Adhyaya 11

Verse 1

अगस्तिरुवाच । शृणु सुश्रोणि सुभगे वैश्वानरसमुद्भवम् । पुण्यशीलसुशीलाभ्यां यथोक्तं शिवशर्मणे

অগস্ত্য ক’লে: শুনা, হে সুন্দৰ নিতম্বিনী, মঙ্গলময়ী, বৈশ্বানৰ অগ্নিৰ পৰা উদ্ভৱ এই বৃত্তান্ত। পুণ্যশীলা আৰু সুশীলা—সেই ধৰ্মশীল যুগলে—যেনেকৈ ঘটিছিল তেনেকৈ শিৱশৰ্মণক কৈছিল।

Verse 2

अथ कालेन तद्योषिदंतर्वत्नी बभूव ह । विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्य कर्मणि

তাৰ পাছত সময় ক্ৰমে সেই নাৰী গৰ্ভৱতী হ’ল। তেওঁ বিধি অনুসাৰে ‘গৰ্ভাধান’ নামৰ সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰাৰ পিছত এইদৰে ঘটিল।

Verse 3

ततः पुंसवनं तेन स्पंदनात्प्राग्विपश्चिता । गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतं पुंस्त्वविवृद्धये

তাৰ পাছত ভ্ৰূণৰ প্ৰথম স্পন্দনৰ আগতেই, সেই জ্ঞানীজনে গৃহ্যসূত্ৰত কোৱা বিধি অনুসাৰে ‘পুংসৱন’ সংস্কাৰ সঠিকভাৱে সম্পন্ন কৰিলে, পুং-সন্তানৰ বলবৃদ্ধিৰ বাবে।

Verse 4

सीमन्तोथाष्टमे मासि गर्भरूपसमृद्धिकृत् । सुखप्रसव सिद्ध्यै च तेनाकारि क्रियाविदा

তাৰ পাছত অষ্টম মাহত গৰ্ভৰ ৰূপ-সমৃদ্ধি বৃদ্ধি আৰু সুখে সফল প্ৰসৱৰ সিদ্ধিৰ বাবে, বিধি-বিদসকলে ‘সীমন্ত’ সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 5

अथातः सत्सुतारासु ताराधिप वराननः । केंद्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेष्वयुगेषु च

তাৰ পাছত যেতিয়া শుభ নক্ষত্ৰসমূহ প্ৰবল হ’ল, আৰু তাৰাধিপ চন্দ্ৰ—সুন্দৰ মুখবিশিষ্ট—গুৰুৰ সৈতে শুভ কেন্দ্ৰত অৱস্থিত হ’ল; শুভ লগ্ন আৰু বিষম বিভাগত শুভ গ্ৰহসমূহ থাকিল—তেতিয়া সময় অতি মঙ্গলময় হ’ল।

Verse 6

अरिष्टं दीपयन्दीप्त्या सर्वारिष्टविनाशकृत् । तनयो नाम तस्यां तु शुचिष्मत्यां बभूव ह

সকলো অমঙ্গল নাশ কৰা দীপ্তিৰে উজ্জ্বল হৈ, শুচিষ্মতীৰ গৰ্ভত নিশ্চয়েই এক পুত্ৰ জন্মিল; যাৰ কান্তিয়ে সকলো অশুভ লক্ষণ বিনাশ কৰিলে।

Verse 7

सद्यः समस्तसुखदो भूर्भुवःस्वर्निवासिनाम् । गंधवाहागन्धवाहादिग्वधूमुखवासनाः

সেই মুহূর্ততে ই ভূঃ, ভুৱঃ আৰু স্বৰ্গলোকৰ বাসিন্দাসকলৰ বাবে সমগ্ৰ সুখৰ দাতা হ’ল; আৰু চাৰিওফালে সুগন্ধি বতাহ উঠিল, যেন দিশাবধূসকলৰ মুখৰ সুবাস বহন কৰি আনে।

Verse 8

इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववर्षुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुः सर्वतोदिशः

সেই ঘন মেঘসমূহ প্ৰিয় সুগন্ধিযুক্ত ফুলৰ ধাৰা বৰষালে; দেৱদুন্দুভিসমূহ গুঞ্জৰিত হ’ল, আৰু চাৰিওফালৰ সকলো দিশ প্ৰসন্ন আৰু অনুগ্ৰহময় হৈ উঠিল।

Verse 9

परितः सरितः स्वच्छा भूतानां मानसैः सह

চাৰিওফালে নদীসমূহ স্বচ্ছ হৈ উঠিল; আৰু সেইসকলৰ সৈতে জীৱসমূহৰ মনো স্বচ্ছ, শান্ত আৰু স্থিৰ হ’ল।

Verse 10

सत्त्वाः सत्त्वसमायुक्ता वसुधासीच्छुभा तदा । कल्याणी सर्वतो वाणी प्राणिनः प्रीणयंत्यभूत्

সত্ত্বসমূহ সত্ত্বগুণে পৰিপূৰ্ণ হ’ল; তেতিয়া পৃথিৱীও শুভ হৈ উঠিল; আৰু চাৰিওফালে কল্যাণকাৰী, মধুৰ বাক্য উঠি সকলো প্ৰাণীক আনন্দিত কৰিলে।

Verse 11

तिलोत्तमोर्वशीरंभा प्रभा विद्युत्प्रभा शुभा । सुमंगला शुभालापा सुशीलाड्या वरांगनाः

তিলোত্তমা, উৰ্বশী, ৰম্ভা, প্ৰভা, বিদ্যুৎপ্ৰভা, শুভা, সুমঙ্গলাৰ, শুভালাপা আৰু সুসীলা—লাবণ্যসমৃদ্ধ মহীয়সী অপ্সৰাসকল—উৎসৱৰ আনন্দত প্ৰকাশ পালে।

Verse 12

क्वणत्कंकण पात्राणि कृत्वा करतलं मुदा । मुक्तमुक्ताफलाढ्यानि यक्षकर्दमवंति च

আনন্দে তেওঁলোকে কৰতল জোৰ কৰিলে; কঙ্কণ আৰু পাত্ৰৰ ঝংকাৰ উঠিল; আৰু মুক্তা-মুক্তাফলসমৃদ্ধ উপহাৰসহ যক্ষ-কর্দম (যক্ষধন) বহন কৰি আনিলে।

Verse 13

वज्रवैदूर्य दीपानि हरिद्रा लेपनानि च । गारुत्मतैकरूपाणि शंखशुक्तिदधीनि च

বজ্ৰ আৰু বৈদূৰ্য (কেট্‌স-আই) ৰ দীপ আছিল, লগতে হালধিৰ লেপনো; গৰুড়-সম দীপ্তিৰ একৰূপ বস্তু, আৰু শঙ্খ, শুক্তি-খোল আৰু দধিও মঙ্গলদ্ৰব্য ৰূপে সাজি থোৱা হ’ল।

Verse 14

पद्मरागप्रवालाख्यरत्नकुंकुमवंति च । गोमेदपुष्परागेंद्र नीलसन्माल्यभांजि च

তেওঁলোক মঙ্গলদায়ক দ্ৰব্যেৰে অলংকৃত হৈ আহিল—পদ্মৰাগ (ৰুবি) আৰু প্ৰৱাল (প্ৰবাল) আদি ৰত্নৰ গুঁড়ি আৰু কুঙ্কুমেৰে সুশোভিত; লগতে গোমেদ, পুখৰাজ, নীলা-মণিৰ অলংকাৰ আৰু উত্তম মালা ধাৰণ কৰিছিল।

Verse 15

विद्याधर्यश्च किन्नर्यस्तथाऽमर्यः सहस्रशः । चामर व्यग्रहस्ताग्र मंगलद्रव्यपाणयः

সহস্ৰ সহস্ৰ বিদ্যাধৰী, কিন্নৰী আৰু দেৱকন্যা আহি উপস্থিত হ’ল; কিছুমানে চামৰ (যাক-পুচ্ছ পাখা) হাতে ধৰি সেবা কৰিছিল, আন কিছুমানে মঙ্গলকাৰ্যৰ বাবে শুভ দ্ৰব্য হাতত লৈ আহিছিল।

Verse 16

गंधर्वोरगयक्षाणां सुवासिन्यः शुभस्वराः । गायंत्यो ललितं गीतं तत्राजग्मुरनेकशः

গন্ধৰ্ব, নাগ আৰু যক্ষসকলৰ সুসজ্জিতা সুৱাসিনীসকল—শুভ সুৰে মধুৰ কণ্ঠে—বহুতে তাত আহিল আৰু ললিত গীত গাই থাকিল।

Verse 17

मरीचिरत्रि पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरंगिराः । वसिष्ठः कश्यपश्चाहं विभांडो मांडवीसुतः

মৰীচি, অত্রি, পুলহ, পুলস্ত্য, ক্ৰতু আৰু অঙ্গিৰা; বশিষ্ঠ আৰু কশ্যপ—আৰু মই নিজে—সঙ্গে মাণ্ডৱীৰ পুত্ৰ বিভাণ্ড; এই সকলেই তাত উপস্থিত আছিল।

Verse 18

लोमशो लोमचरणो भरद्वाजोथ गौतमः । भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः

লোমশ আৰু লোমচৰণ, ভৰদ্বাজ আৰু গৌতম; ভৃগু, গালৱ, গৰ্গ, জাতূকৰ্ণ্য আৰু পৰাশৰো—এই সকলো মহর্ষি তাত একত্ৰিত হৈছিল।

Verse 19

तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरं विभुम् । त्रैलोक्यप्राणिसंत्राणकारिणं प्रणनाम ह

তাত বিধি অনুসাৰে স্নান কৰি, সৰ্বব্যাপী প্ৰভু বিশ্বেশ্বৰক দৰ্শন কৰিলে; ত্ৰিলোকৰ প্ৰাণীসমূহৰ ৰক্ষাকাৰীজনক ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 20

जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकः सुश्रुतः शुकः

জমদগ্নি আৰু সংৱৰ্ত, মতঙ্গ আৰু তেজস্বী ভৰত; ব্যাস, কাত্যায়ন, কুৎস, শৌনক, সুश्रুত আৰু শুক—এইসকল ঋষিও তাত উপস্থিত আছিল।

Verse 21

ऋष्यशृंगोथ दुर्वासा रुचिर्नारदतुंबुरू । उत्तंको वामदेवश्च च्यवनोसितदेवलौ

ঋষ্যশৃঙ্গ, তাৰ পাছত দুর্বাসা, ৰুচি, নাৰদ আৰু তুম্বুরু; উত্তংক আৰু বামদেৱ, আৰু চ্যৱন, অসিত আৰু দেৱল—সকলোৱে তাত আহিল।

Verse 22

शालंकायनहारी तौ विश्वामित्रोथभार्गवः । मृकंडः सह पुत्रेण दाल्भ्य उद्दालकस्तथा

শালঙ্কায়ন আৰু হাৰী, বিশ্বামিত্ৰ আৰু ভাৰ্গৱ; মৃকণ্ড ঋষি পুত্ৰসহ, আৰু দাল্ভ্য আৰু উদ্দালকো—সকলোৱে তাত সমবেত হ’ল।

Verse 23

धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः । तच्छांत्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्

ধৌম্য, উপমন्यु আৰু বৎস আদি মুনিসকল, লগতে তপস্বী বংশৰ মুনিকন্যাসকল, সেই শান্তি আৰু মঙ্গলৰ অৰ্থে একেলগে সমবেত হৈ ধন্য বিশ্বানৰ আশ্ৰমলৈ আহিল।

Verse 24

ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः । नंदि भृंगि समायुक्तो गौर्या सह वृषध्वजः

বৃহস্পতিসহ ব্ৰহ্মা আহিল; গৰুড়বাহন দেৱতাও উপস্থিত হ’ল। আৰু গৌৰীৰ সৈতে বৃষধ্বজ মহাদেৱ, নন্দী আৰু ভৃঙ্গীৰ সহিত, সেই মহাপবিত্ৰ উপলক্ষে সমবেত হ’ল।

Verse 25

महेंद्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः । रत्नान्यादाय बहुशः ससरित्का महाब्धयः

মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ) আদি দেৱতাসকল আহিল; পাতালবাসী নাগসকলেও উপস্থিত হ’ল। মহাসাগৰসমূহো নিজৰ নদীসমূহসহ আহি, নানাবিধ ৰত্ন বাৰে বাৰে অৰ্পণস্বৰূপে আনিলে।

Verse 26

स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा याताः सहस्रशः । महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी

স্থাৱৰসকলেও জংগম ৰূপ ধৰি সহস্ৰে সহস্ৰে আহিল। সেই মহামহোৎসৱত ঋতুবহিৰ্ভূত চন্দ্ৰালোকময় এক দিৱ্য কৌমুদী যেন উদ্ভাসিত হ’ল।

Verse 27

जातकर्म स्वयं चक्रे तस्य देवः पितामहः । श्रुतिं विचार्य तद्रूपां नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्

তাঁৰ বাবে দেৱ পিতামহ ব্ৰহ্মাই নিজে জাতকৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে। সেই ৰূপৰ উপযুক্ত শ্ৰুতি বিচাৰ কৰি তেওঁ নাম ঘোষণা কৰিলে—“তোমাৰ নাম হ’ব গৃহপতি।”

Verse 28

इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेहनि । नामकर्मविधानेन तदर्थं श्रुतिमुच्चरन्

এইদৰে তেওঁ তাক সেই নাম দিলে, যি একাদশ দিনত দিয়া হ’ব। নামকর্মৰ বিধি অনুসৰি, তাৰ অৰ্থ প্ৰকাশ কৰা শ্ৰুতি তেওঁ উচ্চাৰণ কৰিলে।

Verse 29

अयमग्निर्गृहपतिर्गार्हपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः । अग्ने गृहपतेभिद्युम्नमभि सह आयच्छस्व

এই অগ্নি গৃহপতি—গাৰ্হপত্য অগ্নি—প্ৰজাৰ বাবে ধন-সমৃদ্ধিৰ শ্ৰেষ্ঠ দাতা। হে অগ্নে, হে গৃহপতে, একেলগে আমাৰ ওপৰত দীপ্তিমান যশ-তেজ আনি দান কৰা।

Verse 30

अग्ने गृहपते स्थित्या परामपि निदर्शयन् । चतुर्निगममंत्रोक्तैराशीर्भिरभिनंद्य च

হে অগ্নে, হে গৃহপতে, তোমাৰ অচল বিধানৰ দ্বাৰা তুমি পৰম অৱস্থাও প্ৰকাশ কৰা। আৰু চাৰিও বেদৰ মন্ত্রে উচ্চাৰিত আশীৰ্বাদে তেওঁক সন্মান কৰি অভিনন্দন জনালে।

Verse 31

कृत्वा बालोचितां रक्षां हरेण हरिणा सह । निर्ययौ हंसमारुह्य सर्वेषां प्रपितामहः

শিশুৰ উপযোগী ৰক্ষা-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, হৰি (বিষ্ণু) আৰু হৰ (শিৱ)ৰ সৈতে, সকলোৰে প্ৰপিতামহ (ব্ৰহ্মা) হাঁসত আৰোহণ কৰি প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 32

अहोरूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् । अहो शुचिष्मतीभाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः

“আহা, কি ৰূপ! আহা, কি তেজ! আহা, প্ৰতিটো অঙ্গতে কিমান পূৰ্ণ মঙ্গল-লক্ষণ! আহা, এই পবিত্ৰ দীপ্ত ভাগ্য—হৰ (শিৱ) নিজেই সশৰীৰে প্ৰকাশ পাইছে!”

Verse 33

अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो । आविर्भवेत्स्वयं रुद्रो यतोरुद्रास्तदर्चकाः

“তেন্তে ইয়াত আশ্চৰ্যই বা কি, আহা, শৰ্বৰ ভক্তজনৰ মাজত? ৰুদ্ৰ নিজেই সশৰীৰে প্ৰকাশ পায়; কিয়নো তেওঁৰ উপাসকসকল ভক্তিৰ বলত যেন ৰুদ্ৰই হৈ উঠে।”

Verse 34

इति स्तुवंतस्त्वन्योन्यं जग्मुः सर्वे यथागतम् । विश्वानरं समापृच्छ्य संप्रहृष्टतनूरुहाः

এইদৰে পৰস্পৰে পৰস্পৰক স্তৱ কৰি, সকলোৱে যিদৰে আহিছিল তেনেদৰেই গ’ল। বিশ্বানৰক বিদায় জনাই, আনন্দত দেহৰ ৰোমাঞ্চ উঠিল।

Verse 35

अतः पुत्रं समीहंते गृहस्थाश्रमवासिनः । पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी

সেয়েহে গৃহস্থাশ্ৰমত বাস কৰা লোকসকলে পুত্ৰ কামনা কৰে। কিয়নো পুত্ৰৰ দ্বাৰাই লোকসমূহ জয় কৰা যায়—এইটো শ্ৰুতিৰ সনাতন উপদেশ।

Verse 36

अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा । अपुत्रस्यान्वयश्छिन्नो नापवित्रं ह्यपुत्रतः

যাৰ পুত্ৰ নাই, তাৰ ঘৰ শূন্য বুলিয়েই কোৱা হয়; যাৰ পুত্ৰ নাই, তাৰ অৰ্জন বৃথা। যাৰ পুত্ৰ নাই, তাৰ বংশধাৰা ছিন্ন হয়—সঁচাকৈ পুত্ৰতকৈ ডাঙৰ পবিত্ৰকাৰক নাই।

Verse 37

न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् । न पुत्रात्परमं मित्रं परत्रेह च कुत्रचित्

পুত্ৰতকৈ ডাঙৰ লাভ নাই, পুত্ৰতকৈ ডাঙৰ সুখ নাই। পুত্ৰতকৈ ডাঙৰ বন্ধু নাই—এই লোকতো নহয়, পৰলোকতো নহয়, ক’তো নহয়।

Verse 38

औरसः क्षेत्रजः क्रीतो दत्तः प्राप्तः सुतासुतः । आपत्सुरक्षितश्चान्यः पुत्राः सप्तात्र कीर्तिताः

ইয়াত পুত্ৰৰ সাত প্ৰকাৰ কীৰ্তিত হৈছে: ঔৰস (নিজ পত্নীৰ গৰ্ভজাত), ক্ষেত্ৰজ, ক্ৰীত (ক্ৰয় কৰা), দত্ত (দত্তক), প্ৰাপ্ত, সুতাসুত (কন্যাৰ পুত্ৰ), আৰু আন—আপদত ৰক্ষিত।

Verse 39

एषामन्यतमः कार्यो गृहस्थेन विपश्चिता । पूर्वपूर्वः सुतः श्रेयान्हीनःस्यादुत्तरोत्तरः

ইয়াৰ মাজৰ কোনো এজনক জ্ঞানী গৃহস্থে পুত্ৰৰূপে স্থাপন কৰা উচিত। আগতে উল্লেখিত পুত্ৰ-প্ৰকাৰ শ্ৰেষ্ঠ; পাছলৈ-পাছলৈ উল্লেখিতবোৰ ক্ৰমে হীনতৰ হয়।

Verse 40

गणावूचतुः । निष्क्रमोथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्राकृतो गृहात् । अन्नप्राशनमब्दार्धे चूडाब्दे चार्थवत्कृता

গণাসকলে ক’লে: “তাৰ চতুৰ্থ মাহত পিতৃয়ে গৃহৰ পৰা বাহিৰলৈ উলিয়াই অনাৰ নিষ্ক্ৰমণ-সংস্কাৰ কৰিলে। আধা বছৰত অন্নপ্ৰাশন কৰিলে, আৰু চূড়া-বৰ্ষত যথাবিধি দান-দক্ষিণাসহ চূড়া-সংস্কাৰো সম্পন্ন কৰিলে।”

Verse 41

कर्णवेधं ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे सकर्मवित् । ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पंचमेऽब्दे व्रतं ददौ

তাৰ পাছত কৰ্মবিধিত নিপুণ জনে শ্ৰৱণ নক্ষত্ৰত কাণ-বোধন (কৰ্ণৱেধ) সংস্কাৰ কৰিলে। আৰু ব্ৰাহ্ম তেজ, অৰ্থাৎ আধ্যাত্মিক দীপ্তি বৃদ্ধি হ’বলৈ পঞ্চম বছৰত এক ব্ৰত দান কৰিলে।

Verse 42

उपाकर्म ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः । त्र्यब्दं वेदान्सविधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्

তাৰ পাছত উপাকৰ্ম সম্পন্ন কৰি সেই সুবুদ্ধিয়ে বেদ অধ্যয়ন আৰম্ভ কৰিলে। তিনিবছৰ ধৰি বিধি অনুসাৰে বেদসমূহ অঙ্গসহ, পদ-পাঠ আৰু ক্ৰম-পাঠসহ অধ্যয়ন কৰিলে।

Verse 43

विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्राद्गुरोर्मुखात् । विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्

যি সমগ্ৰ বিদ্যা লাভ কৰিবলগীয়া আছিল, সেয়া সকলো তেওঁ গুৰুৰ মুখৰ পৰা সাক্ষাৎ শুনি, যেন কেৱল সাক্ষী হৈ, গ্ৰহণ কৰিলে। আৰু সক্ষম হৈও বিনয় আদি গুণ প্ৰকাশ কৰি সেই বিদ্যা আত্মস্থ কৰিলে।

Verse 44

ततोथ नवमे वर्षे पित्रोः शुश्रूषणे रतम् । वैश्वानरं गृहपतिं दृष्ट्वा कामचरो मुनिः

তাৰ পাছত নৱম বছৰত, পিতৃ-মাতৃৰ শুশ্ৰূষাত সম্পূৰ্ণ ৰত বালক গৃহপতি বৈশ্বানৰক দেখি, ইচ্ছামতে বিচৰণশীল মুনি তাত উপস্থিত হ’ল।

Verse 45

विश्वानरोटजं प्राप्य देवर्षिर्नारदः सुधीः । पप्रच्छ कुशलं तत्र गृहीतार्घासनः क्रमात्

বৈশ্বানৰৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হৈ, বুদ্ধিমান দেবর্ষি নাৰদ—যাক ক্ৰমে অৰ্ঘ্য আৰু আসন দিয়া হ’ল—তাত যথাৰীতি কুশল-মঙ্গল সুধিলে।

Verse 46

नारद उवाच । विश्वानर महाभाग शुचिष्मति शुभव्रते । कुरुते युवयोर्वाक्यमयं गृहपतिः शिशुः

নাৰদ ক’লে— “হে মহাভাগ বৈশ্বানৰ, হে শুচিচিত্ত শুভব্ৰতী! এই শিশু গৃহপতি নিশ্চয়েই তোমালোক দুয়োৰ বাক্য পালন কৰে।”

Verse 47

नान्यत्तीर्थं न वा देवो न गुरुर्न च सत्किया । विहाय पित्रोर्वचनं नान्यो धर्मः सुतस्य हि

পুত্ৰৰ বাবে পিতৃ-মাতৃৰ বাক্য ত্যাগ কৰি আন কোনো তীৰ্থ নাই, আন কোনো দেবতা নাই, আন কোনো গুৰু নাই, আৰু আন কোনো পুণ্যাচাৰো নাই; সঁচাকৈ তাৰ বাবে ইয়াতেই পৰম ধৰ্ম।

Verse 48

न पित्रोरधिकं किंचित्त्रिलोक्यां तनयस्य हि । गर्भधारणपोषाभ्यां पितुर्माता गरीयसी

পুত্ৰৰ বাবে ত্ৰিলোকত পিতৃ-মাতৃতকৈ ডাঙৰ একো নাই; আৰু গৰ্ভধাৰণ আৰু পালন-পোষণৰ বাবে মাতা পিতাতকৈও অধিক গৌৰৱময়, অধিক পূজনীয়া।

Verse 49

अंभोभिरभिषिच्यस्वं जननीचरणच्युतैः । प्राप्नुयात्स्वर्धुनीशुद्ध कबंधाधिकशुद्धताम्

যদি কোনোবাই মাতৃৰ চৰণৰ পৰা ঝৰি অহা জলেৰে নিজকে অভিষেক কৰি স্নান কৰে, তেন্তে হে গঙ্গাসদৃশ শুদ্ধা! সি পবিত্ৰতাৰ এনে সিদ্ধি লাভ কৰে, যি খ্যাত পবিত্ৰতাকো অতিক্ৰম কৰে।

Verse 50

संन्यस्ताखिलकर्मापि पितुर्वंद्यो हिमस्करी । सर्ववंद्येन यतिना प्रसूर्वंद्या प्रयत्नतः

যদিও মাতৃয়ে সকলো কৰ্ম ত্যাগ কৰিছে, তথাপি পিতাৰ বাবে সেয়া বন্দনীয়; আৰু যি যতি সকলোৰে পূজ্য, সিয়েও বিশেষ প্ৰয়াসে মাতৃক বন্দনা কৰিব লাগে, কিয়নো সেয়াই জন্মৰ মূল উৎস।

Verse 51

इदमेव तपोत्युग्रमिदमेवपरं व्रतम् । अयमेव परो धर्मो यत्पित्रोः परितोषणम्

এইয়াই একমাত্ৰ তীব্ৰ তপস্যা; এইয়াই পৰম ব্ৰত; এইয়াই সৰ্বোচ্চ ধৰ্ম—অৰ্থাৎ পিতৃ-মাতৃক সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট কৰা।

Verse 52

मन्येमान्यो नाधमस्य तथान्यस्य यथा युवाम् । सुखाकारैर्विनीतस्य शिशोर्गृहपतेरहम्

মই আন কাকো ইমান মান্য নাভাবোঁ, নতুবা কাকো অধমো নাভাবোঁ—যেনেকৈ তোমালোক দুয়ো; কিয়নো তোমালোকে এই শিশু গৃহপতিক কোমল সুখদায়ক উপায়ে বিনীত কৰি তুলিছা।

Verse 53

वैश्वानरसमभ्येहि ममोत्संगे निषीद भो । लक्षणानि परीक्षेहं पाणिं दर्शय दक्षिणम्

“হে বৈশ্বানৰ! ওচৰলৈ আহি মোৰ কোলাত বহা, হে ভদ্ৰ। মই তোমাৰ শুভ লক্ষণসমূহ পৰীক্ষা কৰিম—তোমাৰ সোঁ হাতখন দেখুৱা।”

Verse 54

इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान्भक्त्याप्रह्व उपाविशत्

মুনিৰ উপদেশ শুনি সেই শ্ৰীমান বালকে পিতৃ-মাতৃৰ অনুমতি লাভ কৰিলে। তাৰ পাছত ভক্তি আৰু বিনয়ে নাৰদ মুনিক প্ৰণাম কৰি সি বহিল।

Verse 55

ततो दृष्ट्वास्य सर्वांगं तालुजिह्वाद्विजानपि । आनीय कुंकुमारक्तं सूत्रं च त्रिगुणीकृतम्

তাৰ পাছত মুনিয়ে তাৰ সৰ্বাঙ্গ—তালু, জিহ্বা আৰু দাঁতলৈকে—সাৱধানে পৰীক্ষা কৰিলে। তাৰ পিছত কেশৰে ৰঙা কৰা সূত্ৰ আনি তাক ত্ৰিগুণ কৰি ল’লে।

Verse 56

स्मृत्वा शिवौ गणाध्यक्षमूर्ध्वीभूतमुदङ्मुखम् । मुनिः परिममौ बालमापादतलमस्तकम्

গণাধ্যক্ষ শিৱক স্মৰণ কৰি, বালকক উত্তৰমুখী কৰি সোজাকৈ থিয় কৰালে। তাৰ পাছত মুনিয়ে পায়েৰ তলুৱাৰ পৰা মূৰৰ শিৰোভাগলৈকে তাক মাপিলে।

Verse 57

तिर्यगूर्ध्वं समो माने योष्टोत्तरशतांगुलः । स भवेत्पृथिवीपालो बालोऽयं ते यथा द्विज

যদি মাপত সি প্ৰস্থ আৰু উচ্চতা দুয়োফালে সমানুপাতী হয়, আৰু এশ অঙ্গুলৰ ওপৰত এক বিতস্তি অধিক হয়, তেন্তে, হে দ্বিজ, তোমাৰ এই বালক পৃথিৱীৰ ৰক্ষক—ৰাজা—হ’ব।

Verse 58

पंचसूक्ष्मः पंचदीर्घः सप्तरक्तः षडुन्नतः । त्रिपृथुर्लघुगंभीरो द्वात्रिंशल्लक्षणस्त्विति

তাৰ পাঁচটা সূক্ষ্ম লক্ষণ, পাঁচটা দীঘল লক্ষণ, সাতটা ৰক্তিম লক্ষণ আৰু ছয়টা উন্নত লক্ষণ আছে; তিনটা প্ৰশস্ত লক্ষণো আছে; আৰু সি অলপ গম্ভীৰ গঠনৰ—এইদৰে সি বত্ৰিশটা শুভ লক্ষণধাৰী।

Verse 59

पंचदीर्घाणि शस्यानि यथादीर्घायुषोस्य वै । भुजौ नेत्रे हनुर्जानु नासाऽस्य तनयस्य ते

দীৰ্ঘায়ুৰ বাবে ইয়াত পাঁচটা দীঘল লক্ষণ প্ৰশংসিত: তোমাৰ এই পুত্ৰৰ বাহু, নয়ন, হনু, হাঁটু আৰু নাসা।

Verse 60

ग्रीवाजंघा मेहनैश्च त्रिभिर्ह्रस्वोयमीडितः । स्वरेण सत्त्वनाभिभ्यां त्रिगंभीरः शिशुः शुभः

তেওঁ তিনিটা সৰু লক্ষণৰ বাবে প্ৰশংসিত—গৰ্দন, জঙ্ঘা আৰু গোপন অঙ্গ। আৰু স্বৰ, সত্ত্ব আৰু নাভিৰ দ্বাৰা তিনিটা গভীৰ গুণেৰে এই শুভ শিশু ‘ত্ৰিগম্ভীৰ’।

Verse 61

त्वक्केशांगुलिदशनाः पर्वाण्यंगुलिजान्यपि । तथास्य पंचसूक्ष्माणि दिक्पालपदभाग्यथा

তাৰ ছাল, কেশ, আঙুলি, দাঁত আৰু আঙুলিৰ গাঁঠসমূহো সূক্ষ্ম কোমল; এইদৰে তাৰ পাঁচটা ‘সূক্ষ্ম’ লক্ষণ আছে, দিক্‌পাল পদ লাভৰ ভাগ্যৰ দৰে শোভন।

Verse 62

वक्षः कुक्ष्यलकं स्कंध करं वक्त्रं षडुन्नतम् । तथाऽत्र दृश्यते बाले महदैश्वर्यभाग्यथा

তাৰ বক্ষ, উদৰ, কেশলতা, স্কন্ধ, হাত আৰু মুখ—এই ছয়টা উন্নত লক্ষণ; এই বালকত মহৎ ঐশ্বৰ্য আৰু সমৃদ্ধিৰ ভাগৰ যোগ্য চিহ্ন দেখা যায়।

Verse 63

पाण्योस्तले च नेत्रांते तालुजिह्वाधरौष्ठकम् । सप्तारुणं च सनखमस्मिन्राज्यसुखप्रदम्

তাৰ হাতৰ তালু, চকুৰ কোণ, তালু, জিভা আৰু তলৰ ওঁঠ—নখসহ—সাতটা ৰক্তিম আভাযুক্ত; ইয়ে তাৰ বাবে ৰাজ্যসুখ আৰু আনন্দ প্ৰদানকাৰী।

Verse 64

ललाटकटिवक्षोभिस्त्रिविस्तीर्णो यथाह्यसौ । सर्वतेजोतिरैश्वर्यं तथा प्राप्स्यति नान्यथा

যদি ললাট, কটি আৰু বক্ষ—এই তিন ঠাইত দেহ সুসম আৰু বিস্তৃত হয়, তেন্তে সি নিশ্চয়েই সর্ব তেজ আৰু ঐশ্বৰ্যসহ ৰাজসৌভাগ্য লাভ কৰে; অন্যথা নহয়।

Verse 65

कमठीपृष्ठकठिनावकर्मकरणौ करौ । राज्यहेतू शिशोरस्य पादौ चाध्वनि कोमलौ

যদি শিশুৰ হাত কচ্ছপৰ পিঠিৰ দৰে কঠিন আৰু দৃঢ়—কৰ্মৰ উপযোগী—হয়, তেন্তে সেয়াই ৰাজত্ব লাভৰ কাৰণ হয়; আৰু যদি তাৰ পা পথচলাৰ বাবে কোমল হয়, তেন্তে সি মহান পথত অগ্ৰসর হ’বলৈ নিয়ত।

Verse 66

अच्छिन्ना तर्जनीं व्याप्य तथा रेखास्य दृश्यते । कनिष्ठा पृष्ठनिर्याता दीर्घायुष्यं यथार्पयेत्

যদি তর্জনী আঙুল জুৰি এক অবিচ্ছিন্ন ৰেখা দেখা যায়, আৰু কনিষ্ঠাৰ ৰেখা পিঠিৰ দিশে ওলাই যায়, তেন্তে কোৱা হয়—ইয়ে দীৰ্ঘায়ু দান কৰে।

Verse 67

पादौ सुमांसलौ रक्तौ समौ सूक्ष्मौ सुशौभनौ । समगुल्फौ स्वेदहीनौ स्निग्धावैश्वर्यसूचकौ

যাৰ পা মাংসল, ৰক্তিম, সমান, সূক্ষ্ম-ত্বকাযুক্ত আৰু সুন্দৰ; গুল্ফ (গোঁড়ালি) সমতুল; অধিক ঘামবিহীন আৰু স্বাভাৱিকভাৱে মসৃণ—সেয়া ঐশ্বৰ্য আৰু প্ৰভুত্বৰ সৌভাগ্যৰ লক্ষণ।

Verse 68

स्वल्पाभिः कररेखाभिरारक्ताभिः सदासुखी । लिंगेन कृशह्रस्वेन राजराजो भविष्यति

হাতত অল্পসংখ্যক সামান্য ৰক্তিম ৰেখা থাকিলে সি সদায় সুখী থাকে; আৰু লিঙ্গ কৃশ আৰু হ্ৰস্ব হ’লে সি ৰাজাৰো ৰাজা হ’ব।

Verse 69

उत्कंटासनगुल्फास्फिग्नाभिरस्यापि वर्तुला । दक्षिणावर्तमरुणं महदैश्वर्यसूचिका

তেওঁৰ নিতম্ব, উৰু, গোৰ্ফা আৰু নাভিও গোলাকাৰ; আৰু ৰক্তিম দক্ষিণাৱর্ত শুভ-চিহ্নে মহা ঐশ্বৰ্য আৰু প্ৰভুত্বৰ সূচনা কৰে।

Verse 70

धारैका मूत्रयत्यस्मिन्दक्षिणावर्तिनी यदि । गंधश्च मीनमधुनोर्यदि वीर्ये तदा नृपः

যদি তেওঁৰ মূত্ৰ একেটা স্থিৰ ধাৰাত ওলাই দক্ষিণাৱর্ত (শুভ) হয়, আৰু যদি তেওঁৰ বীৰ্যত মাছ আৰু মধুৰ সুগন্ধ থাকে, তেন্তে তেওঁ নৃপ—ৰাজা হয়।

Verse 71

विस्तीर्णौ मांसलौ स्निग्धौ स्फिचावस्य सुखोचितौ । वामावर्तौ सुप्रलंबौ दोषौ दिग्रक्षणोचितौ

যদি তেওঁৰ নিতম্ব বিস্তীৰ্ণ, মাংসল আৰু স্নিগ্ধ—সুখোপযোগী—হয়, আৰু যদি তেওঁৰ অণ্ডকোষ বামাৱর্ত হৈ সুপ্ৰলম্ব হয়, তেন্তে তেওঁ দিশাৰ ৰক্ষণৰ যোগ্য, অৰ্থাৎ ৰাজৰক্ষা আৰু আদেশৰ অধিকাৰী।

Verse 72

श्रीवत्सवज्रचक्राब्ज मत्स्यकोदंडदंडभृत् । तथास्य करगा रेखा यथा स्यात्त्रिदिवस्पतिः

যদি তেওঁৰ হাতৰ ৰেখাসমূহ শ্ৰীৱৎস, বজ্ৰ, চক্ৰ, পদ্ম, মাছ, কোদণ্ড (ধনু) আৰু দণ্ডৰ দৰে চিহ্ন ধাৰণ কৰে, তেন্তে তেওঁ ত্ৰিদিৱপতি সদৃশ হয়।

Verse 73

द्वात्रिंशद्दशनश्चायं करकंबु शिरोधरः । कौंचदुंदुभिहंसाभ्र स्वरः सर्वेश्वराधिकः

তেওঁৰ বত্রিশটা দাঁত আছে; হাত কঁবুৰ দৰে; মূৰ আৰু গল সুগঠিত; আৰু তেওঁৰ স্বৰ—কৌঁচ, দুন্দুভি, হাঁস আৰু মেঘৰ দৰে—সৰ্বেশ্বৰ্যৰ যোগ্য, সৰ্বাধিক উৎকৃষ্ট।

Verse 74

मधुपिंगलनेत्रोऽसौ नैनं श्रीस्त्यजति क्वचित् । पंचरेखललाटस्तु तथा सिंहोदरः शुभः

তেওঁৰ চকু মধু-সুৱৰ্ণ বৰ্ণৰ; শ্ৰী-লক্ষ্মী কেতিয়াও তেওঁক ত্যাগ নকৰে। তেওঁৰ ললাটত পাঁচটা স্পষ্ট ৰেখা আছে, আৰু উদৰ সিংহসদৃশ—সৰ্বতোভাৱে শুভ।

Verse 75

ऊर्ध्वरेखांकितपदो निःश्वसन्पद्मगंधवान् । अच्छिद्रपाणिः सुनखो महालक्षणवानयम्

তেওঁৰ পদত ঊৰ্ধ্বৰেখাৰ চিহ্ন আছে; তেওঁৰ নিশ্বাসতো পদ্মৰ সুগন্ধ বয়। হাতত কোনো দোষ নাই, নখ সুন্দৰ, আৰু এইজন মহালক্ষণে বিভূষিত।

Verse 76

किंतु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । संपूर्णनिर्मलकलं पातयेद्विधुवद्विधिः

কিন্তু যিজন সকলো গুণে সমৃদ্ধ আৰু সকলো শুভলক্ষণে চিহ্নিত—সৰ্বাঙ্গে সম্পূৰ্ণ আৰু নিৰ্মল—তেওঁকো প্ৰতীকূল বিধিয়ে পতিত কৰিব পাৰে, যেন চন্দ্ৰক তাৰ নিৰ্ধাৰিত গতিৰ দ্বাৰা নামাই আনে।

Verse 77

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशुः । गुणोपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि

সেয়ে সকলো প্ৰয়াসে সেই শিশুটিক ৰক্ষা কৰা উচিত। কিয়নো বিধাতা (ভাগ্য) বক্ৰ হলে গুণো দোষত পৰিণত হয়।

Verse 78

शंकेऽस्य द्वादशेवर्षे प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । इत्युक्त्वा नारदो धीमान्स जगाम यथागतम्

মই শংকা কৰোঁ, ইয়াৰ দ্বাদশ বছৰত বিদ্যুৎ আৰু অগ্নিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এক বাধা আহিব। এই কথা কৈ বুদ্ধিমান নাৰদ যিদৰে আহিছিল, তেনেদৰেই গুচি গ’ল।

Verse 79

विश्वानरः सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् । तदैव मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्

বিশ্বানৰ পত্নীসহ নাৰদে কোৱা বাক্য শুনি, তৎক্ষণাৎ মনতে অতি ভয়ংকৰ বজ্ৰপাতৰ দৰে আঘাত কল্পনা কৰিলে।

Verse 80

हाहतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् । मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः

“হায়, মই বিনষ্ট হ’লোঁ!” বুলি কঁপি উঠি, সি নিজৰ হৃদয়ত আঘাত কৰিলে; পুত্ৰশোকে ব্যাকুল হৈ মহামূৰ্ছাত পতিত হ’ল।

Verse 81

शुचिष्मत्यपि दुःखार्ता रुरोदातीव दुःसहम् । आर्तस्वरेण हारावैरत्यंत व्याकुलेद्रिया

দুঃখে পীড়িত শুচিষ্মতীও অসহ্যভাৱে কান্দি উঠিল; আর্তস্বৰে, ইন্দ্ৰিয়সমূহ অতিশয় ব্যাকুল হৈ, বাৰে বাৰে কাতৰ চিঞৰি উঠিল।

Verse 82

हाशिशो हागुणनिधे हा पितुर्वाक्यकारक । हा कुतो मंदभाग्याया जठरे मे समागतः

“হায় মোৰ শিশু! হায় গুণৰ নিধি! হায় পিতৃবাক্য পালনকাৰী! হায়—মই মন্দভাগিনী, মোৰ গৰ্ভলৈ তই কেনেকৈ আহিলি?”

Verse 83

त्वदेकपुत्रां हापुत्रकोऽत्र मां त्रायते पुरा । त्वदृते त्वद्गुणोर्म्याढ्ये पतितां शोकसागरे

“হায় পুত্ৰ! তই মোৰ একমাত্ৰ সন্তান; তোৰ অবিহনে ইয়াত মোক কোনে ৰক্ষা কৰিব? হে গুণ-তৰংগে সমৃদ্ধ, মই শোকসাগৰত পতিত হ’লোঁ।”

Verse 84

हा बाल हा विमल हा कमलायताक्ष हा लोकलोचनचकोर कुरंगलक्ष्मन् । हा तात तात नयनाब्ज मयूखमालिन्हा मातुरुत्सवसहस्रसुखैकहेतो

হায় বালক, হায় বিমল! হায় কমলনয়ন! লোকৰ দৃষ্টিৰ আনন্দ, কুৰঙ্গ-সদৃশ শ্ৰীময়! হায় পুত্ৰ, হায় পুত্ৰ—তোমাৰ পদ্মনয়ন কিৰণ-মালাৰে শোভিত; মাতৃৰ সহস্ৰ উৎসৱৰ সুখৰ একমাত্ৰ হেতু তুমি।

Verse 85

हा पूर्णचंद्रमुख हा सुनखांगुलीक हा चाटुकारवचनामृतवीचिपूर । दुःखैः कियद्भिरहहां गमयात्वमाप्तः किं किं कृतं गृहपते न मया त्वदाप्त्यै

হায় পূৰ্ণচন্দ্ৰমুখ! হায় সুশোভিত আঙুলি-নখধাৰী! হায় মধুৰ স্নেহভৰা বাক্য অমৃত-তৰংগে পূৰ্ণ! আহা, কিমান দুখেৰে তোমাক মোৰ পৰা কেঢ়ি নিলে? হে গৃহস্বামী, তোমাক লাভ কৰি ৰাখিবলৈ মই কি কি নকৰিলোঁ?

Verse 86

नोप्तो बलिर्न बत कासु च देवता सुतीर्थानि कानि न मयाध्युषितानि वत्स । के के मया न नियमौषधमंत्रयंत्राः संसाधितास्तव कृते सुकृतैकलभ्य

নিশ্চয় কোনো বলি অর্পণ বাকি নাছিল, আৰু কোন কোন দেৱতাক মই নাহাকিলোঁ? হে বৎস, কোন তীৰ্থত মই নবাসিলোঁ? তোমাৰ কাৰণে—হে কেৱল সুকৃতৰ দ্বাৰাই লাভ্য—কোন কোন নিয়ম, ঔষধ, মন্ত্ৰ আৰু যন্ত্ৰ মই নসাধিলোঁ?

Verse 87

संसारसागरतरे हर दुःखभारं सारं मुखेंदुमभिदर्शय सौख्यसिंधो । पुन्नामतीव्रनरकार्णव वाडवाग्नेस्संजीवयस्व पितरं निजवाक्सुधोक्षैः

হে সংসাৰসাগৰ পাৰ কৰোৱা নাও, দুখৰ ভাৰ হৰণ কৰা! হে সৌখ্যসিন্ধু, তোমাৰ মুখচন্দ্ৰ পুনৰ দৰ্শন দিয়া—জীৱনৰ সাৰ। হে ‘পুন্নাম’ নামৰ তীব্ৰ নৰকসাগৰৰ বাডৱাগ্নি, নিজ বাক্য-সুধাৰ বৰষুণেৰে পিতাক সঞ্জীৱিত কৰা!

Verse 88

किंदेवता अहह जन्ममहोत्सवेऽस्य ज्ञात्वेति भाविमिलिता युगपत्समस्ताः । एकस्थ सर्वगुण शील कलाकलाप सौंदर्यलक्षणपरीक्षणपूर्णहर्षाः

“এই কোন দেৱতা?”—এনে ভাবি, তাৰ মহান জন্ম-মহোৎসৱত সকলো সত্তা একেলগে সমবেত হ’ল। একেটি শিশুত সকলো গুণ, শীল, কলাৰ সমাহাৰ, সৌন্দৰ্য আৰু শুভ লক্ষণ সম্পূৰ্ণ দেখি, পৰীক্ষা কৰি তেওঁলোক পৰম হর্ষে ভৰি উঠিল।

Verse 89

शंभो महेश करुणाकर शूलपाणे मृत्युंजयस्त्वमिति वेदविदो वदंति । त्वद्दत्त बालतनये यदि कालकालः स्यादेवमत्र वद कस्य भवेन्न पातः

হে শম্ভু মহেশ, কৰুণাসাগৰ, শূলপাণে! বেদবিদসকলে কয় যে তুমি মৃত্যুঞ্জয়। যদি তোমাৰ দত্ত বাল-পুত্ৰৰ বাবে কালেই তাৰ কাল হয়, তেন্তে কোৱা—এই জগতত কোনে পতনৰ পৰা ৰক্ষা পাব?

Verse 90

हा हंतहंतभवता भव तापहारी कस्माद्विधेऽत्र विदधे बहुभिः प्रयत्नैः । बालो विशालगुणसिंधुमगाधमध्यं सद्रत्नसारमखिलं सविधं विधाय

হায়! হায়! হে বিধাতা, সংসাৰ-তাপহাৰী, কিয় তুমি ইমান বহু প্ৰয়াসে ইয়াত তাক গঢ়িলা—এজন বালক, যি গুণৰ বিশাল সাগৰ, অগাধ গভীৰ, সকলো ৰত্নৰ সাৰ, সকলো দিশে পৰিপূৰ্ণ?

Verse 91

हा कालबालकवती किमुतेन राज्ञी त्वत्कालतां न हृतवान्नसुताननेंदुः । बालेति कोमलमृणाल लतांगलीलं दंभोलिनिष्ठुरकठोरकुठारदंष्ट्रः

হায়, কালে তাক সন্তানহীনা কৰিলে! তেন্তে এই ৰাণীৰ কি দশা—পুত্ৰ-মুখচন্দ্ৰই কি তাইৰ প্ৰাণ কেঢ়ি নিল নে? ‘বালক!’—তথাপি কোমল পদ্মনাল আৰু লতাৰ দৰে দেহলীলাক কালে আঘাত কৰিলে; তাৰ দন্ত যেন নিষ্ঠুৰ বজ্ৰ, কঠোৰ কুঠাৰ, নিৰ্দয় ধাৰ।

Verse 92

इत्थं विलप्य बहुशो नयनांबुधारासंपातजात तटिनी शतमुत्तरंगम् । सा तोकशोकजनितानल तापतप्ता प्रोच्छ्वस्यदीर्घविपुलोष्णमहो शुशोष

এইদৰে বাৰে বাৰে বিলাপ কৰি, তাইৰ চকুৰ অশ্ৰুধাৰা সোঁত হৈ পৰি শত শত নদীৰ দৰে উথলি উঠা ঢৌসহ বয়। বাল-শোকজ অগ্নিৰ তাপে দগ্ধ হৈ, তাই দীঘল, গম্ভীৰ, দাহক নিশ্বাস এৰি—হায়, শুকাই মুৰ্ছা গ’ল।

Verse 93

आकर्ण्य तत्करुणवत्परिदेवितानि तानि द्रुमा व्रततयः कुसुमाश्रुपातैः । प्रायो रुदंति पततां विरुतार्तरावैरालोल्यमौलिमसकृत्पवनच्छलेन

সেই কৰুণ পৰিদেৱ শুনি, গছবোৰ—ব্ৰতধাৰী তপস্বীৰ দৰে—কুসুম-অশ্ৰুৰ বৰষুণে কান্দি উঠিল যেন। প্ৰায়ে পতিত পক্ষীৰ আৰ্ত কেকাতি সদৃশ ধ্বনিত সিহঁতে ৰুদন কৰে, আৰু বতাহৰ ছলত সিহঁতৰ শিৰোভাগ বাৰে বাৰে দুলে।

Verse 94

रुण्णं तया किल तथा बहुमुक्तकंठमार्तस्वरैः प्रतिरवच्छलतो यथोच्चैः । तद्दुःखतोनुरुरुदुर्गिरिकंदरास्याः सर्वा दिशः स्थगितपत्रिमृगागमा हि

তাই তেনেকৈ কান্দিলে যে বাৰে বাৰে গলা ৰুদ্ধ হ’ল; আৰ্ত স্বৰে উচ্চকৈ চিঞৰি উঠাত প্ৰতিধ্বনি পুনঃপুনঃ উভতি আহিল। সেই দুখৰ প্ৰচণ্ডতাত পৰ্বতৰ গুহাৰ মুখবোৰো যেন কেঁদিবলৈ ধৰিলে; সকলো দিশ স্তব্ধ-আৱৃত হ’ল, পক্ষী-মৃগ নীৰৱ হৈ পৰিল।

Verse 95

श्रुत्वार्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किंकिमेतत् । उच्चैर्वदन्गृहपतिः क्व समे बहिस्थः प्राणोंतरात्मनिलयः सकलेंद्रियेशः

সেই আৰ্তনাদ শুনি বিশ্বনরো মোহ ত্যাগ কৰি হঠাৎ উঠিল আৰু উচ্চকৈ ক’লে, “কি হ’ল? কিয় এনেকুৱা? এইটো কি?” গৃহপতি উচ্চস্বৰে ক’লে, “সেইজন ক’ত—বাহিৰে সমতল ঠাইত নে? যিজন প্ৰাণস্বৰূপ, অন্তৰাত্মাত নিবাসী, সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ অধীশ।”

Verse 96

अगस्त्य उवाच । ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच ततो मातस्त्रासस्त्वीदृक्कुतो हि वाम्

অগস্ত্য ক’লে: তাৰ পাছত তেওঁ পিতৃ-মাতৃক মহাশোকে আৱৃত দেখি মৃদু হাঁহি মাৰি ক’লে, “মাতা, তোমালোক দুয়োৰে এনে ভয় ক’ৰ পৰা আহিল?”

Verse 97

न मांकृत वपुस्त्राणं भवच्चरणरेणुभिः । कालः कलयितुं शक्तो वराकी चंचलाल्पिका

তোমালোকৰ চৰণৰ ৰেণুৰে মোৰ দেহক ‘ৰক্ষিত বস্তু’ নকৰিবা। কালেও মোক মাপিব নোৱাৰে—সেই কাল, যি দীন, চঞ্চল আৰু ক্ষুদ্ৰ শক্তিমাত্ৰ।

Verse 98

प्रतिज्ञां शृणुतं तातौ यदि वां तनयो ह्यहम् । करिष्येहं तथा तेन विद्युन्मत्तस्त्रसिष्यति

হে পিতৃ-মাতৃ, মোৰ প্ৰতিজ্ঞা শুনা। যদি মই সঁচাকৈ তোমালোকৰ পুত্ৰ হওঁ, তেন্তে মই তেনে কৰিম যে বিদ্যুৎসম উন্মত্ত হৈ গর্জন কৰা জনেও কঁপিবলৈ ধৰিব।

Verse 99

मृत्युंजयं समाराध्य सर्वज्ञं सर्वदं सताम् । कालकालं महाकालं कालकूटविषादिनम्

মৃত্যুঞ্জয়ক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰি—সৰ্বজ্ঞ, সৎলোকক সকলো বৰ দান কৰা—কালকাল মহাকাল, কালকূট বিষো ভক্ষণ কৰা প্ৰভুক।

Verse 100

इति श्रुत्वा वचस्तस्य जरितौ द्विजदंपती । अकालामृतवर्षौघ शांततापौ तदोचतुः

তাঁৰ বাক্য শুনি বৃদ্ধ দ্বিজ দম্পতী—যেন অকাল অমৃতবৃষ্টিৰ প্ৰবল ধাৰাই তাপ শান্ত কৰিলে—তেতিয়া ক’বলৈ ধৰিলে।

Verse 110

अंधकं यस्त्रिशूलाग्रप्रोतं वर्षायुतं पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसंमूढं शोषयामास भानुना

যিজনে একদা অন্ধকক ত্ৰিশূলৰ অগ্ৰভাগত গাঁথি দশ হাজাৰ বছৰ ধৰি ৰাখিছিল, আৰু ত্ৰিলোকৰ ঐশ্বৰ্যত মোহিত তাক নিজৰ তেজৰ তাপে শুকাই পেলাইছিল—

Verse 120

आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये बहु । परमानंदकंदाख्यं स्फुटमेतन्न संशयः

সেই লিঙ্গক বাৰে বাৰে চাই তেওঁ হৃদয়ত অতি আনন্দ লাভ কৰিলে। নিঃসন্দেহে স্পষ্ট, এইয়েই ‘পরমানন্দ-কন্দ’ নামে খ্যাত—সৰ্বোচ্চ আনন্দৰ মূলকন্দ।

Verse 130

विश्वेषां विश्वबीजानां कर्माख्यानां लयो यतः । अस्मिन्निर्वाणदे लिंगे विश्वलिंगमिदं ततः

কাৰণ এই নিৰ্বাণদাতা লিঙ্গত সকলো বিশ্ববীজ আৰু কৰ্মকথাৰ লয় ঘটে, সেয়েহে ইয়াক ‘বিশ্ব-লিঙ্গ’—বিশ্বৰ লিঙ্গ বুলি কোৱা হয়।

Verse 140

उवाच मधुरं धीरः कीरवन्मधुराक्षरम् । मघवन्वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम्

ধীৰ পুৰুষে টিয়াৰ দৰে মধুৰ অক্ষৰে মিঠাকৈ ক’লে: “হে মঘৱন, বৃত্ৰ-বধক! তোমাক মই বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰ বুলি চিনোঁ।”

Verse 150

परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् । हर्ष बाष्पाकुलः सन्न कठो रोमांचकंचुकः

গুৰুৰ বাক্য আৰু আগম-প্ৰমাণে মহাদেৱক চিনাক্ত কৰি তেওঁ আনন্দাশ্ৰুৰে ব্যাকুল হ’ল; দেহ ৰোমাঞ্চে কঠোৰ, যেন গা-শিৰশিৰণিৰ আৱৰণ পিন্ধিলে।

Verse 160

ततः काशीं पुनः प्राप्य कल्पांते मोक्षमाप्नुयात् । वीरेश्वरस्य पूर्वेण गंगायाः पश्चिमे तटे

তাৰ পাছত পুনৰ কাশীলৈ উভতি আহি, কল্পান্তে মোক্ষ লাভ হয়—বীৰেশ্বৰাৰ পূৰ্ব দিশে, গঙ্গাৰ পশ্চিম তীৰত।

Verse 163

गणावूचतुः । इत्थमग्निस्वरूपं ते शिवशर्मन्प्रवर्णितम् । किमन्यच्छ्रोतुकामोसि कथयावस्तदीरय

গণাসকলে ক’লে: “হে শিৱশৰ্মন, এইদৰে তোমাৰ অগ্নিস্বৰূপ বৰ্ণিত হ’ল। আৰু কি শুনিব খোজা? কোৱা—স্পষ্টকৈ প্ৰকাশ কৰা।”