Adhyaya 21

Verse 1

ध्रुव उवाच । नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टिविधायिने । हिरण्यरेतसे तुभ्यं सुहिरण्यप्रदायिने

ধ্ৰুৱে ক’লে: হিৰণ্যগৰ্ভলৈ নমস্কাৰ, যিজনে সমগ্ৰ সৃষ্টিৰ বিধান কৰে; হিৰণ্যৰেতস তোমালৈ নমস্কাৰ, যিজনে মঙ্গলময় সমৃদ্ধি আৰু পবিত্ৰ ঐশ্বৰ্য দান কৰে।

Verse 2

नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे । महाभूतात्मभूताय भूतानां पतये नमः

হৰ-স্বৰূপ তোমালৈ নমস্কাৰ, যিজনে সত্তাসকলৰ লয় ঘটায়; মহাভূতসমূহৰ আত্মাস্বৰূপ, সকলো প্ৰাণীৰ অধিপতি—তোমালৈ নমস্কাৰ।

Verse 3

नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे । तृष्णाहराय कृष्णाय महाभार सहिष्णवे

স্থিতিৰ কৰ্তা তোমালৈ নমস্কাৰ—বিষ্ণু, পৰম প্ৰভাৱশালী বিষ্ণু; তৃষ্ণা হৰণকাৰী কৃষ্ণলৈ নমস্কাৰ, যিজনে মহা ভাৰ ধৈৰ্যসহে বহন কৰে।

Verse 4

नमो दैत्यमहारण्य दाववह्निस्वरूपिणे । दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शार्ङ्गपाणये

দৈত্য-মহাৰণ্যত দাৱানল-স্বৰূপ তোমালৈ নমস্কাৰ; দৈত্য-দ্ৰুম কাটি পেলোৱা কুঠাৰ সদৃশ, হে শাৰ্ঙ্গপাণি (শাৰ্ঙ্গ ধনু ধাৰক), তোমালৈ নমস্কাৰ।

Verse 5

नमः कौमोदकीव्यग्र कराग्राय गदाधर । महादनुजनाशाय नमो नंदकधारिणे

কৌমোদকী গদা লৈ অগ্ৰহস্ত সজ্জিত গদাধৰক নমস্কাৰ। মহাদানৱ-নাশকক নমো। নন্দক খড়্গধাৰীক নমস্কাৰ।

Verse 6

नमः श्रीपतये तुभ्यं नमश्चक्रधराय च । धराधराय वाराह रूपिणे परमात्मने

হে শ্ৰীপতি, তোমাক নমস্কাৰ; চক্ৰধাৰীক নমো। ধৰাধৰ, বৰাহৰূপী পৰমাত্মাক নমস্কাৰ।

Verse 7

नमः कमलहस्ताय कमलावल्लभाय ते । नमो मत्स्यादिरूपाय नमः कौस्तुभवक्षसे

কমলধাৰী হস্তযুক্ত তোমাক নমস্কাৰ; কমলা(লক্ষ্মী)ৰ প্ৰিয়তমক নমো। মৎস্য আদি ৰূপধাৰী তোমাক নমস্কাৰ; কৌস্তুভমণি-শোভিত বক্ষযুক্তক নমো।

Verse 8

नमो वेदांतवेद्याय नमः श्रीवत्सधारिणे । नमो गुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते

বেদান্তে বেদ্যজনাক নমস্কাৰ; শ্ৰীবৎসধাৰীক নমো। গুণস্বৰূপক নমস্কাৰ; গুণিন, গুণৰ অধিপতিক নমো—আৰু গুণবর্জিতকো নমস্কাৰ।

Verse 9

नमस्ते पद्मनाभाय पांचजन्यधराय च । वासुदेव नमस्तुभ्यं देवकीनंदनाय च

পদ্মনাভক নমস্কাৰ, আৰু পাঁচজন্য শঙ্খধাৰীক নমো। হে বাসুদেৱ, তোমাক নমস্কাৰ; দেবকীনন্দনকো নমস্কাৰ।

Verse 10

प्रद्युम्नाय नमस्तुभ्यमनिरुद्धाय ते नमः । नमः कंसविनाशाय नमश्चाणूरमर्दिने

প্ৰদ্যুম্নলৈ নমস্কাৰ; অনিৰুদ্ধলৈ নমস্কাৰ। কংস-বিনাশকলৈ নমস্কাৰ; চাণূৰ-মৰ্দনকাৰীলৈ নমস্কাৰ।

Verse 11

दामोदरहृषीकेश गोर्विदाच्युतमाधव । उपेंद्रकैटभाऽराते मधुहंतरधोक्षज

হে দামোদৰ, হৃষীকেশ, গোবিন্দ, অচ্যুত, মাধৱ; হে উপেন্দ্ৰ। হে কৈটভ-অৰাতি, হে মধু-হন্তা, হে অধোক্ষজ—আপোনালৈ নমস্কাৰ।

Verse 12

नारायणाय नरकहारिणे पापहारिणे । वामनाय नमस्तुभ्यं हरये शौरये नमः

নাৰায়ণলৈ নমস্কাৰ, নৰকীয় দুঃখ হৰণকাৰীলৈ, পাপ হৰণকাৰীলৈ। বামনলৈ নমস্কাৰ; হৰিলৈ নমস্কাৰ; শৌৰিলৈ নমস্কাৰ।

Verse 13

अनंताय नमस्तुभ्यमनंतशयनाय च । रुक्मिणीपतये तुभ्यं रुक्मिप्रमथनाय च

অনন্তলৈ নমস্কাৰ; অনন্তশয়নলৈও নমস্কাৰ। ৰুক্মিণীপতিলৈ নমস্কাৰ; ৰুক্মী-প্ৰমথনকাৰীলৈ নমস্কাৰ।

Verse 14

चैद्यहंत्रे नमस्तुभ्यं दानवारेसुरारये । मुकुंदपरमानंद नंदगोपप्रियाय च

চৈদ্য (শিশুপাল) হন্তালৈ নমস্কাৰ, দানৱ-অৰিলৈ, দেৱ-বিৰোধীসকলৰ শত্রুলৈ নমস্কাৰ। হে মুকুন্দ, পৰমানন্দ—নন্দ গোপৰ প্ৰিয়জনলৈও নমস্কাৰ।

Verse 15

नमस्ते पुंडरीकाक्ष दनुजेंद्र निषूदिने । नमो गोपालरूपाय वेणुवादनकारिणे

হে পুণ্ডৰীকাক্ষ প্ৰভু, দানৱ-ইন্দ্ৰসমূহৰ নিধনকাৰী, তোমাক নমস্কাৰ। গোপাল-ৰূপে প্ৰকাশিত, বেণুৰ মধুৰ নাদ তুলোৱা জন, তোমাক নমো নমঃ।

Verse 16

गोपीप्रियाय केशिघ्ने गोवर्धनधराय च । रामाय रघुनाथाय राघवाय नमोनमः

গোপীসকলৰ প্ৰিয়, কেশী-বধক, আৰু গোবৰ্ধন ধাৰণকাৰী—তোমাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। ৰাম, ৰঘুনাথ, ৰাঘৱক নমো নমঃ।

Verse 17

रावणारे नमस्तुभ्यं विभीषणशरण्यद । अजाय जयरूपाय रणांगणविचक्षण

হে ৰাৱণাৰি, তোমাক নমস্কাৰ; হে বিভীষণৰ আশ্ৰয়দাতা, তোমাক নমস্কাৰ। অজ, জয়-স্বৰূপ, আৰু ৰণাঙ্গণত বিচক্ষণ নীতিজ্ঞ, তোমাক নমো নমঃ।

Verse 18

क्षणादि कालरूपाय नानारूपाय शार्ङ्गिणे । गदिने चक्रिणे तुभ्यं दैत्यचक्रविमर्दिने

হে ক্ষণ আদি কৰি কাল-স্বৰূপ, নানাৰূপধাৰী শাৰ্ঙ্গিণ, তোমাক নমস্কাৰ। গদাধাৰী, চক্ৰধাৰী, আৰু দৈত্যচক্ৰ বিনাশকাৰী, তোমাক নমো নমঃ।

Verse 19

बलाय बलभद्राय बलारातिप्रियाय च । बलियज्ञप्रमथन नमो भक्तवरप्रद

বলৱান প্ৰভুক নমস্কাৰ; বলভদ্ৰক নমস্কাৰ; আৰু বলাৰাতিৰ প্ৰিয় জনক নমস্কাৰ। হে বলিৰ যজ্ঞ দমনকাৰী, হে ভক্তক বৰ দানকাৰী, তোমাক নমো নমঃ।

Verse 20

हिरण्यकशिपोर्वक्षो विदारण रणप्रिय । नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च

হে ৰণপ্ৰিয় ধৰ্মযোদ্ধা, যিয়ে হিৰণ্যকশিপুৰ বক্ষ বিদাৰণ কৰিলে—ব্ৰাহ্মণ্য-দেৱলৈ নমস্কাৰ; গৰু আৰু ব্ৰাহ্মণৰ হিতকাৰীলৈও নমো।

Verse 21

नमस्ते धर्मरूपाय नमः सत्त्वगुणाय च । नमः सहस्रशिरसे पुरुषाय पराय च

নমস্কাৰ তোমাক, হে ধৰ্ম-স্বরূপ; নমস্কাৰ তোমাক, হে শুদ্ধ সত্ত্বগুণ; সহস্ৰশিৰ পুৰুষলৈ নমো, আৰু সকলোৰ ওপৰত পৰমলৈও নমস্কাৰ।

Verse 22

सहस्राक्ष सहस्रांघ्रे सहस्रकिरणाय च । सहस्रमूर्ते श्रीकांत नमस्ते यज्ञपूरुष

হে সহস্ৰাক্ষ, সহস্ৰপদ; হে সহস্ৰকিৰণ; হে সহস্ৰমূৰ্তি শ্ৰীকান্ত প্ৰভু—হে যজ্ঞপুৰুষ, তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 23

वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च । वेदाय वेदगदिने सदाचाराध्वगामिने

বেদে বেদ্য স্বৰূপলৈ নমো; বেদপ্ৰিয়লৈ নমস্কাৰ। বেদস্বৰূপলৈ নমো, বেদ ঘোষণা কৰোঁতালৈ নমো, আৰু সদাচাৰৰ পথত আগবঢ়োৱা নেতালৈ নমস্কাৰ।

Verse 24

वैकुंठाय नमस्तुभ्यं नमो वैकुंठवासिने । विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमो गरुडगामिने

হে বৈকুণ্ঠ, তোমাক নমস্কাৰ; হে বৈকুণ্ঠবাসী, তোমাক নমো। হে বিস্তৃত যশধাৰী, তোমাক নমস্কাৰ; হে গৰুড়বাহন, তোমাক নমো।

Verse 25

विष्वक्सेन नमस्तुभ्यं जगन्मय जनार्दन । त्रिविक्रमाय सत्याय नमः सत्यप्रियाय च

হে বিষ্বক্সেন, তোমাক নমস্কাৰ; হে জগতব্যাপী জনাৰ্দন, তোমাক প্ৰণাম। ত্ৰিবিক্ৰম, সত্য-স্বরূপ আৰু সত্যপ্ৰিয় প্ৰভুক নমঃ।

Verse 26

केशवाय नमस्तुभ्यं मायिने ब्रह्मागायिने । तपोरूपाय तपसां नमस्ते फलदायिने

হে কেশৱ, তোমাক নমস্কাৰ—দিব্য মায়াধাৰী, ব্ৰহ্মাই যাক গায়। তপস্যাৰ স্বৰূপ প্ৰভু, তোমাক প্ৰণাম; সকলো তপৰ ফল দানকাৰী তুমি।

Verse 27

स्तुत्याय स्तुतिरूपाय भक्तस्तुतिरताय च । नमस्ते श्रुतिरूपाय श्रुत्याचार प्रियाय च

তুমি স্তৱ্য, তুমি নিজেই স্তৱৰূপ, আৰু ভক্তৰ স্তৱত ৰত—তোমাক নমস্কাৰ। তুমি শ্ৰুতি-স্বরূপ, আৰু শ্ৰুতি-অনুগত আচাৰ যাক প্ৰিয়—তোমাক প্ৰণাম।

Verse 28

अंडजाय नमस्तुभ्यं स्वेदजाय नमोस्तु ते । जरायुज स्वरूपाय नम उद्भिज्जरूपिणे

অণ্ডজ ৰূপে তোমাক নমস্কাৰ; স্বেদজ ৰূপে তোমাক প্ৰণাম। জৰায়ুজ স্বৰূপ প্ৰভুক নমঃ; আৰু উদ্ভিজ্জ ৰূপধাৰী তোমাকো নমো নমঃ।

Verse 29

देवानामिंद्ररूपोसि ग्रहाणामसि भानुमान् । लोकानां सत्यलोकोऽसि सिंधूनां क्षीरसागरः

দেৱতাসকলৰ মাজত তুমি ইন্দ্ৰৰূপ; গ্ৰহসমূহৰ মাজত তুমি তেজস্বী সূৰ্য। লোকসমূহৰ মাজত তুমি সত্যলোক; সাগৰসমূহৰ মাজত তুমি ক্ষীৰসাগৰ।

Verse 30

सुरापगाऽसि सरितां सरसां मानसं सरः । हिमवानसि शैलानां धेनूनां कामधुग्भवान्

নদীসমূহৰ মাজত তুমি সুৰাপগা—দিব্য গঙ্গা; সৰোবৰসমূহৰ মাজত তুমি মানস সৰোবৰ। পৰ্বতমালাৰ মাজত তুমি হিমৱান; গাভীসমূহৰ মাজত তুমি কামধেনু, মনোৰথ পূৰণকাৰিণী।

Verse 31

धातूनां हाटकमसि स्फटिकश्चोपलेष्वसि । नीलोत्पलं प्रसूनेषु वृक्षेषु तुलसी भवान्

ধাতুসকলৰ মাজত তুমি হাটক—সোণ; শিলাসকলৰ মাজত তুমি স্ফটিক—স্ফটিক মণি। ফুলসমূহৰ মাজত তুমি নীলোৎপল; গছসমূহৰ মাজত তুমি তুলসী।

Verse 32

सर्वपूज्यशिलानां वै शालग्राम शिला भवान् । मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं प्रयागस्तीर्थपंक्तिषु

সকলো পূজ্য শিলাৰ মাজত তুমি শালগ্ৰাম শিলা। মুক্তিক্ষেত্ৰসমূহৰ মাজত তুমি কাশী; আৰু তীৰ্থসমূহৰ শ্ৰেণীত তুমি প্ৰয়াগ।

Verse 33

वर्णेषु श्वेतवर्णोऽसि द्विपदां ब्राह्मणो भवान् । गरुडोस्यंडजेष्वीश व्यवहारेषु वाग्भवान्

বৰ্ণসমূহৰ মাজত তুমি শ্বেত বৰ্ণ; দ্বিপদসমূহৰ মাজত তুমি ব্ৰাহ্মণ। অণ্ডজসমূহৰ মাজত, হে ঈশ্বৰ, তুমি গৰুড়; আৰু সকলো ব্যৱহাৰত তুমি নিজেই বাক্—বাণী।

Verse 34

वेदेषूपनिषद्रूपा मंत्राणां प्रणवोह्यसि । अक्षराणामकारोसि यज्वनां सोमरूपधृक्

বেদসমূহৰ ভিতৰত তুমি উপনিষদৰ ৰূপ; মন্ত্ৰসমূহৰ মাজত তুমি প্ৰণৱ—ওঁকাৰ। অক্ষৰসমূহৰ মাজত তুমি ‘অ’ ধ্বনি; আৰু যজ্ঞকাৰীসকলৰ বাবে তুমি সোমৰূপ ধাৰণ কৰ।

Verse 35

प्रतापिनामग्निरसि क्षमाऽसि त्वं क्षमावताम् । दातॄणामसि पर्जन्यः पवित्राणां परोह्यसि

হে কাশীনাথ! প্ৰতাপীসকলৰ বাবে তুমি স্বয়ং অগ্নি; ক্ষমাশীলসকলৰ বাবে তুমি নিজেই ক্ষমা। দাতাসকলৰ বাবে তুমি পোষণকাৰী বৰষুণ-ডাৱৰ; পবিত্ৰসকলৰ মাজত তুমি পৰম শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 36

चापोसि सर्वशस्त्राणां वातो वेगवतामसि । मनोसींद्रियवर्गेषु निर्भयाणां करोह्यसि

হে প্ৰভু! সকলো অস্ত্ৰৰ মাজত তুমি ধনু; বেগৱানসকলৰ মাজত তুমি বায়ু। মন আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ গোটত তুমি সেই শক্তি, যিয়ে নিৰ্ভয় কৰে।

Verse 37

व्योमव्याप्तिमतां त्वं वै परमात्माऽसि चात्मनाम् । संध्योपास्तिर्भवान्देव सर्वनित्येषु कर्मसु

যিসকলে সর্বব্যাপী আকাশ-বিস্তাৰৰ ধ্যান কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে তুমি সকলো আত্মাৰ ভিতৰত পৰমাত্মা। হে দেৱ! প্ৰতিটো নিত্য-নিয়ত কৰ্মত তুমি নিজেই সন্ধ্যা-উপাসনা।

Verse 38

क्रतूनामश्वमेधोसि दानानामभयं भवान् । लाभानां पुत्रलाभोसि वसंतस्त्वमृतुष्वहो

যজ্ঞসমূহৰ মাজত তুমি অশ্বমেধ; দানসমূহৰ মাজত তুমি অভয়-দান। লাভসমূহৰ মাজত তুমি পুত্ৰ-লাভ; হে প্ৰভু, ঋতুসকলৰ মাজত তুমি বসন্ত।

Verse 39

युगानां प्रथमोसि त्वं तिथीनां त्वं कुहूर्ह्यसि । पुष्योसि नक्षत्रगणे संक्रमः सर्वपर्वसु

যুগসমূহৰ মাজত তুমি প্ৰথম; তিথিসমূহৰ মাজত তুমি কুহূ। নক্ষত্ৰগণৰ মাজত তুমি পুষ্য; আৰু প্ৰতিটো পবিত্ৰ পৰ্ব-দিনত তুমি সংক্রম।

Verse 40

योगेषु व्यतिपातस्त्वं तृणेषु हि कुशो भवान् । उद्यमानां हि सर्वेषां निर्वाणं त्वमसि प्रभो

শুভ যোগসমূহৰ মাজত তুমি ব্যতিপাত; তৃণসমূহৰ মাজত তুমি কুশ। হে প্ৰভু, যিসকলে সাধনা কৰে, সিহঁতৰ অন্তিম মুক্তি—নিৰ্বাণ তুমি নিজেই।

Verse 41

सर्वासामिह बुद्धीनां धर्मबुद्धिर्भवानज । अश्वत्थः सर्ववृक्षेषु सोमवल्ली लतासु च

ইয়াত থকা সকলো বুদ্ধিৰ মাজত তুমি ধৰ্মবুদ্ধি, হে অজ (অজন্মা)। সকলো বৃক্ষৰ মাজত তুমি অশ্বত্থ; আৰু লতাসমূহৰ মাজত তুমি সোম-ৱল্লী।

Verse 42

प्राणायामोसि सर्वेपु साधनेषु शुचिष्वहो । सर्वदः सर्वलिंगेषु श्रीमान्विश्वेश्वरो भवान्

সকলো সাধনাৰ মাজত তুমি প্ৰাণায়াম—আহা, হে শুচি প্ৰভু। সকলো লিঙ্গত তুমি সকলো দান কৰোঁতা; তুমি শ্ৰীমান বিশ্বেশ্বৰ।

Verse 43

मित्राणां हि कलत्रं त्वं धर्मस्त्वं सर्वबंधुषु । त्वत्तो नान्यज्जगत्यस्मिन्नारायण चराचरे

মিত্ৰসকলৰ বাবে তুমি পত্নীৰ দৰে প্ৰিয়; সকলো আত্মীয়-বন্ধুৰ মাজত তুমি নিজেই ধৰ্ম। এই জগতৰ চৰ-অচৰত, হে নাৰায়ণ, তোমাৰ বাহিৰে আন একো নাই।

Verse 44

त्वमेव माता त्वं तातस्त्वं सुतस्त्वं महाधनम् । त्वमेव सौख्यसंपत्तिस्त्वमायुर्जीवनेश्वरः

তুমি নিজেই মাতা, তুমি তাত; তুমি পুত্ৰ, তুমি মহাধন। তুমি নিজেই সুখ-সম্পত্তিৰ ভঁৰাল; তুমি আয়ু নিজেই—জীৱনৰ ঈশ্বৰ।

Verse 45

सा कथा यत्र ते नाम तन्मनो यत्त्वदर्पितम् । तत्कर्म यत्त्वदर्थं वै तत्तपो यद्भवत्स्मृतिः

যি কথাত তোমাৰ নাম উচ্চাৰিত হয়, সেয়াই পবিত্ৰ কથા; যি মন তোমালৈ অৰ্পিত, সেয়াই মন। যি কৰ্ম তোমাৰ অৰ্থে কৰা হয়, সেয়াই কৰ্ম; যি তপস্যা তোমাৰ স্মৰণ, সেয়াই তপ।

Verse 46

तद्धनं धनिनां शुद्धं यत्त्वदर्थे व्ययीकृतम् । स एव सकलः कालो यस्मिञ्जिष्णो त्वमर्च्यसे

ধনীসকলৰ ধন সেয়াই শুদ্ধ, যি তোমাৰ অৰ্থে ব্যয় কৰা হয়। হে জিষ্ণু, যি সময়ত তোমাক পূজা-অৰ্চনা কৰা হয়, সেয়াই সম্পূৰ্ণ সময়, সেয়াই সাৰ্থক কাল।

Verse 47

तावच्च जीवितं श्रेयो यावत्त्वं हृदि वर्तसे । रोगाः प्रशममायांति त्वत्पादोदक सेवनात्

যিমান সময় তুমি হৃদয়ত বাস কৰা, সিমানেই জীৱন শ্ৰেয় আৰু মঙ্গলময়। তোমাৰ পদোদক সেবন কৰিলে ৰোগসমূহ শান্ত হৈ প্রশমিত হয়।

Verse 48

महापापानि गोविंद बहुजन्मार्जितान्यपि । सद्यो विलयमायांति वासुदेवेति कीर्तनात्

হে গোবিন্দ, বহু জন্মত সঞ্চিত মহাপাপসমূহো ‘বাসুদেৱ’ নামৰ কীৰ্তনে তৎক্ষণাৎ গলিয়া নাশ হয়।

Verse 49

अहो पुंसां महामोहस्त्वहो पुंसां प्रमादता । वासुदेवमनादृत्य यदन्यत्र कृतश्रमाः

হায়! মানুহৰ কিমান মহামোহ, কিমান প্ৰমাদ! বাসুদেৱক অৱজ্ঞা কৰি সিহঁতে অন্য ঠাইত ব্যৰ্থ পৰিশ্ৰম কৰে।

Verse 50

इदमेव हि मांगल्यमिदमेव धनार्जनम् । जीवितस्य फलं चैतद्यद्दामोदरकीर्तनम्

এইয়াই সত্য মঙ্গল, এইয়াই ধন-অর্জন; জীৱনৰ ফল এইয়াই—দামোদৰৰ কীৰ্তন আৰু স্তৱ।

Verse 51

अधोक्षजात्परोधर्मो नार्थो नारायणात्परः । न कामः केशवादन्यो नापवर्गो हरिं विना

অধোক্ষজৰ ভক্তিৰ ওপৰত কোনো উচ্চ ধৰ্ম নাই; নাৰায়ণৰ ওপৰত কোনো উচ্চ অৰ্থ-লক্ষ্য নাই। কেশৱৰ বাহিৰে কোনো শ্ৰেষ্ঠ কামনা নাই, আৰু হৰিৰ বিনা মোক্ষ নাই।

Verse 52

इयमेव परा हानिरुपसर्गो यमेवहि । अभाग्यं परमं चैतद्वासुदेवं न यत्स्मरेत्

এইয়াই সৰ্বোচ্চ ক্ষতি, এইয়াই নিশ্চয় উপসৰ্গ; পৰম দুর্ভাগ্য এই যে মানুহে বাসুদেৱক স্মৰণ নকৰে।

Verse 53

हरेराराधनं पुंसां किं किं न कुरुते बत । पुत्रमित्रकलत्रार्थ राज्यस्वर्गापवर्गदम्

হৰিৰ আৰাধনাই মানুহৰ বাবে কি নকৰে! ই পুত্ৰ, মিত্ৰ, পত্নী আৰু সমৃদ্ধি দিয়ে; ৰাজ্য, স্বৰ্গ আৰু অপৱৰ্গ—মোক্ষও প্ৰদান কৰে।

Verse 54

हरत्यघं ध्वंसयति व्याधीनाधीन्नियच्छति । धर्मं विवर्धयेत्क्षिप्रं प्रयच्छति मनोरथम्

ই পাপ হৰণ কৰে, সম্পূৰ্ণ ধ্বংস কৰে, আৰু ব্যাধি-আধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ই শীঘ্ৰে ধৰ্ম বৃদ্ধি কৰে আৰু মনোৰথ প্ৰদান কৰে।

Verse 55

भगवच्चरणद्वंद्वं निर्द्द्वंद्व ध्यानमुत्तमम् । पापिनापि प्रसंगेन विहितं स्वहितं परम्

ভগৱানৰ চৰণ-যুগলৰ নিৰ্দ্বন্দ ধ্যানেই সৰ্বোত্তম ধ্যান। পাপীয়েও কোনো দেৱ-প্ৰসাদসদৃশ সঙ্গৰ প্ৰসঙ্গত তাত প্ৰবৃত্ত হ’লে নিজৰ বাবে পৰম মঙ্গল লাভ কৰে।

Verse 56

पापिनां यानि पापानि महोपपदभांज्यपि । सुलीनध्यानसंपन्नो नामोच्चारो हरेर्हरेत्

পাপীৰ যি যি পাপ—মহা পতনলৈ টানি নিয়া পাপো—সুলীন, একাগ্ৰ ধ্যানসহ হৰিৰ নামোচ্চাৰণে সেয়া সকলো হৰণ কৰে।

Verse 57

प्रमादादपि संस्पृष्टो यथाऽनलकणो दहेत् । तथौष्ठपुटसंस्पृष्ट हरिनाम हरेदघम्

যেনেকৈ অসাৱধানতাতো স্পৰ্শ কৰা অগ্নিকণা দহে, তেনেকৈ ওঁঠৰ পুটত মাত্ৰ স্পৰ্শ কৰা হৰিৰ নামেও পাপ দগ্ধ কৰি নাশ কৰে।

Verse 58

नितांतं कमलाकांते शांतचित्तं विधाय यः । संशीलयेत्क्षणं नूनं कमला तत्र निश्चला

যিজনে মনক অতিশয় শান্ত কৰি কমলাকান্ত (লক্ষ্মীৰ প্ৰিয়তম)ত স্থিৰ কৰে আৰু ক্ষণমাত্ৰো সেই ধ্যানত অৱস্থিত থাকে, নিশ্চয় তাত কমলা অচল হৈ থাকে।

Verse 59

अयमेव परोधर्मस्त्विदमेव परं तपः । इदमेव परं तीर्थं विष्णुपादांबु यत्पिबेत

এইয়াই পৰম ধৰ্ম, এইয়াই পৰম তপস্যা; এইয়াই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ—যেতিয়া মানুহে বিষ্ণুৰ পদাম্বুৰ (চৰণামৃত) পান কৰে।

Verse 60

तवोपहारं भक्त्याय सेवते यजपूरुष । सेवितस्तेन नियतं पुरोडाशो महाधिया

হে যজ্ঞ-পুৰুষ! যি ভক্তিভাৱে তোমাৰ উপহাৰ (অৰ্পণ)ৰ সেবা কৰে, তাৰ মহাধী অভিপ্ৰায়ে পুৰোডাশ নিশ্চিতভাৱে বিধিমতে সেবিত হয়।

Verse 61

स चैवावभृथस्नातः स च गंगाजलाप्लुतः । विष्णुपादोदकं कृत्वा शंखे यः स्नाति मानवः

যি মানুহে বিষ্ণুৰ পাদোদক সাজি শঙ্খৰ পৰা তাৰে স্নান কৰে, সি যেন অৱভৃথ-স্নাত আৰু গঙ্গাজলত আপ্লুত হোৱা সদৃশ।

Verse 62

शालग्राम शिला येन पूजिता तुलसी दलैः । स पारिजातमालाभिः पूज्यते सुरसद्मनि

যিয়ে তুলসী পাতৰে শালগ্ৰাম-শিলা পূজে, সি দেৱলোকৰ নিবাসত পাৰিজাত ফুলৰ মালাৰে পূজিত হয়।

Verse 63

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा यदि वेतरः । विष्णुभक्ति समायुक्तो ज्ञेयः सर्वोत्तमश्च सः

ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ বা আন যিকোনো অৱস্থাৰ হোৱক—যি বিষ্ণুভক্তিত সংযুক্ত, তাকেই সকলোতকৈ উত্তম বুলি জানিব লাগে।

Verse 64

शंखचक्रांकिततनुः शिरसां मंजरीधरः । गोपीचंदनलिप्तांगो दृष्टश्चेत्तदघं कुतः

যাৰ দেহত শঙ্খ-চক্ৰৰ চিহ্ন অঙ্কিত, মূৰত তুলসীৰ মঞ্জৰী ধাৰণ, আৰু অঙ্গে গোপীচন্দন লেপিত—তাক দেখা মাত্ৰে পাপ ক’ত থাকিব?

Verse 65

प्रत्यहं द्वादशशिलाः शालग्रामस्य योऽर्चयेत् । द्वारवत्याः शिलायुक्तः स वैकुंठे महीयते

যি জনে প্ৰতিদিন দ্বাদশ পবিত্ৰ শিলাসহ শালগ্ৰামৰ আৰাধনা কৰে আৰু দ্বাৰৱতী-শিলাৰ সৈতেো পূজা কৰে, সি বৈকুণ্ঠত সন্মানিত আৰু মহিমান্বিত হয়।

Verse 66

तुलसी यस्य भवने प्रत्यहं परिपूज्यते । तद्गृहं नोपसर्पंति कदाचिद्यमकिंकराः

যাৰ ঘৰত তুলসীক প্ৰতিদিন ভক্তিভাৱে পৰিপূজিত কৰা হয়, সেই গৃহলৈ যমৰ কিঙ্কৰসকল কেতিয়াও ওচৰ নাহে।

Verse 67

हरिनामाक्षरमुखं भाले गोपीमृदांकितम् । तुलसीमालितोरस्कं स्पृशेयुर्नयमानुगाः

যাৰ মুখত হৰিনামৰ অক্ষৰ সদা থাকে, কপালত গোপী-চন্দনৰ তিলক অংকিত, আৰু বক্ষত তুলসীৰ মালা শোভিত—তেনে জনক যমৰ অনুগামীসকলে স্পৰ্শ কৰিবলৈ সাহস নকৰে।

Verse 68

गोपीमृत्तुलसी शंखः शालग्रामः सचक्रकः । गृहेपि यस्य पंचैते तस्य पापभयं कुत

গোপী-চন্দনৰ মাটি, তুলসী, শঙ্খ, শালগ্ৰাম আৰু চক্ৰ—এই পাঁচো যদি কাৰোবাৰ ঘৰত থাকে, তেন্তে তাৰ পাপভয় ক’ত থাকিব?

Verse 69

ये मुहूर्ताः क्षणा ये च या काष्ठा ये निमेषकाः । ऋते विष्णुस्मृतेर्यातास्तेषु मुष्टो यमेन सः

যি মুহূৰ্ত, যি ক্ষণ, যি কাষ্ঠা আৰু যি নিমেষ বিষ্ণুস্মৃতি বিনা পাৰ হৈ যায়—সেই অপচয়িত সময়ৰ বাবে সেই জনক যমে ধৰি লয়।

Verse 70

क्व द्वयक्षरं हरेर्नाम स्फुलिंगसदृशं ज्वलेत । महती पातकानां च राशिस्तूलोपमा क्व च

হৰিৰ দ্ব্যক্ষৰ নাম চিঙাৰিৰ দৰে জ্বলি উঠিলে, তুলাৰ ঢিপিৰ দৰে মহাপাপৰ ৰাশি তাৰ সৈতে কেনেকৈ তুলনা হ’ব পাৰে?

Verse 71

गोविंद परमानंदं मुकुंदं मधुसूदनम । त्यक्त्वान्यं नैव जानामि न भजामि स्मरामि न

গোৱিন্দ—পৰমানন্দ; মুকুন্দ; মধুসূদন: আন সকলো ত্যাগ কৰি মই আন কাকো নাজানো, আন কাকো নাভজোঁ, আন কাকো নাস্মৰোঁ।

Verse 72

न नमामि न च स्तौमि न पश्यामीह चक्षुषा । न स्पृशामि न वायामि गायामि न न हरिं विना

মই নমস্কাৰ নকৰোঁ, ন স্তৱ নকৰোঁ; ইয়াত চকুৰে চাবও নোৱাৰোঁ। মই ন স্পৰ্শ কৰোঁ, ন ঘূৰোঁ, ন গাওঁ—হৰি বিনা।

Verse 73

जले स्थले च पातालेप्यनिले चानलेऽचले । विद्याधरासुरसुरे किं नरे वानरे नरे

জলত আৰু স্থলত; পাতালতো; বায়ুত, অগ্নিত, পৰ্বততো—বিদ্যাধৰ, অসুৰ আৰু দেৱতাৰ মাজত—মানুহৰ কথা ক’বই বা কি, বানৰৰ মাজতো (মই তেওঁকেই দেখোঁ)।

Verse 74

तृणेस्त्रैणे च पाषाणे तरुगुल्मलतासु च । सर्वत्र श्यामलतनुं वीक्षे श्रीवत्सवक्षसम्

ঘাঁহত, খেৰাত আৰু শিলাত; গছ, ঝোপ আৰু লতাতো—সৰ্বত্ৰ মই শ্যামবৰ্ণ দেহধাৰী, বুকুত শ্ৰীবৎসধাৰী জনকেই দেখোঁ।

Verse 75

सर्वेषां हृदयावासः साक्षात्साक्षी त्वमेव हि । बहिरंतर्विना त्वां तु नह्यन्यं वेद्मि सर्वगम्

তুমি সকলোৰে হৃদয়ত নিবাস কৰা; সাক্ষাৎ সাক্ষী কেৱল তুমিয়েই। তোমাক বাদ দি—ভিতৰ-বাহিৰ—মই আন কোনো সর্বব্যাপী প্ৰভুক নাজানো।

Verse 76

इत्युक्त्वा विररामासौ शिवशर्मन्ध्रुवस्तदा । देवोपि भगवान्विष्णुस्तमुवाच प्रसन्नदृक्

এইদৰে কৈ ধ্ৰুৱ, তেতিয়া শিৱশৰ্মা নামে পৰিচিত, নীৰৱ হ’ল। তেতিয়া প্ৰসন্ন দৃষ্টিৰ ভগৱান বিষ্ণুৱে তাক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 77

श्रीभगवानुवाच । अपि बाल विशालाक्ष ध्रुव ध्रुवमतेऽनघ । परिज्ञातो मया सम्यक्तवहृत्स्थो मनोरथः

শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে বালক, বিশালনয়ন ধ্ৰুৱ! ধ্ৰুৱমতি, অনঘ! তোমাৰ হৃদয়ত থকা মনোৰথ মই সম্পূৰ্ণৰূপে জানো।

Verse 78

अन्नाद्भवंति भूतानि वृष्टेरन्नसमुद्भवः । तद्वृष्टेः कारणं सूर्यः सूर्याधारो ध्रुवैधि भोः

অন্নৰ পৰা জীৱসমূহ জন্মে, আৰু বৰষুণৰ পৰা অন্ন উৎপন্ন হয়। সেই বৰষুণৰ কাৰণ সূৰ্য; সেয়ে, হে ধ্ৰুৱ, তুমি সূৰ্যৰ আধাৰ হোৱা।

Verse 79

ज्योतिश्चक्रस्य सर्वस्य ग्रहर्क्षादेः समंततः । गगने भ्रमतो नित्यं त्वमाधारो भविष्यसि

আকাশত নিত্য ঘূৰি ফুৰা জ্যোতিচক্ৰৰ সমগ্ৰ—গ্ৰহ, নক্ষত্ৰ আদি—চাৰিওফালে, তুমি তাৰ আধাৰ হ’বাহে।

Verse 80

मेढीभूतस्तु वै सर्वान्वायुपाशैर्नियंत्रितान् । आकल्पं तत्पदं तिष्ठ भ्रामयञ्ज्योतिषांगणान्

তুমি স্থিৰ ধুৰা-স্তম্ভৰ দৰে হওঁক, বায়ুৰ পাশ-বন্ধনে সকলোকে নিয়ন্ত্ৰিত কৰি। এই পদত সমগ্ৰ কল্পজুৰি স্থিত থাকি, জ্যোতিষ্ক-গণক পৰিভ্ৰমণ কৰোৱা।

Verse 81

आराध्य श्री महादेवं पुरापदमिदं मया । आसादियत्तदेतत्ते तपसा प्रतिपादितम्

পূৰ্বে মই শ্ৰী মহাদেৱক আৰাধনা কৰি এই প্ৰাচীন পদ লাভ কৰিছিলোঁ। সেই একে পদ এতিয়া তোমালৈ দিয়া হ’ল—তোমাৰ তপস্যাই স্থাপন কৰি তোমাক প্ৰদান কৰা।

Verse 82

केचिच्चतुर्युगं यावत्केचिन्मन्वंतरं ध्रुव । तिष्ठंति त्वं तु वै कल्पं पदमेतत्प्रशास्यसि

কিছুমানে চতুৰ্যুগ পৰ্যন্ত থাকে, কিছুমানে মন্বন্তৰ পৰ্যন্ত, হে ধ্ৰুৱ। কিন্তু তুমি সমগ্ৰ কল্পজুৰি এই পদ শাসন কৰিবা।

Verse 83

मनुनापि न यत्प्रापि किमन्यैर्मानवैर्ध्रुव । तत्पदं विहितं त्वत्साच्छक्राद्यैरपि दुर्लभम्

যি পদ মনুৱেও নাপালে—তেন্তে আন মানৱৰ কথা কি, হে ধ্ৰুৱ—সেই পদ তোমাৰ বাবে বিধান কৰা হ’ল; ই ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য।

Verse 84

अन्यान्वरान्प्रयच्छामि स्तवेनानेन तोषितः । सुनीतिरपि ते माता त्वत्समीपे चरिष्यति

এই স্তৱে সন্তুষ্ট হৈ মই তোমাক আন আন বৰো প্ৰদান কৰোঁ। তোমাৰ মাতৃ সুনীতিও তোমাৰ ওচৰতেই বাস কৰিব।

Verse 85

इदं स्तोत्रवरं यस्तु पठिष्यति समाहितः । त्रिसंध्यं मनुजस्तस्य पापं यास्यति संक्षयम्

যি একাগ্ৰচিত্তে এই উত্তম স্তোত্ৰ ত্ৰিসন্ধ্যাত—প্ৰভাত, মধ্যাহ্ন আৰু সায়ং—পাঠ কৰে, সেই মানুহৰ পাপ ক্ৰমে ক্ষয় হৈ শেষলৈ যায়।

Verse 86

न तस्य सदनं लक्ष्मीः परित्यक्ष्यत्यसंशयम् । न जनन्या वियोगश्च न बंधुकलहोदयः

নিঃসন্দেহে লক্ষ্মী (সমৃদ্ধি) তেওঁৰ গৃহ ত্যাগ নকৰে; ন মাকৰ পৰা বিচ্ছেদ হয়, ন আত্মীয়সকলৰ মাজত কলহ উদয় হয়।

Verse 87

ध्रुवस्तुतिरियं पुण्या महापातकनाशिनी । ब्रह्महापि विशुद्ध्येत का कथेतर पापिनाम्

এই ধ্ৰুৱ-স্তুতি ধ্ৰুৱ, পুণ্যময় আৰু মহাপাতকনাশিনী। ব্ৰহ্মহত্যাৰ দোষীও ইয়াৰ দ্বাৰা বিশুদ্ধ হ’ব পাৰে—তেন্তে আন পাপীসকলৰ কথা ক’বই বা কিয়?

Verse 88

महापुण्यस्य जननी महासंपत्तिदायिनी । महोपसर्गशमनी महाव्याधिविनाशिनी

ই মহাপুণ্যৰ জননী, মহাসম্পত্তি দানকাৰিণী; মহা উপসৰ্গ শান্তকাৰিণী আৰু মহাব্যাধি বিনাশকাৰিণী।

Verse 89

यस्याऽस्तिपरमा भक्तिर्मयि निर्मलचेतसः । ध्रुवस्तुतिरियं तेन जप्या मत्प्रीतिकारिणी

যাৰ মোৰ প্ৰতি নিৰ্মলচিত্তে পৰম ভক্তি আছে, তেনে জনে এই ধ্ৰুৱ-স্তুতি জপৰূপে কৰিব লাগে, কিয়নো ই মোক প্ৰসন্ন কৰে।

Verse 90

समस्त तीर्थस्नानेन यत्फलं लभते नरः । तत्फलं सम्यगाप्नोति जपन्स्तुत्यानया मुदा

সমস্ত তীৰ্থত স্নান কৰি মানুহে যি ফল লাভ কৰে, এই স্তোত্ৰখন আনন্দেৰে জপ কৰিলে সেই একে ফল সম্পূৰ্ণৰূপে লাভ হয়।

Verse 91

संति स्तोत्राण्यनेकानि मम प्रीतिकराणि च । ध्रुवस्तुतेर्न चैतस्याः कलामर्हंति षोडशीम्

মোক আনন্দিত কৰা বহু স্তোত্ৰ আছে; তথাপি সিহঁতে এই ধ্ৰুৱ-স্তুতিৰ ষোড়শাংশৰো সমান নহয়।

Verse 92

श्रुत्वापीमां स्तुतिं मर्त्यः श्रद्धया परया मुदा । पातकैर्मुच्यते सद्यो महत्पुण्यमवाप्नुयात्

এই স্তুতিখন পৰম শ্ৰদ্ধা আৰু আনন্দেৰে কেৱল শুনিলেও মর্ত্য মানুহ তৎক্ষণাৎ পাপৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু মহাপুণ্য লাভ কৰে।

Verse 93

अपुत्रः पुत्रमाप्नोति निर्धनो धनमाप्नुयात् । अभक्तो भक्तिमाप्नोति कीर्तनाच्च ध्रुवस्तुतेः

ধ্ৰুৱ-স্তুতিৰ কীৰ্তন কৰিলে অপুত্ৰে পুত্ৰ লাভ কৰে, নিৰ্ধনে ধন পায়, আৰু অভক্তেও ভক্তি লাভ কৰে।

Verse 94

दत्त्वा दानान्यनेकानि कृत्वा नाना व्रतानि च । यथालाभानवाप्नोति तथा स्तुत्याऽनया नरः

বহু দান দিয়া আৰু নানা ব্ৰত পালন কৰি যি ফল লাভ হয়, এই স্তুতিৰ দ্বাৰাও মানুহে তেনে ফল যথাযথভাৱে লাভ কৰে।

Verse 95

त्यक्त्वा सर्वाणि कार्याणि त्यक्त्वा जप्यान्यनेकशः । ध्रुवस्तुतिरियं जप्या सर्वकामप्रदायिनी

আন সকলো কৰ্ম ত্যাগ কৰি, আৰু বহু অন্য জপ পৰিত্যাগ কৰি, এই ধ্ৰুৱ-স্তুতিটিকেই একান্তে জপ কৰিব লাগে; ই সকলো শুভ কামনা পূৰ্ণ কৰে।

Verse 96

श्रीभगवानुवाच । ध्रुवावधेहि वक्ष्यामि हितं तव महामते । येन ते निश्चलं सम्यक्पदमेतद्भविष्यति

শ্ৰীভগৱানে ক’লে: “হে ধ্ৰুৱ, মনোযোগেৰে শুনা। হে মহামতি, মই তোমাৰ কল্যাণৰ কথা ক’ম—যাৰ দ্বাৰা এই পৰম, অচল পদ তোমাৰ সঠিকভাৱে লাভ হ’ব।”

Verse 97

अहं जिगमिषुस्त्वासं पुरीं वाराणसीं शुभाम् । साक्षाद्विश्वेश्वरो यत्र तिष्ठते मोक्षकारणम्

“মই সেই শুভ বাৰাণসী নগৰলৈ যাব খুজোঁ, য’ত সাক্ষাৎ বিশ্বেশ্বৰ স্বয়ং অধিষ্ঠান কৰে—মোক্ষৰ কাৰণ স্বৰূপ।”

Verse 98

विपन्नानां च जंतूनां यत्र विश्वेश्वरः स्वयम् । कर्णे जापं प्रकुरुते कर्मनिर्मूलन क्षमम्

“সেই ঠাইত বিপন্ন জীৱসকলৰ বাবে বিশ্বেশ্বৰ স্বয়ং কাণত মন্ত্র-উপদেশ (জপ) কৰে, যি কৰ্মক মূলসহ উচ্ছেদ কৰিবলৈ সক্ষম।”

Verse 99

अस्य संसारदुःखस्य सर्वोपद्रवदायिनः । उपाय एक एवास्ति काशिकानंदभूमिका

“এই সংসাৰ-দুঃখৰ, যি সকলো প্ৰকাৰ উপদ্ৰৱ জন্মায়, একমাত্ৰ উপায় আছে—কাশীৰ আনন্দময় ভূমি।”

Verse 100

इदं रम्यमिदं नेति बीजं दुःखमहातरोः । तस्मिन्काश्यग्निना दग्धे दुःखस्यावसरः कुतः

‘ইয়াই মনোৰম, ইয়াই নহয়’—এনে গ্ৰহণ-ত্যাগেই দুখৰ মহাবৃক্ষৰ বীজ। সেই বীজ কাশীৰ অগ্নিত দগ্ধ হ’লে, দুখে আশ্ৰয় ক’ত পায়?

Verse 110

कार्तिकस्य चतुर्दश्यां विश्वेशं यो विलोकयेत् । स्नात्वा चोत्तरवाहिन्यां न तस्य पुनरागतिः

কাৰ্তিক মাহৰ চতুৰ্দশীত যি বিশ্বেশৰ দৰ্শন কৰে আৰু উত্তৰবাহিনী নদীত স্নান কৰে, তাৰ পুনৰাগমন (পুনর্জন্ম) নাথাকে।

Verse 120

अत्र ब्रह्मपुरीं कृत्वा यो विप्रेभ्यः प्रयच्छति । वर्षाशनेन संयुक्तां तस्य पुण्यफलं शृणु

ইয়াত যি ‘ব্ৰহ্মপুৰী’ নৈবেদ্য প্ৰস্তুত কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক দান কৰে, আৰু বৰ্ষাঋতুৰ আহাৰৰ সৈতে দিয়ে—তাৰ পুণ্যফল এতিয়া শুনা।

Verse 130

नरो ध्रुवस्य चरितं प्रसंगेन स्मरन्नपि । न पापैरभिभूयेत महत्पुण्यमवाप्नुयात्

মানুহে কথাৰ প্ৰসঙ্গত ধ্ৰুৱৰ চৰিত্ৰ কেৱল স্মৰণ কৰিলেও পাপে তাক নাভাৰে; সি মহাপুণ্য লাভ কৰে।