Adhyaya 41

Verse 1

स्कंद उवाच । उषित्वैवं गृहे विप्रो द्वितीयादाश्रमात्परम् । वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयाश्रममाविशेत्

স্কন্দে ক’লে: এইদৰে গৃহস্থাশ্ৰমত বাস কৰি, ব্ৰাহ্মণে দ্বিতীয় আশ্ৰম সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পাছত; কুঁচনি আৰু পকা চুলিৰ চিহ্ন দেখা দিলে তৃতীয় আশ্ৰম—ৱানপ্ৰস্থ—ত প্ৰৱেশ কৰিব।

Verse 2

अपत्यापत्यमालोक्य ग्राम्याहारान्विसृज्य च । पत्नीं पुत्रेषु संत्यज्य पत्न्या वा वनमाविशेत्

সন্তান আৰু নাতি-নাতনীক সুস্থ-নিৰাপদ দেখি, গাঁৱলীয়া/লৌকিক আহাৰ ত্যাগ কৰি, তেওঁ পত্নীক পুত্ৰসকলৰ জিম্মাত দিব; নতুবা পত্নীৰ সৈতে একেলগে বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিব।

Verse 3

वसानश्चर्मचीराणि साग्निर्मुन्यन्नवर्तनः । जटी सायंप्रगे स्नायी श्मश्रुलोनखलोमभृत्

চাম আৰু বাকলিৰ বস্ত্ৰ পিন্ধি, পবিত্ৰ অগ্নি ৰক্ষা কৰি, বনভোজ্য আহাৰত জীৱন নিৰ্বাহ কৰি, জটা ধৰি, পুৱা-গধূলি স্নান কৰি; তপস্যাৰ বিধানৰূপে দাড়ি, চুলি, নখ আৰু দেহৰ লোম অক্ষৌৰিত ৰাখিব।

Verse 4

शाकमूलफलैर्वापि पंचयज्ञन्न हापयेत् । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेद्भिक्षुकातिथीन्

শাক-পাচলি, কন্দ-মূল আৰু ফল খাই থাকিলেও, পঞ্চ মহাযজ্ঞ কেতিয়াও অৱহেলা নকৰিব; আৰু পানী, কন্দ-মূল, ফলৰ ভিক্ষাৰে ভিক্ষুক আৰু অতিথিসকলক পূজা-সন্মান কৰিব।

Verse 5

अनादाता च दाता च दांतः स्वाध्यायतत्परः । वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि

অপ্ৰয়োজনীয় দান গ্ৰহণ নকৰা, কিন্তু দাতা হোৱা; ইন্দ্ৰিয়-দমনশীল আৰু স্বাধ্যায়ত নিবিষ্ট; আৰু বিধি অনুসাৰে বৈতানিক কৰ্মত আহুতি দি অগ্নিহোত্ৰ সম্পাদন কৰিব।

Verse 6

मुन्यन्नैः स्वयमानीतैः पुरोडाशांश्च निर्वपेत् । स्वयंकृतं च लवणं खादेत्स्नेहं फलोद्रवम्

নিজে সংগ্ৰহ কৰা বন-অন্নেৰে তেওঁ পুৰোডাশ (যজ্ঞ-পিঠা) নিবেদন কৰি ৰান্ধিব; আৰু নিজে প্ৰস্তুত কৰা লৱণ ঘৃত-স্নেহ আৰু ফলৰ ৰসসহ ভক্ষণ কৰিব।

Verse 7

वर्जयेच्छेलुशिग्रू च कवकं पललं मधु । मुन्यन्नमाश्विनेमासि त्यजेद्यत्पूर्वसंचितम्

তেওঁ চেলু আৰু শিগ্ৰু, লগতে ফুঙা/কৱক, মাংস আৰু মধু বর্জন কৰিব। আশ্বিন মাহত আগতে সঞ্চিত বন-অন্নো ত্যাগ কৰিব।

Verse 8

ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नं च संत्यजेत् । दंतोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोथ वा भवेत्

তেওঁ গাঁৱৰ ফল-মূল আৰু হালচাষে উৎপন্ন শস্য ত্যাগ কৰিব। তেওঁ উখল-মুছলৰে কুটোতা হ’ব পাৰে, অথবা শিলাৰে পিহোতা হ’ব পাৰে।

Verse 9

सद्यः प्रक्षालको वा स्यादथवा माससंचयी । त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही

তেওঁ সেদিনেই সংগ্ৰহ কৰি সেদিনেই ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব পাৰে, অথবা এক মাহৰ বাবে সঞ্চয় কৰা হ’ব পাৰে। নাইবা তিন, ছয় বা বাৰ মাহৰ বাবে শস্য, ফল, মূল আদি সঞ্চয় কৰিব পাৰে।

Verse 10

नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा । चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्

তেওঁ নক্তাশী হৈ কেৱল ৰাতি আহাৰ কৰিব পাৰে, অথবা অন্তৰ ৰাখি আহাৰ কৰিব পাৰে, অথবা ষষ্ঠ বাৰৰ আহাৰতে খাই থাকিব পাৰে। নাইবা চাঁদ্ৰায়ণ ব্ৰত পালন কৰি, পক্ষত এবাৰ বা মাহত এবাৰ আহাৰ কৰিব পাৰে।

Verse 11

वैखानस मतस्थस्तु फलमूलाशनोपि वा । तपसा शोषयेद्देहं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्

বৈখানস মতত স্থিত হৈ—ফল-মূল ভক্ষণ কৰিলেও—তপস্যাৰে দেহ সংযম কৰি, বিধিমতে তৰ্পণ-দান কৰি পিতৃলোক আৰু দেবতাক সন্তুষ্ট কৰিব।

Verse 12

अग्निमात्मनि चाधाय विचरेदनिकेतनः । भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थं तापसान्वनवासिनः

আত্মাৰ ভিতৰত পবিত্ৰ অগ্নি স্থাপন কৰি তেওঁ অনিকেতন হৈ বিচৰণ কৰিব; আৰু কেৱল প্ৰাণ-যাত্ৰাৰ বাবে বনবাসী তাপসসকলৰ পৰা ভিক্ষা গ্ৰহণ কৰিব।

Verse 13

ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने । इत्थं वनाश्रमी विप्रो ब्रह्मलोके महीयते

গাঁৱৰ পৰা আহাৰ আনি, বনত বাস কৰি কেৱল আঠ গ্ৰাসহে ভক্ষণ কৰিব। এইদৰে বনাশ্ৰমী বিপ্ৰ ব্ৰহ্মলোকত মহিমান্বিত হয়।

Verse 14

अतिवाह्यायुषोभागं तृतीयमिति कानने । आयुषस्तु तुरीयांशे त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत्

আয়ুৰ তৃতীয় ভাগ কাণনত অতিবাহিত কৰি, তাৰ পাছত আয়ুৰ চতুৰ্থ ভাগত সকলো আসক্তি ত্যাগ কৰি পৰিব্ৰাজক হৈ বিচৰণ কৰিব।

Verse 15

ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि । तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

কিন্তু ত্ৰিৰিণ শোধ নকৰাকৈ—পুত্ৰ উৎপন্ন নকৰাকৈ আৰু যজ্ঞ সম্পাদন নকৰাকৈ—যদি কোনোবাই মোক্ষ কামনা কৰে, তেন্তে সি অধোগতিলৈ যায় (পথত ব্যৰ্থ হয়)।

Verse 16

वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम् । यंबीजमीशदैवत्यं ध्यायन्वायुं जयेदिति

ভ্ৰূমধ্যত বায়ু-তত্ত্ব ধ্যান কৰিব—অঞ্জনৰ দৰে ক’লা, বৃত্তাকাৰ—আৰু ঈশ-দেৱতাধিষ্ঠিত ‘যং’ বীজাক্ষৰ স্মৰণ কৰি; তেনে ধ্যানে প্ৰাণবায়ুক জয় (বশ) কৰিব।

Verse 17

एक एव चरेन्नित्यमनग्निरनिकेतनः । सिद्ध्यर्थमसहायः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्

সদায় একেলাই বিচৰণ কৰিব, বাহ্য অগ্নি নধৰিব আৰু স্থিৰ গৃহ নথাকিব। সিদ্ধিলাভৰ বাবে সহচৰবিহীন থাকিব; অন্ন লাভৰ কাৰণে মাথোঁ গাঁৱত আশ্ৰয় ল’ব।

Verse 18

जीवितं मरणं वाथ नाभिकांक्षेत्क्वचिद्यतिः । कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा

যতিয়ে কেতিয়াও জীৱন বা মৃত্যু কামনা নকৰিব। সি কেৱল কালকেই অপেক্ষা কৰিব, যেনে ভৃত্যই গৰাকীৰ আদেশৰ অপেক্ষা কৰে।

Verse 19

सर्वत्र ममता शून्यः सर्वत्र समतायुतः । वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिह शस्यते

যি সকলো ঠাইতে মমতাশূন্য, সকলো ঠাইতে সমতাযুক্ত, আৰু বৃক্ষমূলকেই নিবাস কৰে—এনে মুক্তিকামীক ইয়াত প্ৰশংসা কৰা হৈছে।

Verse 20

ध्यानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकांतशीलता । यतेश्चत्वारिकर्माणि पंचमं नोपपद्यते

ধ্যান, শৌচ, ভিক্ষা আৰু নিত্য একান্তশীলতা—এই চাৰিটাই যতিৰ কৰ্ম; পঞ্চমটো প্ৰযোজ্য নহয়।

Verse 21

वार्षिकांश्चतुरोमासान्विहरेन्न यतिः क्वचित् । बीजांकुराणां जंतूनां हिंसा तत्र यतो भवेत्

বৰ্ষাকালৰ চাৰি মাহত যতি কেতিয়াও ঘূৰি ফুৰিব নালাগে, কিয়নো সেই সময়ত বীজৰ অংকুৰ আৰু সৰু জীৱৰ হিংসা হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

Verse 22

गच्छेत्परिहरन्जन्तून्पिबेत्कं वस्त्रशोधितम् । वाचं वदेदनुद्वेगां न क्रुध्येत्केनचित्क्वचित्

সেইজনে জীৱ-জন্তু পৰিহাৰ কৰি সাৱধানে খোজ কঢ়াব; কাপোৰে ছাঁকা পানী পান কৰিব; অনুদ্বেগজনক বাক্য ক’ব; আৰু কেতিয়াও, ক’তাও, কাৰো ওপৰত ক্ৰোধ নকৰিব।

Verse 23

चरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः । नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेश नखो वशी

সেইজনে আত্মাকেই সহায় কৰি চলিব—নিৰপেক্ষ, নিৰাশ্ৰয়; সদায় অধ্যাত্মচৰ্য্যাত ৰত থাকিব; কেশ-নখ সৰু কৰি ৰাখিব আৰু সংযমী হ’ব।

Verse 24

कुसुंभवासा दंडाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः । अलाबुदारुमृद्वेणु पात्रं शस्तं न पंचमम्

কুসুম্ভ ৰঙে ৰঞ্জিত বস্ত্ৰ পিন্ধি, দণ্ড ধৰি, ভিক্ষাৰে জীৱন যাপন কৰি, খ্যাতি পৰিহাৰ কৰিব। লাউ, কাঠ, মাটি বা বাঁহৰ পাত্ৰ শ্ৰেষ্ঠ; পঞ্চম প্ৰকাৰ অনুমোদিত নহয়।

Verse 25

न ग्राह्यं तैजसं पात्रं भिक्षुकेण कदाचन । वराटके संगृहीते तत्रतत्र दिनेदिने

ভিক্ষুকে কেতিয়াও ধাতুৰ পাত্ৰ গ্ৰহণ কৰিব নালাগে। তেওঁ দিনেদিনে তত্ৰতত্ৰ বৰাটক (কৌড়ি) সংগ্ৰহ কৰিব।

Verse 26

गोसहस्रवधं पापं श्रुतिरेषा सनातनी । हृदि सस्नेह भावेन चेद्द्रक्षेत्स्त्रियमेकदा

এই সনাতন শ্ৰুতি-বচন: হৃদয়ত স্নেহ-মিশ্ৰিত (কাম-সংযুক্ত) ভাব লৈ যদি কোনোবাই একবাৰো নাৰীক চায়, তেন্তে সেই পাপ হাজাৰ গৰু বধ কৰাৰ সমান।

Verse 27

कोटिद्वयं ब्रह्मकल्पं कुंभीपाकी न संशयः । एककालं चरेद्भैक्षं न कुर्यात्तत्र विस्तरम्

দুই কোটি ব্ৰহ্মা-বছৰ পৰ্যন্ত সি কুম্ভীপাক নৰকত দুঃখ ভোগ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই। সেয়ে সি দিনে কেৱল এবাৰ ভিক্ষা গ্ৰহণ কৰিব আৰু তাত বিলাসী বিস্তাৰ নকৰিব।

Verse 28

विधूमेसन्न मुसले व्यंगारे भुक्तवज्जने । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं चरेद्यतिः

যেতিয়ে চুলা ধোঁৱাহীন, মুসল থমকি থাকে, অঙ্গাৰ নেভে, লোকসকলে ভোজন সাৰি লয় আৰু পাত্ৰৰ খটখটনি থামে—তেতিয়াই যতি নিত্য ভিক্ষা কৰিবলৈ যাব।

Verse 29

अल्पाहारो रहःस्थायी त्त्विंद्रियार्थेष्वलोलुपः । रागद्वेषविर्निर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते

অল্প আহাৰ গ্ৰহণ কৰা, একান্তত বাস কৰা, ইন্দ্ৰিয়-বিষয়ত অলোলুপ, আৰু ৰাগ-দ্বেষৰ পৰা নিৰ্মুক্ত—এনেকুৱা ভিক্ষু মোক্ষৰ যোগ্য হয়।

Verse 30

आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत् । किं तस्यानेकतंत्रेण कृतकृत्यः स जायते

কিন্তু যদি কোনো যতি কোনো আশ্ৰমত এক মুহূৰ্তও বিশ্ৰাম লয়, তেন্তে তাৰ বহু অন্য আচাৰ-তন্ত্ৰৰ কি প্ৰয়োজন? সি কৃতকৃত্য, অৰ্থাৎ কৰ্তব্য সিদ্ধ হয়।

Verse 31

संचितं यद्ग्रहस्थेन पापमामरणांतिकम् । निर्धक्ष्यति हि तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः

গৃহস্থে জীৱনৰ অন্তিম পৰ্যন্ত যি পাপ সঞ্চয় কৰে, সেয়া সকলো—এটা ৰাতি মাত্ৰ অৱস্থান কৰা যতি নিশ্চয় দগ্ধ কৰি পেলায়।

Verse 32

दृष्ट्वा जराभिभवनमसह्यं रोगपीडितम् । देहत्यागं पुनर्गर्भं गर्भक्लेशं च दारुणम्

জৰাৰ প্ৰবল আধিপত্য, অসহ্য ৰোগৰ পীড়া দেখি; দেহত্যাগ, পুনৰ গৰ্ভত জন্ম, আৰু গৰ্ভক্লেশৰ দাৰুণ যন্ত্ৰণা দেখি—

Verse 33

नानायोनि निवासं च वियोगं च प्रियैः सह । अप्रियैः सह संयोगमधर्माद्दुःखसंभवम्

—নানাবিধ যোনিত বাস, প্ৰিয়জনৰ সৈতে বিচ্ছেদ, অপ্ৰিয়ৰ সৈতে সংযোগ, আৰু অধৰ্মৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা দুখ।

Verse 34

पुनर्निरयसंवासंनानानरकयातनाः । कर्मदोषसमुद्भूता नृणांगतिरनेकधा

পুনৰ নৰকত বাস আৰু নানান নৰকৰ যাতনা; কৰ্মদোষৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা—মানৱৰ গতি বহুবিধ।

Verse 35

देहेष्वनित्यतां दृष्ट्वा नित्यता परमात्मनः । कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्रयत्राश्रमे रतः

দেহসমূহৰ অনিত্যতা আৰু পৰমাত্মাৰ নিত্যতা দেখি, যি যি আশ্ৰমত ৰত থাকে, তাত তাত মুক্তিৰ বাবে প্ৰয়াস কৰিব লাগে।

Verse 36

करपात्रीति विख्याता भिक्षापात्रविवर्जिता । तेषां शतगुणं पुण्यं भवत्येव दिनेदिने

যিসকল ‘কৰপাত্ৰী’ বুলি খ্যাত—ভিক্ষাপাত্ৰবিহীন—তেওঁলোকৰ পুণ্য দিনেদিনে শতগুণে বৃদ্ধি পায়।

Verse 37

आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पंडितः । निर्द्वंद्वस्त्यक्तसंगश्च ब्रह्मभूयाय कल्पते

এইদৰে ক্ৰমে চাৰিওটা আশ্ৰম যথাযথভাৱে আচৰণ কৰি, পণ্ডিতজন—দ্বন্দ্বমুক্ত আৰু আসক্তি ত্যাগী—ব্ৰহ্মসাক্ষাৎকাৰৰ যোগ্য হয়।

Verse 38

असंयतः कुबुद्धीनामात्मा बंधाय कल्पते । धीमद्भिः संयतः सोपि पदं दद्यादनामयम्

মূৰ্খসকলৰ অসংযত আত্মাই বন্ধনৰ কাৰণ হয়; কিন্তু সেই একে আত্মা, ধীমানসকলে সংযমিত কৰিলে, নিৰ্মল আৰু নিৰ্দুঃখ পদ দান কৰে।

Verse 39

श्रुति स्मृति पुराणं च विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः मंत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित्

শ্ৰুতি-স্মৃতি আৰু পুৰাণ; বিদ্যাসমূহ আৰু উপনিষদ; শ্লোক, মন্ত্ৰ, ভাষ্য আৰু আন যি কোনো বাক্ময় ধৰ্মগ্ৰন্থ য’তেই থাকক—

Verse 40

वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातंत्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः

বেদপাঠ আৰু বেদোপদেশ জানি; ব্ৰহ্মচৰ্য, তপ, দম; শ্ৰদ্ধাসহ উপবাস আৰু অন্তৰ্নিহিত স্বাতন্ত্ৰ্য—এইবোৰেই আত্মজ্ঞানলৈ লৈ যোৱা কাৰণ।

Verse 41

स हि सर्वैर्विजिज्ञास्य आत्मैवाश्रमवर्तिभिः । श्रोतव्यस्त्वथ मंतव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः

সেই পৰম আত্মাই সকলো আশ্ৰম-ধৰ্মত স্থিত লোকসকলৰ দ্বাৰা সত্যকৈ জানিবলগীয়া। তাক প্ৰথমে শ্ৰৱণ কৰিব লাগে, তাৰ পাছত মনন, আৰু শেষত প্ৰচেষ্টাৰে সাক্ষাৎ উপলব্ধি কৰিব লাগে।

Verse 42

आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगादृते नहि । स च योगश्चिरं कालमभ्यासादेव सिध्यति

আত্মজ্ঞানৰ দ্বাৰাই মুক্তি হয়; কিন্তু সেই আত্মজ্ঞান যোগ বিনা নহয়। আৰু সেই যোগ দীঘলীয়া কাল ধৰি অনুশীলন-অভ্যাসৰ দ্বাৰাই সিদ্ধ হয়।

Verse 43

नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रंथ चिंतनात् । न दानैर्न व्रतैर्वापि न तपोभिर्न वा मखैः

কেৱল অৰণ্যৰ আশ্ৰয় ল’লেই যোগ সিদ্ধ নহয়, নানান গ্ৰন্থ চিন্তা কৰিলেও নহয়। দান, ব্ৰত, তপস্যা বা যজ্ঞ-মখৰ দ্বাৰাও ই লাভ নহয়।

Verse 44

न च पद्मासनाद्योगो न वा घ्राणाग्रवीक्षणात् । न शौचे न न मौनेन न मंत्राराधनैरपि

কেৱল পদ্মাসন ল’লেই যোগ নহয়, নাসাগ্ৰত দৃষ্টি স্থিৰ কৰিলেও নহয়। শৌচ-আচাৰ, মৌন, বা কেৱল মন্ত্ৰ-আৰাধনাৰ দ্বাৰাও নহয়।

Verse 45

अभियोगात्सदाभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् । पुनःपुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा

নিষ্ঠাৰে প্ৰয়াস, সদা অনুশীলন, তাতেই দৃঢ় সিদ্ধান্ত, আৰু পুনঃপুনঃ নিৰাশা নকৰাকৈ অধ্যৱসায়—এইদৰে যোগ সিদ্ধ হয়; অন্যথা নহয়।

Verse 46

आत्मक्रीडस्य सततं सदात्ममिथुनस्य च । आत्मन्येव सु तृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः

যি সদায় আত্মাতেই ক্ৰীড়া কৰে, আত্মাৰ সৈতে একান্ত সঙ্গ ৰাখে আৰু আত্মাতেই সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত থাকে—তাৰ বাবে যোগসিদ্ধি দূৰ নহয়।

Verse 47

अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । आत्मारामः स योगींद्रो ब्रह्मीभूतो भवेदिह

ইয়াত যি আত্মাৰ বাহিৰে কোনো ‘দ্বিতীয়’ নেদেখে, আত্মাত ৰমণ কৰা সেইজন যোগীন্দ্ৰ হয় আৰু এই জীৱনতেই ব্ৰহ্ম-সাক্ষাৎকাৰী হয়।

Verse 48

संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यते बुधैः । प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि कैश्चन

বুধজন ক’য় যে আত্মা আৰু মনৰ সংযোগেই ‘যোগ’; কিছুমানে আকৌ প্ৰাণ আৰু অপানৰ সমন্বিত মিলনকো ‘যোগ’ বুলে।

Verse 49

विषयेंद्रिय संयोगो योग इत्यप्यपंडितैः । विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः

অপণ্ডিতসকলে ইন্দ্ৰিয় আৰু বিষয়ৰ সংযোগকো ‘যোগ’ বুলে; কিন্তু যিসকলৰ চিত্ত বিষয়াসক্ত, তেওঁলোকৰ বাবে জ্ঞান আৰু মোক্ষ বহু দূৰ।

Verse 50

दुर्निवारा मनोवृत्तिर्यावत्सा न निवर्तते । किं वदंत्यपियोगस्य तावन्नेदीयसी कुतः

যেতিয়ালৈকে দমন কৰাটো কঠিন মনৰ চঞ্চল বৃত্তিসমূহ নিবৃত্ত নহয়, তেতিয়ালৈকে যোগৰ কথা কোনে কি ক’ব? তেতিয়া যোগ কেনেকৈ ওচৰ হ’ব?

Verse 51

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञे परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते

চিত্তক বৃত্তিহীন কৰি, ক্ষেত্ৰজ্ঞ পৰমাত্মাত একীভূত কৰিলে মুক্তি লাভ হয়; যি যোগত যুক্ত, তাকেই ‘যোগযুক্ত’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 52

बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा खान्यंतराणि वै । मनस्येवेंद्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

সকলো দ্বাৰ বাহিৰমুখী নকৰি ভিতৰলৈ ঘূৰাই দিয়া উচিত; ইন্দ্ৰিয়সমূহক মনতেই একত্ৰ কৰি, মনক আত্মাত যোগাই দিব লাগে।

Verse 53

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । एतद्ध्यानं च योगश्च शेषोन्यो ग्रंथविस्तरः

সৰ্বভাৱৰ পৰা মুক্ত ক্ষেত্ৰজ্ঞক ব্ৰহ্মত স্থাপন কৰিব লাগে। এইয়াই ধ্যান, এইয়াই যোগ; বাকী সকলো কেৱল গ্ৰন্থবিস্তাৰ।

Verse 54

यन्नास्ति सर्वलोकेषु तदस्तीति विरुध्यते । कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते

যি সকলো লোকত নাই, তাক ‘আছে’ বুলি ক’লে বিৰোধ উঠে; তথাপি কোৱা মাত্ৰেই সেয়া আন এজনৰ হৃদয়ত বাস কৰে।

Verse 55

स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्री सुखं यथा । अयोगी नैव तद्वेत्ति जात्यंध इव वर्तिकाम्

সেই ব্ৰহ্ম স্বয়ং-অনুভৱযোগ্য, যেনে কুমাৰীয়ে নিজৰ ভিতৰত নাৰীৰ সুখ জানে। অযোগীয়ে তাক নাজানে, যেনে জন্মান্ধে প্ৰদীপ নাজানে।

Verse 56

नित्याभ्यसनशीलस्य स्वसंवेद्यं हि तद्भवेत् । तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं परं ब्रह्म सनातनम्

যি সদায় অভ্যাসত নিবিষ্ট, তাৰ বাবে সেই পৰম তত্ত্ব নিজ-অনুভৱত প্ৰত্যক্ষ হয়। তাৰ সূক্ষ্মতাৰ কাৰণে সনাতন পৰব্ৰহ্মক আঙুলিয়াই দেখুৱাব নোৱাৰি, সংজ্ঞাৰে সীমাবদ্ধও কৰিব নোৱাৰি।

Verse 57

क्षणमप्येकमुदकं यथा न स्थिरतामियात् । वाताहतं यथा चित्तं तस्मात्तस्य न विश्वसेत्

যেনে এক মুহূৰ্তৰ বাবেও পানী স্থিৰ নাথাকে, তেনে বাসনাৰ বতাহত আঘাতপ্ৰাপ্ত চিত্তও কঁপে-ডোলে। সেয়ে সেই চিত্তৰ ওপৰত তেনেকৈ বিশ্বাস নকৰিবা।

Verse 58

अतोऽनिलं निरुंधीत चित्तस्य स्थैर्य हेतवे । मरुन्निरोधनार्थाय षडंगं योगमभ्यसेत्

সেয়ে চিত্তৰ স্থৈৰ্যৰ হেতু প্ৰাণ-বায়ুক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা উচিত। মৰুৎ (শ্বাস)-নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ষড়ঙ্গ যোগৰ সাধনা কৰিব লাগে।

Verse 59

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिरेतानि योगांगानि भवंति षट्

আসন, প্ৰাণ-সংৰোধ, প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান আৰু সমাধি—এইবোৰেই যোগৰ ছয় অঙ্গ।

Verse 60

आसनानीह तावंति यावंत्यो जीवयो नयः । सिद्धासनमिदं प्रोक्तं योगिनो योगसिद्धिदम्

ইয়াত আসনসমূহ জীৱসমূহৰ নানাবিধ গতি-ভঙ্গীৰ দৰে অগণিত। তথাপি ‘সিদ্ধাসন’ক ঘোষণা কৰা হৈছে—যি যোগীক যোগসিদ্ধি প্ৰদান কৰে।

Verse 61

एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदार्ढ्यमवाप्नुयात्

ইয়াৰ নিত্য অভ্যাস কৰিলে দেহত দৃঢ়তা আৰু বল লাভ হয়।

Verse 62

दक्षिणं चरणं न्यस्य वामोरूपरि योगवित् । याम्योरूपरि वामं च पद्मासनमिदं विदुः

যোগবিদসকলে কয়—সোঁ পা বাঁ উৰুৰ ওপৰত থৈ, তাৰ পাছত বাঁ পা সোঁ উৰুৰ ওপৰত থোৱাই পদ্মাসন।

Verse 63

कराभ्यां धारयेत्पश्चादंगुष्ठौ दृढबंधवित् । भवेत्पद्मासनादस्मादभ्यासाद्दृढविग्रहः

তাৰ পাছত স্থিৰ বন্ধ জানি দুহাতে ডাঙৰ আঙুলিদ্বয় দৃঢ়কৈ ধৰে; এই পদ্মাসনৰ অভ্যাসে দেহ দৃঢ় আৰু সুসংহত হয়।

Verse 64

अथवा ह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते । स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगं युंजीत योगवित्

অথবা যি আসনত স্বাভাৱিকভাৱে সুখ জন্মে—স্বস্তিকাসন আদি—তাত বহি যোগবিদে যোগত নিয়োজিত হওক।

Verse 65

यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति । तल्लभ्यते षडंगेन योगेन कलशोद्भव

যি লাভ কৰিলে পুনৰ নুঘূৰে আৰু যি লাভ কৰিলে শোক নকৰে—হে কলশোদ্ভৱ অগস্ত্য! সেয়া ষড়ঙ্গ যোগে লাভ হয়।

Verse 66

केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते । नाभ्यसेत्पूतिगंधादौ न स्थाने जनसंकुले

চুলি, ভস্ম, ভূষি, কয়লা, হাড় আদি দ্ৰব্যে দুষিত স্থানত সাধনা নকৰিব; দুৰ্গন্ধযুক্ত ঠাইত নকৰিব, আৰু জনসমাগমে ভৰা স্থানতো নকৰিব।

Verse 67

सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे । मनःप्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते

যি স্থান সকলো বাধা-বিঘ্নৰ পৰা মুক্ত, সকলো ইন্দ্ৰিয়ক সুখ দিয়ে, মনত প্ৰসন্নতা জগায়, আৰু মালা-ধূপৰ সুগন্ধে আনন্দিত—সেই স্থানত সাধনা কৰিব লাগে।

Verse 68

नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः । नाध्वखिन्नो न चिंतार्तो योगं युंजीत योगवित्

অতি তৃপ্ত নহয়, ক্ষুধাতুৰ নহয়; বিষ্ঠা-মূত্ৰৰ বেগে পীড়িত নহয়; পথচলাত ক্লান্ত নহয়, চিন্তাত ব্যাকুল নহয়—তেতিয়াই যোগবিদে যোগত নিয়োজিত হ’ব।

Verse 69

न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः । न दंशमशकाकीर्णे न चैत्ये न च चत्वरे

পানী বা অগ্নিৰ ওচৰত নহয়; জীৰ্ণ-জৰাজীৰ্ণ স্থানত নহয়, অৰণ্যত নহয়, গোশালাত নহয়; দংশকাৰী পোকা-মাকড় আৰু মশাৰে ভৰা ঠাইত নহয়; চৈত্যত নহয়, আৰু চৌমুহনীতো নহয়—সেই ঠাইত সাধনা নকৰিব।

Verse 70

निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः

চকু মৃদুভাৱে নিমীলিত কৰি, সত্ত্বত স্থিত হৈ, দাঁতে দাঁত নচাপিব; জিহ্বা অচল কৰি তালুত স্থাপন কৰিব; মুখ বন্ধ কৰি সম্পূৰ্ণ নিশ্চল হৈ থাকিব।

Verse 71

सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः । मध्यमं चोत्तमं चाथ प्राणायाममुपक्रमेत्

ইন্দ্ৰিয়সমূহক সু-সংযম কৰি, অতি নীচ বা অতি উচ্চ আসনত নুবহে। তাৰ পাছত প্ৰাণায়ামৰ সাধনা আৰম্ভ কৰিব—প্ৰথমে মধ্যম, তাৰপিছত উত্তম পদ্ধতিলৈ অগ্ৰসর হ’ব।

Verse 72

चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम् । स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुंधनात्

যেতিয়া প্ৰাণবায়ু চলে, তেতিয়া সকলো চঞ্চল হয়; যেতিয়া সেয়া স্থিৰ কৰা হয়, তেতিয়া সকলো স্থিৰ হয়। সেয়ে বায়ু-নিয়ন্ত্ৰণৰ দ্বাৰা যোগীয়ে স্থাণুৰ দৰে অচল স্থিতি লাভ কৰে।

Verse 73

यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते । निर्गते तत्र मरणं ततः प्राणं निरुंधयेत्

যিমানলৈকে দেহত প্ৰাণ স্থিত থাকে, সিমানলৈকে তাক ‘জীৱন’ বোলা হয়; যেতিয়া সেয়া বাহিৰ হয়, তেতিয়া মৃত্যু। সেয়ে প্ৰাণক শাসন কৰি সংযম কৰা উচিত।

Verse 74

यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम् । यावद्दृष्टिर्भुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः

যিমানলৈকে প্ৰাণবায়ু দেহত বদ্ধ থাকে, যিমানলৈকে চিত্ত বাহ্য আশ্ৰয়বিহীন হৈ স্থিত থাকে, আৰু যিমানলৈকে দৃষ্টি ভ্ৰূমধ্যত স্থিৰ থাকে—তেতিয়া কাল (মৃত্যু)ৰ ভয় ক’ত থাকে?

Verse 75

कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत् । योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक्प्राणनियंत्रणात्

কালৰ ভয়ত ভীত হৈ ব্ৰহ্মাই সদায় প্ৰাণায়াম আচৰণ কৰিছিল। যোগীসকলে সম্যক প্ৰাণ-নিয়ন্ত্ৰণৰ দ্বাৰা সিদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 76

मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता । मध्यमो द्विगुणः पूर्वादुत्तमस्त्रिगुणस्ततः

মন্দ (আৰম্ভিক) প্ৰাণায়াম দ্বাদশ মাত্ৰাৰ; মাত্ৰা বুলিলে লঘু অক্ষৰৰ সময় বুজায়। মধ্যম পূৰ্বৰ দ্বিগুণ, আৰু উত্তম তাৰ ত্ৰিগুণ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 77

स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ । प्रथमेन जयेत्स्वेदं द्वितीयेन तु वेपथुम्

এই সাধনাই ক্ৰমে স্বেদ, কম্পন আৰু বিষাদ জন্মায়। প্ৰথম স্তৰে স্বেদ জয় হয়, আৰু দ্বিতীয় স্তৰে কঁপনি দমন হয়।

Verse 78

विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः । भवेत्क्रमात्सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोथ योगिना । क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति

নিশ্চয় তৃতীয় স্তৰে বিষাদো জয় হয়; তেতিয়া যোগীৰ প্ৰাণ সিদ্ধ হয়। ক্ৰমে সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰিত আৰু বশীভূত প্ৰাণ, নিৰন্তৰ সাধনাৰে, যোগীক য’ত ইচ্ছা ত’ত লৈ যায়।

Verse 79

हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत् । देहंविदारयत्येष कुष्ठादिजनयत्यपि

যদি প্ৰাণক হঠাৎ জোৰ কৰি ৰোধ কৰা হয়, তেন্তে ই ৰোমকূপেদি বাহিৰলৈ ওলাই আহিব পাৰে। ই দেহ বিদাৰিত কৰিব পাৰে আৰু কুষ্ঠ আদি ৰোগো জন্মাব পাৰে।

Verse 80

तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् । वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृदुतामियात्

সেয়ে এই প্ৰাণক ক্ৰমে ক্ৰমে বশ কৰিব লাগে—অৰণ্যৰ বনৰীয়া হাতীৰ দৰে। বনৰীয়া গজ, বা হাতীৰ শত্রুও, ধীৰে ধীৰে মৃদু হয়।

Verse 81

करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् । तथा प्राणो हदिस्थोयं योगिनाक्रमयोगतः । गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति

যেনেকৈ শাস্ত্ৰ-গুৰুৰ নিৰ্দেশ মানি তাৰ লঙ্ঘন নকৰা হয়, তেনেকৈ হৃদয়ত অৱস্থিত এই প্ৰাণো যোগীয়ে ক্ৰম-যোগৰ অনুশাসনে ধীৰে ধীৰে বশ কৰে। এইদৰে সংযত কৰি সততে সাৱধানে পালন কৰিলে, প্ৰাণ বিশ্বাসভৰা শান্ত বিশ্ৰামলৈ উপনীত হয়।

Verse 82

षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । सव्यापसव्यमार्गेण प्रयाणात्प्राण उच्यते

ছত্ত্ৰিশ আঙুল পৰিমাণলৈ হংস (জীৱ-শ্বাস) বাহিৰলৈ গতি কৰে। বাওঁ আৰু সোঁ পথেদি যাত্ৰা কৰাৰ বাবে তাক ‘প্ৰাণ’—অগ্ৰসৰ হোৱা—বুলি কোৱা হয়।

Verse 83

शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम् । तदैव जायते योगी क्षमः प्राणनिरोधने

যেতিয়া নাড়ীচক্ৰৰ সমগ্ৰ জাল শুদ্ধ হয় আৰু একো অশান্তি নাথাকে, তেতিয়াই যোগী সত্যই উদ্ভৱ হয়—যি প্ৰাণ-নিরোধত সক্ষম।

Verse 84

दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत् । रेचयेदथ सूर्येण प्राणायामोयमुच्यते

দৃঢ় আসনত, যিমান শক্তি থাকে, চন্দ্ৰ-নাড়ীৰে প্ৰাণ পূৰণ কৰিব; তাৰ পাছত সূৰ্য-নাড়ীৰে ৰেচন কৰিব। এইয়েই প্ৰাণায়াম বুলি কোৱা হয়।

Verse 85

स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम् । प्राणायामेन योगींद्रः सुखमाप्नोति तत्क्षणात्

চন্দ্ৰ-তত্ত্বৰ সৈতে সংযুক্ত, বোৱাই থকা অমৃতধাৰাৰ মহাপ্ৰবাহ ধ্যান কৰি, যোগীন্দ্ৰে প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা সেই ক্ষণতেই সুখ লাভ কৰে।

Verse 86

रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम् । कुंभयित्वा शनैः पश्चाद्योगी चंद्रेण रेचयेत्

সূৰ্য-নাড়ীৰে প্ৰাণ টানি উদৰ-গুহা পূৰ্ণ কৰিব। তাৰ পাছত কুম্ভক ধৰি, যোগীয়ে চন্দ্ৰ-নাড়ীৰে ধীৰে ধীৰে ৰেচন কৰিব।

Verse 87

ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि । अनेन याम्यायामेन योगींद्रः शर्मभाग्भवेत्

হৃদয়ত জ্বলা অগ্নিপুঞ্জ সদৃশ উষ্মা ধাৰণ কৰি, এই ‘যাম্য’ প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা যোগীন্দ্ৰ শান্তি আৰু কল্যাণৰ ভাগী হয়।

Verse 88

इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात् । शुद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोभिधीयते

এইদৰে তিন মাহ অভ্যাস কৰি আৰু প্ৰাণায়ামৰ দুয়ো পদ্ধতি সেৱন কৰিলে, যাৰ নাড়ীসমূহ শুদ্ধ হয় সেই যোগীক ‘সিদ্ধ-প্ৰাণ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 89

यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् । नादाभिव्यक्तिरारोग्यं भवेन्नाडीविशोधनात्

নাড়ীশোধনৰ পৰা এই ফল জন্মে—ইচ্ছামতে বায়ু ধাৰণা, অন্তৰাগ্নিৰ প্ৰদীপন, নাদৰ প্ৰকাশ, আৰু দৃঢ় আৰোগ্য।

Verse 90

प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् । एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामो निरुच्यते

প্ৰাণ হৈছে দেহৰ ভিতৰত গতি কৰা বায়ু; ‘আয়াম’ হৈছে তাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নিবন্ধন। এক শ্বাসে মাপা একককেই প্ৰাণায়াম বুলি কোৱা হয়।

Verse 91

प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे । उत्तिष्ठेदुत्तमे देहो बद्धपद्मासनो मुहुः

প্ৰাণায়ামৰ অধম স্তৰত ঘাম ওলায়; মধ্যম স্তৰত কঁপনি হয়। উত্তম স্তৰত, বদ্ধ পদ্মাসনত থাকিলেও দেহ বাৰে বাৰে নিজে নিজে উঠি যায়।

Verse 92

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम् । मनोधैर्यं धारणया ध्यानेनेश्वरदर्शनम्

প্ৰাণায়ামে দেহৰ দোষ দগ্ধ হয়; প্ৰত্যাহাৰে পাপ নাশ হয়। ধাৰণাত মন ধৈৰ্য লাভ কৰে, আৰু ধ্যানত ঈশ্বৰৰ দর্শন প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 93

समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम् । आसनेन वपुर्दार्ढ्यं षडंगमिति कीर्तितम्

সমাধিৰ দ্বাৰা মোক্ষ লাভ হয়, শুভ-অশুভ ধৰ্ম ত্যাগ কৰি। আসনে দেহ দৃঢ়তা পায়—এইদৰে ষড়ঙ্গ সাধনা বুলি কীৰ্তিত।

Verse 94

प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः । प्रत्याहारैर्द्वादशभिर्धारणा परिकीर्तिता

প্ৰাণায়ামৰ বাৰটা সমষ্টিৰ দ্বাৰা প্ৰত্যাহাৰ সিদ্ধ হয় বুলি কোৱা হয়। আৰু প্ৰত্যাহাৰৰ বাৰটা অনুশীলনে ধাৰণা সিদ্ধ হয় বুলি পৰিকীৰ্তিত।

Verse 95

भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम् । ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते

ঈশ্বৰৰ সঙ্গ লাভৰ বাবে ধ্যানক বাৰটা ধাৰণাৰ সমষ্টি বুলি কোৱা হয়। আৰু বাৰটা ধ্যানৰ দ্বাৰাই সমাধি সংজ্ঞায়িত হয় বুলি অভিধীয়তে।

Verse 96

समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम् । तस्मिन्दृष्टे क्रियाकांडं यातायातं निवर्तते

সমাধিৰ পৰেও অনন্ত, স্বয়ং-প্ৰকাশ জ্যোতি আছে। তাক দৰ্শন কৰিলে ক্ৰিয়াকাণ্ড আৰু আৱাগমন (জন্ম-মৃত্যু) নিবৃত্ত হয়।

Verse 97

पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् । घंटादीनां प्रवाद्यानां ततः सिद्धिरदूरतः

যেতিয়া প্ৰাণবায়ু অন্তৰ আকাশত উপনীত হয়, তেতিয়া মহান নাদ উৎপন্ন হয়—ঘণ্টা আদি বাদ্যৰ ধ্বনি সদৃশ। তাৰ পৰা সিদ্ধি দূৰ নহয়।

Verse 98

प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत् । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः

যথাবিধি প্ৰাণায়াম কৰিলে সকলো ব্যাধি ক্ষয় হয়; কিন্তু অযথাবিধি অভ্যাস-যোগে সকলো ব্যাধি উদ্ভৱ হয়।

Verse 99

हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः भवंति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्

হিক্কি, শ্বাসবিকাৰ, কাশি, আৰু মূৰ, কাণ, চকুৰ বেদনা—পৱনৰ ব্যতিক্ৰম আৰু ক্ৰমভংগত নানা দোষ উদ্ভৱ হয়।

Verse 100

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् । युक्तंयुक्तं च बध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित्

যোগী যেন যথামাত্ৰায় বায়ু ত্যাগ কৰে, যথামাত্ৰায় পূৰণ কৰে, আৰু যথামাত্ৰায় ধাৰণ কৰে; এইদৰে যোগবিত্ সিদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 110

नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः । तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति

যি যোগীৰ দেহ সদায় চন্দ্ৰকলাৰ শীতল অমৃত-সাৰৰে পৰিপূৰ্ণ, তাক তক্ষকে দংশিলেও তাৰ বিষ দেহত বিস্তাৰ নকৰে।

Verse 120

सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् । समंत्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मंत्रवर्जितम्

পবিত্ৰ বৰ্ণ-ভেদে সগুণ আৰু নিৰ্গুণৰ ভেদ বুজা যায়; মন্ত্রসহিত ৰূপ সগুণ, আৰু মন্ত্রবিহীন অৱস্থাই নিৰ্গুণ বুলি ধৰা হয়।

Verse 130

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु । युक्तनिद्रावबोधश्च योगी तत्त्वं प्रपश्यति

আহাৰ-ৱিহাৰত সংযমী, কৰ্মত যথোচিত চেষ্টাশীল, আৰু নিদ্ৰা-জাগৰণত সমভাৱী যোগীয়ে তত্ত্বক প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন কৰে।

Verse 140

चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् । यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

চন্দ্ৰ-নাড়ীত অভ্যাস কৰি পুনৰ সূৰ্য-নাড়ীত অভ্যাস কৰিব; যেতিয়ালৈকে গণনা সমান নহয়, তেতিয়া মুদ্ৰা ত্যাগ কৰিব।

Verse 150

जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे । न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति

জালন্ধৰ-বন্ধ কৰা হলে—য’ত কণ্ঠ সংকুচিত হয়—তেতিয়া পীয়ূষ (অমৃত) জঠৰাগ্নিত নপৰে আৰু প্ৰাণ-বায়ু উচ্ছৃঙ্খলভাৱে নধাৱতি।

Verse 160

योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः । अचिंतितानि शास्त्राणि कंठपाठी भवंति हि

অৰ্ধ নিমিষতে শত যোজন গমন কৰিব পৰা শক্তি লাভ হয়; আৰু অচিন্তিত শাস্ত্ৰসমূহো কণ্ঠস্থ হৈ পাঠযোগ্য হয়—এইদৰে সঁচাকৈয়ে সিদ্ধি-লাভ ঘটে।

Verse 170

काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः । योगयुक्त्याद्युपायैश्च न तथान्यत्र कुत्रचित्

কাশীত জীৱসমূহে সহজে কৈৱল্য (মুক্তি) লাভ কৰে—যোগ-যুক্তি আদি উপায়ে—যি অন্য ক’তো এইদৰে কেতিয়াও নহয়।

Verse 180

जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वेश स्नानजन्मनः । एष जालंधरो बंधः समस्तसुरदुर्लभः

হে বিশ্বেশ! পবিত্ৰ স্নানজাত ‘জল’ মূৰ্ধ্নিত ধাৰণ কৰাই জালন্ধৰ বন্ধ; ই সমস্ত দেৱতাসকলৰো দুষ্প্ৰাপ্য।