Adhyaya 42

Verse 1

अगस्तिरुवाच । कथं निकटतः कालो ज्ञायते हरनंदन । तानि चिह्नानि कतिचिद्ब्रूहि मे परिपृच्छतः

অগস্ত্য ক’লে: হে হৰ-নন্দন! কালে (মৃত্যু) নিকটৱৰ্তী হোৱা কেনেকৈ জনা যায়? মই সুধিছোঁ, সেই চিহ্নসমূহৰ কিছুমান মোক কোৱা।

Verse 2

कुमार उवाच । वदामि कालचिह्नानि जायंते यानि देहिनाम् । मृत्यौ निकटमापन्ने मुने तानि निशामय

কুমাৰ (স্কন্দ) ক’লে: দেহধাৰীসকলৰ মাজত যি কালের চিহ্ন উদ্ভৱ হয়, সেয়া মই ক’ম। হে মুনি! মৃত্যু নিকট আহিলে সেই চিহ্নসমূহ মন দি লক্ষ্য কৰা।

Verse 3

याम्यनासापुटे यस्य वायुर्वाति दिवानिशम् । अखंडमेव तस्यायुः क्षयत्यब्दत्रयेण हि

যদি কোনো ব্যক্তিৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাস দিন-ৰাতি অবিৰতভাৱে দক্ষিণ নাসাৰন্ধ্ৰেৰে বয়, তেন্তে তেওঁৰ অৱশিষ্ট আয়ু একেৰাহে ক্ষয় হয়; নিশ্চয় তিন বছৰৰ ভিতৰতে শেষ হয়।

Verse 4

अहोरात्रं त्र्यहोरात्रं रविर्वहति संततम् । अब्दमेकं च तस्येह जीवनावधिरुच्यते

যদি ‘সূৰ্য-ধাৰা’ অৰ্থাৎ সোঁ নাসাৰন্ধ্ৰৰ প্ৰবাহ একেৰাহে এক দিন-ৰাতি বা তিন দিন-ৰাতি চলি থাকে, তেন্তে এই লোকত তেওঁৰ জীৱনৰ সীমা কেৱল এক বছৰ বুলি কোৱা হয়।

Verse 5

वहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरंतरम् । वातश्चेत्सह संक्रांतिस्तया जीवेद्दिनत्रयम्

যদি দুয়োটা নাসাৰন্ধ্ৰেৰে শ্বাস-প্ৰশ্বাস দহ দিন অবিৰতভাৱে বয়, আৰু তাৰ সৈতে বায়ু-প্ৰবাহত ‘সংক্রান্তি’ (পৰিবর্তন) ঘটে, তেন্তে সেই লক্ষণে কোৱা হয় যে তেওঁ মাত্ৰ আৰু তিন দিন জীয়াই থাকিব।

Verse 6

नासावर्त्म द्वयं हित्वा मातरिश्वा मुखाद्वहेत् । शंसेद्दिनद्वयादर्वाक्प्रयाणं तस्य चाध्वनि

যদি দুয়োটা নাসাপথ ত্যাগ কৰি মাতৰিশ্বা (প্ৰাণবায়ু) মুখেৰে বয়, তেন্তে ক’ব লাগে যে তেওঁৰ অন্তিম পথত প্ৰয়াণ (মৃত্যু) দুদিনৰ ভিতৰতে ঘটিব।

Verse 7

अकस्मादेवयत्काले मृत्युः सन्निहितो भवेत् । चिंतनीयः प्रयत्नेन स कालो मृत्युभीरुणा

যেতিয়াই হঠাতে মৃত্যু ওচৰলৈ আহে, মৃত্যুভীত মানুহে সেই সময়ক প্ৰচেষ্টাৰে সাৱধানে চিন্তা-মনন কৰিব লাগে, যাতে তেওঁ ধৰ্মমতে কৰ্ম কৰি অপ্রস্তুত নাথাকে।

Verse 8

सूर्ये सप्तमराशिस्थे जन्मर्क्षस्थे निशाकरे । पौष्णः स कालो द्रष्टव्यो यदा याम्ये रविर्वहेत्

যেতিয়া সূৰ্য সপ্তম ৰাশিত অৱস্থিত হয় আৰু চন্দ্ৰ জন্ম-নক্ষত্ৰত থাকে, তেতিয়াৰ সেই সময় ‘পৌষ্ণ’ বুলি জনা যায়; বিশেষকৈ যেতিয়া দক্ষিণ (সোঁ) নাসাৰেদি সূৰ্য-শ্বাস বয়, তেতিয়া তাক লক্ষ্য কৰা উচিত।

Verse 9

अकस्माद्वीक्षते यस्तु पुरुषं कृष्णपिंगलम् । तस्मिन्नेव क्षणेऽरूपं स जीवेद्वत्सरद्वयम्

কিন্তু যদি কোনোবাই হঠাতে কৃষ্ণ-পিঙ্গল বৰ্ণৰ এজন পুৰুষক দেখে, তেন্তে সেই মুহূৰ্তৰ পৰাই—চিহ্ন সূক্ষ্ম আৰু অৰুপ হ’লেও—তেওঁৰ আয়ু কেৱল দুবছৰ বুলি কোৱা হয়।

Verse 10

यस्य बीजं मलं मूत्रं क्षुतं मूत्रं मलं तु वा । इहैकदा पतेद्यस्य अब्दं तस्यायुरिष्यते

যাৰ বীৰ্য, মল, মূত্ৰ—অথবা হাঁচিৰ সৈতে মূত্ৰ বা মল—ইয়াত অনিচ্ছাকৃতভাৱে একেবাৰো পতিত হয়, তেন্তে তাৰ অৱশিষ্ট আয়ু এক বছৰ বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 12

व्यभ्रेह्नि वारिपूर्णास्यः पृष्ठीकृत्य दिवाकरम् । फूत्कृत्याश्विंद्रचापं न पश्येत्षण्मासजीवितः

মেঘহীন দিনত যদি কোনোবাই মুখ পানীৰে ভৰি সূৰ্যৰ ফালে পিঠি দি ফুঁ মাৰি ছটিয়াইও ইন্দ্ৰধনু নেদেখে, তেন্তে কোৱা হয় যে তাৰ আয়ু কেৱল ছয় মাহ।

Verse 13

अरुंधतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणिपदानि च । आसन्नमृत्युर्नोपश्येच्चतुर्थं मातृमंडलम्

যাৰ মৃত্যু ওচৰ চাপি আহে, সি অৰুন্ধতী, ধ্ৰুৱ আৰু বিষ্ণুৰ তিনিপদ নেদেখে; আৰু চতুৰ্থ—মাতৃ-মণ্ডল, মাতৃদেৱীসকলৰ বৃত্ত—সেয়াও তাৰ দৃষ্টিত নপৰে।

Verse 14

अरुंधती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमुच्यते । विष्णोः पदानि भ्रूमध्ये नेत्रयोर्मातृमंडलम्

যদি কাৰোবাৰ জিভা অৰুন্ধতীৰ দৰে দেখা যায়, নাকৰ আগ ধ্ৰুৱ বুলি কোৱা হয়; ভ্ৰূ-মধ্যত বিষ্ণুৰ পদচিহ্ন আৰু চকুত মাতৃকাসকলৰ মণ্ডল দেখা দিলে—এইবোৰ মৃত্যুৰ আগমনৰ অমঙ্গল লক্ষণ বুলি গণ্য।

Verse 15

वेत्ति नीलादिवर्णस्य कटम्लादिरसस्यहि । अकस्मादन्यथाभावं षण्मासेन स मृत्युभाक्

যদি নীলা আদি বৰ্ণ আৰু তিতা-টেঙা আদি ৰস হঠাতে অন্যথা অনুভৱ হয়, তেন্তে সেই ব্যক্তি ছয় মাহৰ ভিতৰত মৃত্যুভাগী হয়।

Verse 16

षण्मासमृत्योर्मर्त्यस्य कंठोष्ठरसना रदाः । शुष्यंति सततं तद्वद्विच्छायास्तालुपंचमाः

যি মর্ত্যৰ ছয় মাহৰ ভিতৰত মৃত্যু অনিবার্য, তাৰ কণ্ঠ, ওঁঠ, জিভা আৰু দাঁত সদায় শুকাই থাকে; তদ্ৰূপ তালু পঞ্চম অঙ্গৰূপে নিস্তেজ হৈ স্বাভাৱিক ছাঁ হেৰুৱায়।

Verse 17

रेतः करजनेत्रांता नीलिमानं भजंति चेत् । तर्हि कीनाशनगरीं षष्ठेमासि व्रजेन्नरः

যদি বীৰ্য, নখ আৰু চকুৰ কোণ নীলাভতা ধাৰণ কৰে, তেন্তে সেই নৰ ছয়ম মাহত যমৰ নগৰীলৈ গমন কৰে।

Verse 19

द्रुतमारुह्यशरठस्त्रिवर्णो यस्य मस्तके । प्रयाति याति तस्यायुः षण्मासेन परिक्षयम्

যদি দ্ৰুতগামী ত্ৰিবৰ্ণ গিৰগিটি কাৰোবাৰ মূৰত উঠি পুনৰ গুচি যায়, তেন্তে তাৰ আয়ু ছয় মাহৰ ভিতৰত ক্ষয়লৈ যায়।

Verse 20

सुस्नातस्यापि यस्याशु हृदयं परिशुष्यति । चरणौ च करौ वापि त्रिमासं तस्य जीवितम्

ভালদৰে স্নান কৰিলেও যদি কাৰোবাৰ হৃদয়-দেশ শীঘ্ৰে শুকাই যায়, আৰু পা বা হাতো শুকাই উঠে, তেন্তে সেই জনৰ জীৱন মাত্ৰ তিন মাহ থাকে।

Verse 21

प्रतिबिंबं भवेद्यस्य पदखंडपदाकृति । पांसौ वा कर्दमे वापि पंचमासान्स जीवति

কাৰোবাৰ প্ৰতিবিম্ব ধূলিত বা কাদাতো যদি এনে দেখা যায় যেন পা ভাঙি গৈছে বা বিকৃত হৈছে, তেন্তে সেই জন মাত্ৰ পাঁচ মাহহে জীয়াই থাকে।

Verse 22

छाया प्रकंपते यस्य देहबंधेपि निश्चले । कृतांतदूता बध्नंति चतुर्थे मासि तं नरम्

দেহ স্থিৰ থাকিলেও যদি কাৰোবাৰ ছাঁ কঁপে, তেন্তে কৃতান্ত (মৃত্যু)ৰ দূতসকলে চতুৰ্থ মাহত সেই নৰক বেঁধি লয়।

Verse 23

निजस्य प्रतिबिंबस्य नीराज्यमुकुरादिषु । उत्तमांगं न यः पश्येत्समासेन विनश्यति

নিৰ্মল দৰ্পণ আদি বস্তুত নিজৰ প্ৰতিবিম্বৰ উত্তমাঙ্গ (মূৰ) যদি দেখা নাযায়, তেন্তে সেই জন এক মাহৰ ভিতৰত বিনষ্ট হয়।

Verse 24

मतिर्भ्रश्येत्स्खलेद्वाणी धनुरैद्रं निरक्षितै । रात्रौ चंद्रद्वयं चापि दिवा द्वौ च दिवाकरौ

যদি বুদ্ধি বিভ্ৰান্ত হয়, বাক্য খোঁচ খায়, বৰষুণ নোহোৱাকৈ ইন্দ্ৰধনু দেখা যায়; আৰু ৰাতি দুটা চন্দ্ৰ, দিনত দুটা সূৰ্য দেখা যায়—এইবোৰ ভয়ংকৰ অশুভ লক্ষণ (নিকট মৃত্যুৰ)।

Verse 25

दिवा च तारकाचक्रं रात्रौ व्योमवितारकम् । युगपच्च चतुर्दिक्षु शाक्रं कोदंडमंडलम्

যদি দিনতে তৰাৰ চক্ৰ দেখা যায়, বা ৰাতি অস্বাভাৱিকভাৱে আকাশ তৰাৰে ভৰি উঠে, অথবা একেলগে চাৰিও দিশত ইন্দ্ৰধনুৰ বৃত্তাকাৰ ধনুক-চাপ দেখা যায়—ইয়াক ইয়াত অশুভ নিমিত্ত বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 26

भूरुहे भूधराग्रे च गंधर्वनगरालयम् । दिवापिशाच नृत्यं च एते पंचत्वहेतवः

যদি কোনোবাই গছত বা পৰ্বতৰ শিখৰত স্থিত ‘গন্ধৰ্ব-নগৰ’ (মৃগতৃষ্ণাসদৃশ দৃশ্য) দেখে, আৰু দিনদুপৰতে পিশাচৰ নৃত্যো দেখে—এইবোৰ মৃত্যুলৈ নিয়া কাৰণ (চিহ্ন) হয়।

Verse 27

सर्वेष्वेतेषु चिह्नेषु यद्येकमपि वीक्षते । तदा मासावधिं मृत्युः प्रतीक्षेत न चाधिकम्

এই সকলো চিহ্নৰ মাজত যদি কোনোবাই এটাও দেখে, তেন্তে কোৱা হয় যে মৃত্যু কেৱল এক মাহ পৰ্যন্তহে অপেক্ষা কৰে—তাৰ অধিক নহয়।

Verse 28

करावरुद्ध श्रवणः शृणोति न यदा ध्वनिम् । स्थूलः कृशः कृशस्थूलस्तदामासान्निवर्तते

যেতিয়া কোনোবাই হাতৰে কাণ ঢাকি থকাৰ পাছতো ধ্বনি নুশুনে, আৰু দেহ কেতিয়াবা স্থূল, কেতিয়াবা কৃশ, বা অদ্ভুতভাৱে কৃশ-স্থূল হৈ উঠা-নমা কৰে—তেতিয়া জীৱন কিছুমাহৰ ভিতৰতে সৰি যায়।

Verse 29

यः पश्येदात्मनश्छायां दक्षिणाशा समाश्रिताम् । दिनानि पंच जीवित्वा पंचत्वमुपयाति सः

যি কোনোবাই নিজৰ ছাঁ দক্ষিণ দিশালৈ হেলি থকা দেখে, সি মাত্ৰ পাঁচ দিন জীয়াই থাকি মৃত্যুলৈ গমন কৰে।

Verse 30

प्रोह्यते भक्ष्यते वापि पिशाचासुरवायसैः । भूतैः प्रेतैः श्वभिर्गृध्रैर्गोमायुखरसूकरैः

যদি কোনোবাই (স্বপ্ন বা দৰ্শনত) পিশাচ, অসুৰ, কাক, ভূত, প্ৰেত, কুকুৰ, গৃধ্ৰ, শিয়াল, গাধা আৰু শূকৰে টানি নিয়া বা খাই পেলোৱা দেখা যায়—সেয়া অতি অশুভ লক্ষণ।

Verse 31

रासभैः करभैः कीशैः श्वेनैरश्वतरैर्बकैः । स्वप्ने स जीवितं त्यक्त्वा वर्षांते यममीक्षते

যদি স্বপ্নত গাধা, উট, বান্দৰ, কুকুৰ, খচ্চৰ আৰু বগলীৰ দ্বাৰা কোনোবাই ঘেৰাও বা উৎপীড়িত হোৱা দেখা যায়, তেন্তে সি জীৱন ত্যাগ কৰি বছৰৰ অন্তত যমক দেখা পায়।

Verse 32

गंधपुष्पांशुकैः शोणैः स्वां तनुं भूषितां नरः । यः पश्येत्स्वप्नसमये सोऽष्टौ मासाननित्यहो

যদি স্বপ্নসময়ে কোনো মানুহে নিজৰ দেহক ৰঙা সুগন্ধি, ফুল আৰু বস্ত্ৰে সজ্জিত দেখা পায়—হায়, সি অনিত্য; তাৰ মাত্ৰ আঠ মাহ বাকী।

Verse 33

पांसुराशि च वल्मीकं यूपदंडमथापि वा । योधिरोहति वै स्वप्ने स षष्ठे मासि नश्यति

যদি স্বপ্নত কোনোবাই ধূলিৰ ঢিপি, পিঁপৰাৰ ঢিবি (ৱল্মীক) বা যজ্ঞৰ ইউপ-স্তম্ভত উঠা দেখা যায়, তেন্তে সি ষষ্ঠ মাহত বিনষ্ট হয়।

Verse 34

रासभारूढमात्मानं तैलाभ्यक्तं च मुंडितम् । नीयमानं यमाशां यः स्वप्ने पश्येत्स्वपूर्वजान्

যদি স্বপ্নত কোনোবাই নিজকে গাধাৰ ওপৰত আৰূঢ়, তেল মাখা আৰু মুণ্ডিত দেখা পায়, যমৰ দিশলৈ নিয়া হৈছে বুলি দেখে, আৰু নিজৰ পিতৃ-পুৰুষ (পূৰ্বজ) সকলোকো দেখে—সেয়া সন্নিকট মৃত্যুৰ ভয়ংকৰ অশুভ লক্ষণ।

Verse 35

स्वमौलौ स्वतनौ वापि यः पश्येत्स्वप्नगो नरः । तृणानि शुष्ककाष्ठानि षष्ठे मासि न तिष्ठति

যদি কোনো মানুহে সপোনত নিজৰ মূৰত বা নিজৰ দেহত ঘাঁহ আৰু শুকান কাঠৰ টুকুৰা দেখা পায়, তেন্তে সি ষষ্ঠ মাহলৈকে জীয়াই নাথাকে; মৃত্যুৰ লক্ষণ বুজা যায়।

Verse 36

लोहदंडधरं कृष्णं पुरुषं कृष्णवाससम् । स्वयं योग्रे स्थितं पश्येत्स त्रीन्मासान्न लंघयेत्

যদি কোনোবাই সপোনত লোহাৰ দণ্ড ধৰা, ক’লা বস্ত্ৰ পৰিহিত ক’লা পুৰুষক যুঁৱা/দণ্ডৰ কাষত থিয় হৈ থকা দেখা পায়, তেন্তে সি তিন মাহৰ ওপৰলৈ নাযায়; মৃত্যুৰ লক্ষণ।

Verse 37

काली कुमारी यं स्वप्ने बद्नीयाद्बाहु पाशकैः । स मासेन समीक्षेत नगरींशमनोषिताम्

যদি সপোনত কালী-সদৃশা কুমাৰীয়ে কাৰোবাৰ বাহুত পাষেৰে বান্ধি দিয়ে, তেন্তে সি এক মাহৰ ভিতৰত শমন (যম)ৰ বাসস্থান—যমলোক—দেখে।

Verse 38

नरो यो वानरारूढो यायात्प्राचीदिशं स्वपन् । दिनैः स पंचभिरेव पश्येत्संयमिनीं पुरीम्

যদি কোনো মানুহে সপোনত বানৰৰ ওপৰত উঠি পূব দিশলৈ যায়, তেন্তে কেৱল পাঁচ দিনৰ ভিতৰতে সি সংযমিনী পুৰী—যমৰ নগৰী—দেখে।

Verse 39

कृपणोपि वदान्यः स्याद्वदान्यः कृपणो यदि । प्रकृतेर्विकृतिश्चेत्स्यात्तदा पंचत्वमृच्छति

যদি কৃপণো দানশীল হৈ উঠে, বা দানশীল মানুহ কৃপণ হৈ পৰে—যদি স্বভাৱৰ এনে বিকৃতি ঘটে—তেন্তে সি পঞ্চত্বলৈ যায়, অৰ্থাৎ পাঁচ তত্ত্বত লীন হৈ মৃত্যু বরণ কৰে।

Verse 40

एतानि कालचिह्नानि संत्यन्यानि बहून्यपि । ज्ञात्वाभ्यसेन्नरो योगमथवाकाशिकां श्रयेत्

এইবোৰ কালৰ (মৃত্যুৰ) চিন, আৰু আন বহুতোও আছে। সিহঁত জানি মানুহে যোগাভ্যাস কৰিব, নতুবা কাশিকা (কাশী)ৰ শৰণ ল’ব।

Verse 41

न कालवंचनोपायं मुनेन्यमवयाम्यहम् । विना मृत्युजयं काशीनाथं गर्भावरोधकम्

হে মুনি, কালে ধোঁকা দিয়া জয় কৰাৰ কোনো উপায় মই নকওঁ—কেৱল কাশীনাথ ব্যতীত; যি মৃত্যুঞ্জয় আৰু গৰ্ভলৈ যোৱা পথ ৰোধ কৰে (পুনর্জন্ম নিবারে)।

Verse 42

तावद्गर्जंति पापानि तावद्गर्जेद्यमो नृपः । यावद्विश्वेशशरणं नरो न निरतो व्रजेत्

পাপ তেতিয়ালৈকে গর্জে, আৰু যমৰাজো তেতিয়ালৈকে গর্জে, যেতিয়ালৈকে মানুহে বিশ্বেশৰ শৰণ গ্ৰহণত ভক্তিভাৱে নিবিষ্ট নহয়।

Verse 43

प्राप्तविश्वेश्वरावासः पीतोत्तरवहापयाः । स्पृष्ट विश्वेशसल्लिंगः कश्च याति न वंद्यताम्

বিশ্বেশ্বৰাৰ বাসস্থান পাই, উত্তৰবাহিনী গঙ্গাৰ জল পান কৰি, আৰু বিশ্বেশৰ শুভ লিঙ্গ স্পৰ্শ কৰি—কোনে বন্দনাৰ যোগ্য নহয়?

Verse 44

करिष्येत्कुपितःकालः किंकाशीवासिनां नृणाम् । काले शिवः स्वयं कर्णे यत्र मंत्रोपदेशकः

ক্ৰুদ্ধ কাল কাশীত বাস কৰা মানুহক কি কৰিব পাৰে? য’ত অন্তিম ক্ষণত শিৱে নিজে কাণত মন্ত্ৰোপদেশ দান কৰে।

Verse 45

यथा प्रयाति शिशुता कौमारं च यथा गतम् । सत्वरं गत्वरं तद्वद्यौवनं चापि वार्धकम

যেনে শিশুকাল সোনকালে কৌমাৰ্যলৈ গতি কৰে, আৰু কৌমাৰ্যও সোনকালে পাৰ হৈ যায়; তেনেদৰে যৌৱনো দ্ৰুত গতিৰে সৰি যায়, আৰু বাৰ্ধক্য ওচৰতে আহি ধৰে।

Verse 46

यावन्नहि जराक्रांतिर्यावन्नेंद्रियवैक्लवम् । तावत्सर्वं फल्गुरूपं हित्वा काशीं श्रयेत्सुधीः

যেতিয়ালৈকে বাৰ্ধক্যৰ আক্রমণ নাহে, যেতিয়ালৈকে ইন্দ্ৰিয়সমূহ দুৰ্বল নহয়—তেতিয়ালৈকে বুদ্ধিমানজনে সকলো তুচ্ছ-নাশৱন্ত বস্তু ত্যাগ কৰি কাশীত আশ্ৰয় লওক।

Verse 47

अन्यानि काललक्ष्माणि तिष्ठंतु कलशोद्भव । जरैव प्रथमं लक्ष्म चित्रं तत्रापि भीर्नहि

হে কলশোদ্ভৱ! সময়ৰ আন আন লক্ষণ থাকক; বাৰ্ধক্যেই প্ৰথম আৰু মুখ্য লক্ষণ। আশ্চৰ্য এই যে, তেতিয়াও মানুহৰ ভয় নাজাগে।

Verse 48

पराभूतो हि जरया सर्वैश्च परिभूयते । हृततारुण्यमाणिक्यो धनहीनः पुमानिव

যিজন বাৰ্ধক্যৰ দ্বাৰা পৰাভূত হয়, সি সকলোৰে দ্বাৰা তুচ্ছ জ্ঞান হয়; যেন যৌৱনৰ মাণিক্য হেৰোৱা মানুহ, ধনহীন বুলি গণ্য হয়।

Verse 49

सुतावाक्यं न कुर्वंति पत्नी प्रेमापि मुंचति । बांधवा नैव मन्यंते जरसाश्लेषितं नरम्

পুত্ৰসকলে তেওঁৰ কথা নুশুনে; পত্নীৰ প্ৰেমো ঢিলা পৰে। আত্মীয়সকলে বাৰ্ধক্যৰে জড়িত মানুহক আর মান্য নকৰে।

Verse 50

आश्लिष्टं जरया दृष्ट्वा परयोषिद्विशंकिता । भवेत्पराङ्मुखी नित्यं प्रणयिन्यपि कामिनी

যেতিয়া কোনো পুৰুষক জৰাই আলিঙ্গন কৰা দেখায়, তেতিয়া পৰস্ত্ৰীৰ আশংকা-শংকাত ভীত, প্ৰণয়িনী কামিনীও সদায় মুখ ঘূৰাই লয়।

Verse 51

न जरा सदृशो व्याधिर्न दुःखं जरया समम् । कारयित्र्यपमानस्य जरैव मरणं नृणाम्

জৰাৰ দৰে কোনো ব্যাধি নাই, জৰাৰ সমান কোনো দুঃখ নাই; অপমানৰ কৰ্ত্ৰী জৰাই, আৰু মানুহৰ বাবে জৰাই মৰণ।

Verse 52

न जीयते तथा कालस्तपसा योगयुक्तिभिः । यथा चिरेणकालेन काशीवासाद्विजीयते

তপস্যা বা যোগ-যুক্তিৰে তেনে ভাবে কাল জয় কৰা নাযায়; কিন্তু যথাসময়ে কাশীত বাস কৰাতেই কাল জয় হয়।

Verse 53

विनायज्ञैर्विनादानैर्विना व्रतजपादिभिः । विनातिपुण्यसंभारैः कः काशीं प्राप्तुमीहते

যজ্ঞ নকৰাকৈ, দান নকৰাকৈ, ব্ৰত-জপ আদি নকৰাকৈ—অতি পুণ্য-সংগ্ৰহ নথাকিলে—কোনে কাশী লাভ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিব পাৰে?

Verse 54

काशीप्राप्तिरयं योगःकाथीप्राप्तिरिदं तपः । काशीप्राप्तिरिदं दानं काशीप्राप्तिः शिवैकता

এই যোগ কাশী-প্ৰাপ্তিৰ পথ; এই তপ কাশী-প্ৰাপ্তিৰ পথ; এই দান কাশী-প্ৰাপ্তিৰ পথ—আৰু শিৱ-একতা নিজেই কাশী-প্ৰাপ্তি।

Verse 55

कः कलिकोथवा कालः का जरा किं च दुष्कृतम् । का रुजः केंतराया वा श्रिता वाराणसी यदि

যদি কোনো জনে বাৰাণসী (কাশী)ত আশ্ৰয় লয়, তেন্তে কলিৰ কি শক্তি, সময়ৰো কি বল? তেতিয়া জৰা কি, দুষ্কৃত কি? ৰোগ আৰু বিঘ্ন ক’ত, যদি কাশীহে সত্য আশ্ৰয় হয়।

Verse 56

कलिस्तानेव बाधेत कालस्तांश्च जिघांसति

কলিয়ে কেবল কাশীৰ বাহিৰত থকা সেই লোকসকলকেই পীড়া দিয়ে; আৰু কালেও সেইসকলকেই নিধন কৰিবলৈ ধাৱিত হয়।

Verse 57

एनांसि तांश्च बाधंते ये न काशीं समाश्रिताः । काशीसमाश्रिता यैश्च यैश्च विश्वेश्वरोर्चितः । तारकं ज्ञानमासाद्य ते मुक्ताः कर्मपाशतः

যিসকলে কাশীত আশ্ৰয় নলয়, পাপেই তেওঁলোকক যন্ত্ৰণা দিয়ে। কিন্তু যিসকলে কাশীত বাস কৰে আৰু বিশ্বেশ্বৰক পূজা কৰে—তাৰক জ্ঞান লাভ কৰি—তেওঁলোক কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 58

धनिनो न तथा सौख्यं प्राप्नुवंति नराः क्वचित् । यथा निधनतः काश्यां लभते सुखमव्ययम्

ধনী লোকেও ক’তো তেনে সুখ নাপায়, যেনেকৈ কাশীত দেহত্যাগ কৰিলে অব্যয় আনন্দ লাভ হয়।

Verse 59

वरं काशीसमावासी नासीनो द्युसदां पदम् । दुःखांतं लभते पूर्वः सुखांतं लभते परः

দেৱলোকৰ পদত বহি থকাতকৈ কাশীত বাস কৰোঁতাই শ্ৰেষ্ঠ। প্ৰথমজনে দুখৰ অন্ত পায়; দ্বিতীয়জনে কেৱল সুখৰ অন্তহে পায়।

Verse 60

स्थितोपि भगवनीशो मंदरं चारुकंदरम् । काशीं विना रतिं नाऽप दिवोदासनृपोषिताम्

সুন্দৰ গুহাযুক্ত মন্দৰ পৰ্ব্বতত অৱস্থিত থাকিলেও ভগৱান ঈশ্বৰে কাশী বিনা ৰতি নাপালে, যদিও তেতিয়া কাশী দিৱোদাস নৃপতিয়ে পালন কৰিছিল।