशीतलितानि येन मेऽद्भुतगात्राणि भवंति तत्क्षणात्

হে কাশী! কেতিয়া মই পুনৰ আনন্দেৰে তোমাৰ সৈতে মিলনৰ পৰা জন্মা সুখ লাভ কৰিম? যাৰ দ্বাৰা মোৰ আশ্চৰ্য অঙ্গসমূহ তৎক্ষণাৎ শীতল আৰু শান্ত হয়।

Verse 18

अयि काशि विनाशिताघसंघे तवविश्लेषजआशुशुक्षणिः । अमृतांशुकलामृदुद्रवैरतिचित्रंहविषेव वर्धते

হে কাশী, পাপসমূহৰ স্তূপ বিনাশিনী! তোমাৰ বিচ্ছেদ-জন্মা, শীঘ্ৰ শুকাই যোৱা যন্ত্ৰণা আশ্চৰ্যভাৱে বাঢ়ে—যেন চন্দ্ৰৰ অমৃতময় কিৰণে কোমল কৰা ঘৃত ঢালিলে হোমাগ্নি অধিক জ্বলি উঠে।

Verse 19

अगमन्मम दक्षजा वियोगजो दवथुः प्राग्घिमवत्सुतौषधेन । अधुना खलु नैव शांतिमीयां यदि काशीं न विलोकयेहमाशु

আগতে দাক্ষৰ কন্যাৰ বিচ্ছেদ-জন্মা জ্বৰ হিমালয়-কন্যা নামৰ ঔষধে উপশম হৈছিল। কিন্তু এতিয়া মই যদি শীঘ্ৰে কাশীৰ দৰ্শন নকৰোঁ, তেন্তে সঁচাকৈয়ে কোনো শান্তি নাপাম।

Verse 20

मनसेति गृणंस्तदा शिवः सुतरां संवृततापवैकृतः । जगदंबिकया धियां जनन्या कथमप्येष वियुक्त इत्यमानि

তেতিয়া শিৱে মনে মনে ‘মনসে’ বুলি কাশীৰ গুণ গাই, দাহজনিত বেদনাৰ বিকাৰবোৰ গোপন কৰিলে। কিন্তু জগতাম্বিকা—ধীৰ বুদ্ধিৰ জননী মাতৃ—ভাবিলে, “ই কেনেকৈ এনে ভাবে বিচ্ছিন্ন হৈ দুখিত হ’ল?”

Verse 21

प्रियया वपुषोर्धयानयाप्यपरिज्ञात वियोगकारणः । वचनैरुपचर्यते स्म सप्रणतप्राणिनिदाघदारणः

যদিও প্ৰিয়া—যি তেওঁৰ দেহৰ আধা অংশ—বিচ্ছেদৰ কাৰণ নাজানিলে, তথাপি স্নিগ্ধ বাক্যৰে তেওঁক সান্ত্বনা দিবলৈ লাগিল। সেই শিৱই তো প্ৰণত জীৱসকলৰ বাবে সংসাৰৰ দাহ-নিদাঘ দগ্ধ কৰি দূৰ কৰে।

Verse 22

श्रीपार्वत्युवाच । तव सर्वग सर्वमस्ति हस्ते विलसद्योग वियोग एव कस्ते । तव भूतिरहो विभूतिदात्री सकलापत्कलिकापि भूतधात्री

শ্ৰী পাৰ্বতীয়ে ক’লে: “হে সৰ্বব্যাপী! সকলো তোমাৰ হাততেই—যোগো, বিয়োগো। তোমাৰ বাবে ‘বিয়োগ’ কোনে ঘটাব? তোমাৰ ভূতি আশ্চৰ্য—বিভূতি দানকাৰিণী; ই সকলো জীৱক ধাৰণ কৰে আৰু আপদৰ কলিযুগতো আশ্ৰয় হৈ থাকে।”

Verse 23

त्वदनीक्षणतः क्षणाद्विभो प्रलयं यांति जगंति शोच्यवत् । च्यवते भवतः कृपालवादितरोपीशनयस्त्वयोंकृतः

“হে প্ৰভু! তোমাৰ দৃষ্টি নপৰিলে ক্ষণমাত্ৰতে জগতসমূহ কৰুণাভাৱে প্ৰলয়লৈ ঢলি পৰে। তোমাৰ কৃপাৰ এক বিন্দু নাথাকিলে আন কোনো ‘ঈশ’ও স্থিৰ থাকিব নোৱাৰে; সকলো অধিপত্য তোমাৰ দ্বাৰাই স্থাপিত।”

Verse 24

भवतः परितापहेतवो न भवंतींदु दिवाकराग्नयः । नयनानियतस्त्रिनेत्र तेऽमी प्रणयिन्यस्तिलसज्जला च मौलौ

“তোমাৰ বাবে চন্দ্ৰ, সূৰ্য আৰু অগ্নি দাহজনিত পৰিতাপৰ কাৰণ নহয়। হে ত্ৰিনেত্ৰ! তোমাৰ নয়ন কোনো নিয়মে আবদ্ধ নহয়; আৰু তোমাৰ মৌলিত ৰাত্ৰিৰ তিল-তেল সদৃশ ক’লা আভা আৰু শীতল কৃপাৰ উজ্জ্বল জল—দুয়োটাই প্ৰিয় অলংকাৰৰ দৰে বিরাজ কৰে।”

Verse 25

भुजगाभुजगाः सदैव तेऽमी न विषं संक्रमते च नीलकंठ । अहमस्मि च वामदेव वामा तव वामंवपुरत्र चित्तयुक्ता

হে নীলকণ্ঠ! এই সৰ্পসকল সদায় তোমাৰ দেহত থাকে, তথাপি সিহঁতৰ বিষ তোমালৈ সঞ্চাৰিত নহয়। আৰু মই—তোমাৰ প্ৰিয়া, হে বামদেৱ—ইয়াত তোমাৰ বাঁওফালে মন একাগ্ৰ কৰি, তোমাৰ মঙ্গলময় ৰূপৰ সৈতে একাত্ম হৈ আছোঁ।

Verse 26

इति संसृतिसंबीजजनन्याभिहिते हिते । गिरां निगुंफे गिरिशो वक्तुमप्याददे गिरम्

যেতিয়া সংসাৰ-ভৱনৰ বীজ জন্ম দিয়া মাতৃয়ে এইদৰে হিতকৰ বাক্য—বাণীৰ মালা গাঁথি—ক’লে, তেতিয়া গিৰিশ (শিৱ) উত্তৰ দিবলৈ বাক্য গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 27

ईश्वर उवाच । अयि काशीत्यष्टमूर्तिर्भवो भावाष्टकोभवत् । सत्वरं शिवयाज्ञायि ध्रुवं काश्याहृतोहरः

ঈশ্বৰে ক’লে: “হে শিৱয়া! ‘কাশী!’ এই উচ্চাৰণ মাত্ৰ উঠিলেই ভৱ (শিৱ) অষ্টমূৰ্তি হয়, অস্তিত্বৰ অষ্টবিধ অৱস্থাৰূপে প্ৰকাশ পায়। সেয়ে, হে শিৱতত্ত্ব-জ্ঞা, হৰ নিশ্চয়েই তৎক্ষণাৎ কাশীৰ ফালে আকৃষ্ট হয়।”

Verse 28

अथबालसखी भूत तत्तत्काननवीरुधम् शिवाप्रस्तावयांचक्रे विमुक्तां मुक्तिदां पुरीम्

তাৰ পাছত, যেন কিশোৰী সখী হৈ, তাই (পাৰ্বতী) নানা বন-লতা-গছৰ মাজত সেই নগৰী কাশীৰ কথা উত্থাপন কৰি বৰ্ণনা কৰিবলৈ ধৰিলে—যি নিজে বিমুক্ত আৰু মুক্তিদায়িনী।

Verse 29

पार्वत्युवाच । गगनतलमिलितसलिले प्रलयेपि भव त्रिशूलपरि विधृताम् । कृतपुंडरीकशोभां स्मरहरकाशीं पुरीं यावः

পাৰ্বতীয়ে ক’লে: “হে ভৱ! প্ৰলয়কালতো, যেতিয়া জল আকাশতললৈকে উঠি মিলি যায়, আহা আমি সেই কাশী নগৰীলৈ যাওঁ—যি তোমাৰ ত্ৰিশূলত ধৃত—পদ্মসদৃশ শোভাৰে দীপ্ত, হে স্মৰহৰ!”

Verse 30

धराधरेंद्रस्य धरातिसुंदरा न मां तथास्यापि धिनोति धूर्जटे । धरागतापीह न या ध्रुवंधरा पुरीधुरीणा तव काशिका यथा

হে ধূৰ্জটে! পৰ্বতৰ অধিপতিৰ অতি-সুন্দৰ ধৰণী-নগৰীও মোক তেনেদৰে আনন্দ নেদিয়ে, যেন তোমাৰ কাশিকা—ধৰণীত অৱস্থিত, ধ্ৰুৱ-ধৰা, অদ্বিতীয় আৰু নগৰসমূহৰ শিৰোমণি।

Verse 31

न यत्र काश्यां कलिकालजं भयं न यत्र काश्यां मरणात्पुनर्भवः । न यत्र काश्यां कलुषोद्भवं भयं कथं विभो सा नयनातिथिर्भवेत्

কাশীত কলিযুগজ ভয় নাই; কাশীত মৃত্যুৰ পাছত পুনৰ্ভৱ নাই; কাশীত কলুষৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ভয়ো নাই। হে বিভো, তেনে নগৰী মোৰ চকুৰ প্ৰিয় অতিথি কেনেকৈ নহ’ব?

Verse 32

किमत्र नो संति पुरः सहस्रशः पदेपदे सर्वसमृद्धिभूमयः । परं न काशी सदृशीदृशोः पदं क्वचिद्गता मे भवता शपे शिव

ইয়াত কি সহস্ৰ সহস্ৰ নগৰ নাই নে, পদে পদে সৰ্বসমৃদ্ধিৰ ভূমি নাই নে? তথাপি কাশীৰ দৰে আন একো নাই—চকুৰ পৰম লক্ষ্য। যদি কেতিয়াবা মই অন্যথা কৈ থাকোঁ, হে শিৱ, তুমি মোক সেই বাক্যৰ বাবে দায়ী কৰা।

Verse 33

त्रिविष्टपे संति न किं पुरः शतं समस्तकौतूहलजन्मभूमयः । तृणी भवंतीह च ताः पुरःपुरः पदं पुरारे भवतो भवद्विषः

ত্ৰিৱিষ্টপে (স্বৰ্গত) কি শত শত নগৰ নাই নে—সকলো কৌতূহলৰ জন্মভূমি? তথাপি ইয়াত সিহঁত একে একে তৃণসম হৈ পৰে, হে পুৰাৰি—তোমাৰ সেই পদৰ, তোমাৰ কাশীৰ সন্মুখত—ভৱৰ শত্রুসকলৰ শত্রু।

Verse 34

न केवलं काशिवियोगजो ज्वरः प्रबाधते त्वां तु तथा यथात्र माम् । उपाय एषोत्र निदाघशांतये पुरी तु सा वा ममजन्मभूरथ

কেৱল কাশীবিয়োগজ জ্বৰেই তোমাক নাপীড়ে; ই মোক তাতোকৈও অধিক দগ্ধ কৰে। এই দাহ শান্ত কৰাৰ উপায় এই—চ’লোঁ সেই নগৰীত; সেয়া মোৰ জন্মভূমি হওক বা নহওক।

Verse 35

मया न मेने ममजन्मभूमिका वियोगजन्मा परिदाघईशितः । अवाप्यकाशीं परितः प्रशांतिदां समस्तसंतापविघातहेतुकाम्

মই মোৰ জন্মভূমিৰ পৰা বিচ্ছেদজনিত দাহ-যন্ত্ৰণাক ইমান প্ৰবল বুলি নাভাবিছিলোঁ; কিয়নো কাশী লাভ কৰিলে—যি চাৰিওফালে পৰম শান্তি দান কৰে—সেইয়ে সকলো দুখ-তাপ বিনাশৰ হেতু হৈ উঠে।

Verse 36

न मोक्षलक्ष्म्योत्र समक्षमीक्षितास्तनूभृता केनचिदेव कुत्रचित् । अवैम्यहं शर्मद सर्वशर्मदा सरूपिणी मुक्तिरसौ हि काशिका

অন্য ক’তোও দেহধাৰীসকলৰ আগত ‘মোক্ষৰ লক্ষ্মী’ ইমান প্ৰত্যক্ষভাৱে দেখা নাযায়। মই বুজিলোঁ যে কাশিকা নিজেই—আনন্দদায়িনী আৰু সকলো মঙ্গলৰ উৎস—দৃশ্যৰূপে মুক্তি।

Verse 37

न मुक्तिरस्तीह तथा समाधिना स्थिरेंद्रियत्वोज्झित तत्समाधिना । क्रतुक्रियाभिर्न न वेदविद्यया यथा हि काश्यां परिहाय विग्रहम्

ইন্দ্ৰিয়ৰ সত্য স্থিৰতা নথকা তেনে সমাধিৰ দ্বাৰা অন্য ক’তো এইধৰণৰ মুক্তি লাভ নহয়; ন যজ্ঞ-ক্ৰিয়াৰে, ন কৰ্মকাণ্ডেৰে, ন বেদবিদ্যাৰ দ্বাৰাও—যেনে কাশীত দেহ ত্যাগ কৰিলে লাভ হয়।

Verse 38

न नाकलोके सुखमस्ति तादृशं कुतस्तु पातालतलेऽतिसुंदरे । वार्तापि मर्त्ये सुखसंश्रया क्व वा काश्यां हि यादृक्तनुमात्रधारिणि

এনেকুৱা সুখ স্বৰ্গলোকতো নাই; তেন্তে অতি সুন্দৰ পাতালতলত ক’ত থাকিব? মৰ্ত্যলোকে কাশীৰ দৰে আনন্দৰ কথা ক’ত—য’ত কেৱল দেহ ধাৰণ কৰোঁতেও সেই সুখ লাভ কৰে।

Verse 39

क्षेत्रे त्रिशूलिन्भवतोऽविमुक्ते विमुक्तिलक्ष्म्या न कदापि मुक्ते । मनोपि यः प्राणिवरः प्रयुंक्ते षडंगयोगं स सदैव युंक्ते

হে ত্ৰিশূলধাৰী প্ৰভু, আপোনাৰ অৱিমুক্ত ক্ষেত্ৰত মুক্তিৰ লক্ষ্মী কেতিয়াও অনুপস্থিত নহয়। তাত যি প্ৰাণীবৰৰ কেৱল মন প্ৰয়োগ কৰে, সি সত্যই সদায় ষড়ঙ্গ যোগত যুক্ত থাকে।

Verse 40

षडंगयोगान्नहि तादृशी नृभिः शरीरसिद्धिः सहसात्र लभ्यते । सुखेन काशीं समवाप्य यादृशीदृशौ स्थिरीकृत्य शिव त्वयि क्षणम्

ষড়ঙ্গ যোগে মানুহে ইয়াত তেনে দেহ-সিদ্ধি সোনকালে লাভ নকৰে। কিন্তু সহজে কাশী লাভ কৰি, হে শিৱ, তোমাত এক মুহূৰ্তৰ বাবে চকু স্থিৰ কৰিলে সেই একে সিদ্ধি পোৱা যায়।

Verse 41

वरं हि तिर्यक्त्वमबुद्धिवैभवं न मानवत्वं बहुबुद्धिभाजनम् । अकाशिसंदर्शननिष्फलोदयं समंततः पुष्करबुद्बुदोपमम्

নিশ্চয় বুদ্ধিধনৰ অভাৱ থকা তিৰ্যক-জীৱনেই উত্তম, বহু বুদ্ধিৰ আধাৰ হোৱা মানবজন্ম নহয়—যদি কাশীৰ দৰ্শন নোহোৱাত তাৰ উদয় ফলহীন হয়; কিয়নো সি চাৰিওফালে পানীৰ বুদবুদৰ দৰে ক্ষণস্থায়ী।

Verse 42

दृशौ कृतार्थे कृतकाशिदर्शने तनुःकृतार्था शिवकाशिवासिनी । मनःकृतार्थं धृतकाशिसंश्रयं मुखं कृतार्थं कृतकाशिसंमुखम्

কাশী দৰ্শনে চকু কৃতাৰ্থ হয়; শিৱৰ কাশীত বাস কৰিলে দেহ কৃতাৰ্থ হয়। কাশীৰ আশ্ৰয় ধাৰণ কৰিলে মন কৃতাৰ্থ হয়; কাশীৰ সন্মুখে মুখ ঘুৰালে মুখমণ্ডল কৃতাৰ্থ হয়।

Verse 43

वरं हि तत्काशिरजोति पावनं रजस्तमोध्वंसि शशिप्रभोज्ज्वलम् । कृतप्रणामैर्मणिकर्णिका भुवे ललाटगंयद्बहुमन्यते सुरैः

ধন্য সেই কাশীৰ ধূলি—অতি পবিত্ৰ, ৰজস-তমস বিনাশী, চন্দ্ৰপ্ৰভাৰ দৰে উজ্জ্বল। পৃথিৱীৰ মণিকৰ্ণিকাত প্ৰণাম কৰিলে যি ধূলি ললাটলৈ উঠে, তাক দেৱতাসকলেও অতি সন্মান কৰে।

Verse 44

न देवलोको न च सत्यलोको न नागलोको मणिकर्णिकायाः । तुलां व्रजेद्यत्र महाप्रयाणकृच्छ्रुतिर्भवेद्ब्रह्मरसायनास्पदम्

দেৱলোক নহয়, সত্যলোকো নহয়, নাহে নাগলোক—মণিকৰ্ণিকাৰ তুলনা হয় নোৱাৰে। য’ত মহাপ্ৰয়াণৰ কঠিন পথো শ্ৰুতি-প্ৰমাণিত যেন সহজ হয়; কিয়নো সি ব্ৰহ্ম-ৰসামৃতৰ আশ্ৰয়স্থান।

Verse 45

महामहोभूर्मणिकर्णिकास्थली तमस्ततिर्यत्र समेति संक्षयम् । परः शतैर्जन्मभिरेधितापि या दिवाकराग्नींदुकरैरनिग्रहा

মণিকৰ্ণিকা—অতিশয় মহিমাময় আৰু দীপ্তিময়—সেই পবিত্ৰ ভূমি, য’ত অন্ধকাৰৰ ঘন ৰাশি মিলি গৈ ক্ষয় হয়। শত শত জন্মে বলৱান হোৱা অন্ধকাৰো তাত সূৰ্য, অগ্নি আৰু চন্দ্ৰসম জ্যোতিৰ সংযম সহিব নোৱাৰে।

Verse 46

किमु निर्वाणपदस्य भद्रपीठं मृदुलं तल्पमथोनुमोक्षलक्ष्म्याः । अथवा मणिकर्णिकास्थली परमानंदसुकंदजन्मभूमिः

মণিকৰ্ণিকা কি নিৰ্বাণ-পদৰ শুভ আসন নহয়—তাৰ কোমল শয্যা? নতুবা ইয়ে মুক্তিলক্ষ্মীৰ জন্মভূমি, পৰমানন্দ আৰু সত্য সুখৰ উৎস-ভূমি নহয়নে?

Verse 47

समतीतविमुक्तजंतुसंख्या क्रियते यत्र जनैः सुखोपविष्टैः । विलसद्द्युति सूक्ष्मशर्कराभिः स्ववपुःपातमहोत्सवाभिलाषैः

তাত মানুহে সুখে বহি, যেন আগতেই মুক্ত হোৱা জীৱসমূহৰ সংখ্যা গণনা কৰে—উজ্জ্বল দীপ্তি থকা অতি সূক্ষ্ম শর্কৰা-কণাৰ দৰে দানাৰে—আৰু নিজৰ দেহপাত (কাশীত মৃত্যু) নামৰ মহোৎসৱৰ আকাঙ্ক্ষা পোষণ কৰে।

Verse 48

स्कंद उवाच । अपर्णापरिवर्ण्येति पुरीं वाराणसीं मुने । पुनर्विज्ञापयामास काशीप्राप्त्यै पिनाकिनम्

স্কন্দ ক’লে: হে মুনি, এইদৰে বাৰাণসী নগৰীৰ বৰ্ণনা কৰি, অপৰ্ণা (পাৰ্বতী) কাশীপ্ৰাপ্তিৰ বাবে পিনাকিন (শিৱ)ৰ ওচৰত পুনৰ নিবেদন কৰিলে।

Verse 49

श्रीपार्वत्युवाच । प्रमथाधिप सर्वेश नित्यस्वाधीनवर्तन । यथानंदवनं यायां तथा कुरु वरप्रद

শ্ৰী পাৰ্বতী ক’লে: হে প্ৰমথাধিপতি, হে সৰ্বেশ্বৰ, যাৰ আচৰণ সদায় স্বাধীন—হে বৰপ্ৰদ, এনেদৰে কৰাঁ যাতে মই নন্দবনলৈ যাব পাৰোঁ।

Verse 50

स्कन्द उवाच । जितपीयूषमाधुर्यां काशीस्तवनसुंदरीम् । अथाकर्ण्याहमुदितो गिरिशो गिरिजां गिरम्

স্কন্দ ক’লে: কাশীৰ স্তৱনে শোভিত, অমৃততকৈও মধুৰ গিৰিজাৰ বাক্য শুনি গিৰীশ (শিৱ) অতিশয় আনন্দিত হ’ল।

Verse 51

श्रीदेवदेव उवाच । अयि प्रियतमे गौरि त्वद्वा गमृतसीकरैः । आप्यायितोस्मि नितरां काशीप्राप्त्यै यतेधुना

দেৱদেৱ ক’লে: হে প্ৰিয়তমে গৌৰী, তোমাৰ বাক্যৰ অমৃতবিন্দুৰে মই গভীৰভাৱে সঞ্জীৱিত হ’লোঁ; সেয়ে এতিয়া কাশীপ্ৰাপ্তিৰ বাবে মই প্ৰচেষ্টা কৰিম।

Verse 52

त्वं जानासि महादेवि मम यत्तन्महद्व्रतम् । अभुक्तपूर्वमन्येन वस्तूपाश्नामि नेतरत्

হে মহাদেৱী, তুমি জানো মোৰ সেই মহাব্ৰত: অন্যে আগতে ভোগ নকৰা বস্তুহে মই গ্ৰহণ কৰোঁ; অন্যথা কেতিয়াও নহয়।

Verse 53

पितामहस्य वचनाद्दिवोदासे महीपतौ । धर्मेण शासति पुरीं क उपायो विधीयताम्

পিতামহ (ব্ৰহ্মা)ৰ আদেশত, ধৰ্মমতে নগৰী শাসন কৰা দিৱোদাস মহীপতি থাকোঁতে, এতিয়া কি উপায় বিধান কৰা উচিত?

Verse 54

कथं स राजा धर्मिष्ठः प्रजापालनतत्परः । वियोज्यते पुरः काश्या दिवोदासो महीपतिः

সেই ৰজা দিৱোদাস—অতি ধৰ্মিষ্ঠ, প্ৰজাপালনত তৎপৰ, পৃথিৱীৰ অধিপতি—তেওঁক কাশী নগৰীৰ পৰা কেনেকৈ বিচ্ছিন্ন কৰা যায়?

Verse 55

अधर्मवर्तिनो यस्माद्विघ्नः स्यान्नेतरस्य तु । तस्मात्कं प्रेषयामीशे यस्तं काश्या वियोजयेत्

অধৰ্মৰ পথত চলা জনৰেই বিঘ্ন উঠে, ধৰ্মিষ্ঠৰ নহয়; সেয়ে, হে ঈশ্বৰ, মই তেনে এজনক পঠাম যিয়ে তাক কাশীৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰিব।

Verse 56

धर्मवर्त्मानुसरतां यो विघ्नं समुपाचरेत् । तस्यैव जायते विघ्नः प्रत्युत प्रेमवर्धिनि

যি ধৰ্মপথ অনুসৰণকাৰীৰ ওপৰত বিঘ্ন আনিবলৈ চেষ্টা কৰে, সেই বিঘ্ন তাৰেই ওপৰত উভতি উঠে; অন্তত ই ভক্তৰ প্ৰেম আৰু স্থিৰতা বঢ়ায়।

Verse 57

विनाच्छिद्रेण तं भूपं नोत्सादयितुमुत्सहे । मयैव हि यतो रक्ष्याः प्रिये धर्मधुरंधराः

কোনো দোষ-ছিদ্ৰ নাপাই মই সেই ৰজাক উচ্ছেদ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়; কিয়নো, হে প্ৰিয়ে, ধৰ্মৰ ভাৰ বহন কৰা সেই দৃঢ় ধৰ্মিষ্ঠসকলক মই নিজেই ৰক্ষা কৰিব লাগিব।

Verse 58

न जरा तमतिक्रामेन्न तं मृत्युर्जिर्घांसति । व्याधयस्तं न बाधंते धर्मवर्त्मभृदत्रयः

জৰাই তাক অতিক্ৰম নকৰে; মৃত্যুয়ে তাক আঘাত কৰিবলৈ নাহে। ৰোগে তাক নাবাধে—ভয়মুক্ত হৈ সি ধৰ্মপথৰ বাহক।

Verse 59

इति संचिंतयन्देवो योगिनीचक्रमग्रतः । ददर्शातिमहाप्रौढं गाढकार्यस्य साधनम्

এইদৰে চিন্তা কৰি দেৱতাই যোগিনীচক্ৰৰ সন্মুখত, কঠিন কাৰ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ এক অতি প্ৰবল উপায় দেখিলে।

Verse 60

अथ देव्या समालोच्य व्योमकेशो महामुने । योगिनीवृंदमाहूय जगौ वाक्यमिदं हरः

তাৰ পিছত দেৱীৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি, হে মহামুনে, ব্যোমকেশে যোগিনীৰ দলক আহ্বান কৰিলে; তেতিয়া হৰে এই পবিত্ৰ বাক্য ক’লে।

Verse 61

सत्वरं यात योगिन्यो मम वाराणसीं पुरीम् । यत्र राजा दिवोदासो राज्यं धर्मेण शास्त्यलम्

হে যোগিনীসকল, সত্বৰে মোৰ নগৰী বাৰাণসীলৈ যোৱা; য’ত ৰজা দিবোদাসে ধৰ্ম অনুসাৰে সম্পূৰ্ণভাৱে ৰাজ্য শাসন কৰে।

Verse 62

स्वधर्मविच्युतः काशीं यथा तूर्णं त्यजेन्नृपः । तथोपचरत प्राज्ञा योगमायाबलान्विताः

হে প্ৰাজ্ঞসকল, যোগমায়াৰ বলত সমন্বিত হৈ তেনে ব্যৱস্থা কৰা, যাতে স্বধৰ্মচ্যুত ৰজাই কাশী তৎক্ষণাৎ ত্যাগ কৰে।

Verse 63

यथा पुनर्नवीकृत्य पुरीं वाराणसीमहम् । इतः प्रयामि योगिन्यस्तथा क्षिप्रं विधीयताम्

হে যোগিনীসকল, শীঘ্ৰ তেনে ব্যৱস্থা কৰা, যাতে মই বাৰাণসী নগৰীক পুনৰ নতুনকৈ পুনৰুদ্ধাৰ কৰি ইয়াৰ পৰা প্ৰস্থান কৰিব পাৰোঁ।

Verse 64

इति प्रसादमासाद्य शासनं शिरसा वहन् । कृतप्रणामो निर्यातो योगिनीनां गणस्ततः

এইদৰে অনুগ্রহ লাভ কৰি আৰু আদেশ শিৰত বহন কৰি, প্ৰণাম কৰি যোগিনীসকলৰ দল তেতিয়া সেখানৰ পৰা প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 65

ययुराकाशमाविश्य मनसोप्य तिरंहसा । परस्परं भाषमाणा योगिन्यस्ता मुदान्विताः

সেই যোগিনীবিলাক আনন্দে পূৰ্ণ হৈ আকাশত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু মনৰ দৰে তীব্ৰ বেগেৰে আগবাঢ়ি, যাত্ৰাপথত পৰস্পৰে কথোপকথন কৰি থাকিল।

Verse 66

अद्य धन्यतराः स्मो वै देवदेवेन यत्स्वयम् । कृतप्रसादाः प्रहिताः श्रीमदानंदकाननम्

তেওঁলোকে ক’লে, “আজি নিশ্চয়েই আমি অতি ধন্য; কিয়নো দেৱদেৱ স্বয়ং কৃপা কৰি আমাক শ্ৰীমৎ আনন্দ-কাননলৈ, আনন্দৰ উপবনলৈ, প্ৰেৰণ কৰিছে।”

Verse 67

अद्य सद्यो महालाभावभूतां नोतिदुर्लभौ । त्रिनेत्रराजसंमानस्तथा काशी विलोकनम्

তেওঁলোকে ক’লে, “আজি আমি তৎক্ষণাৎ দুটা মহালাভ লাভ কৰিলোঁ, যি তেওঁৰ কৃপাতে দুষ্প্ৰাপ্য নহয়: ত্ৰিনেত্ৰ ৰজাৰ সন্মান আৰু কাশীৰ পুণ্য দর্শন।”

Verse 68

इति मुदितमनाः स योगिनीनां निकुरंवस्त्वथमंदराद्रिकुंजात् । नभसि लघुकृतप्रयाणवेगो नयनातिथ्यमलंभयत्पुरीं ताम्

এইদৰে প্ৰসন্নচিত্ত হৈ, যোগিনীবৃন্দ মন্দৰাদ্ৰিৰ কুঞ্জৰ পৰা যাত্ৰা কৰিলে। আকাশত যাত্ৰাবেগ লঘু কৰি তীব্ৰতাৰে আগবাঢ়ি, সিহঁতে সোনকালে সেই পবিত্ৰ নগৰ কাশীৰ নিৰ্মল দর্শন—চক্ষুৰ অতিিথিসুখ—লাভ কৰিলে।