
Sukta 4.17
Vāmadeva Gautama
Indra
Triṣṭubh
বামদেৱৰ এই ত্ৰিষ্টুভ্ স্তোত্ৰত ইন্দ্ৰক সৰ্বোচ্চ বলধাৰী ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে; যাৰ ৰাজত্ব আকাশ আৰু পৃথিৱীয়ে স্বীকাৰ কৰে। ইয়াত তেওঁৰ আদৰ্শ বিজয়—বৃত্ৰবধ, যাৰ ফলত আবদ্ধ হৈ থকা নদীবোৰ মুক্ত হ’ল—স্মৰণ কৰা হৈছে। তেওঁক প্ৰাচীন দাতা বুলি উদ্যাপন কৰা হৈছে, যিয়ে গোধন, সোণ আৰু অশ্বশক্তি জয় কৰি মিত্ৰ-সহায়কসকলক ধন বিতৰণ কৰে। কবিয়ে শেষত এটা নতুন ব্ৰহ্মন্ (প্ৰেৰিত গঠন) উত্থাপন কৰি ইন্দ্ৰক অনুৰোধ কৰে—বন্যা নদীৰ দৰে গায়কৰ প্ৰেৰণা ফুলাই তুলিবলৈ আৰু উপাসকসকলক বিজয়ী কৰ্মত আসীন কৰিবলৈ।
Mantra 1
त्वं महाँ इन्द्र तुभ्यं ह क्षा अनु क्षत्रं मंहना मन्यत द्यौः । त्वं वृत्रं शवसा जघन्वान्त्सृजः सिन्धूँरहिना जग्रसानान् ॥
তুমি মহামহিম ইন্দ্ৰ; তোমাৰ নিমিত্তে পৃথিৱী আৰু দ্যৌ (আকাশ) তোমাৰ ক্ষত্ৰ—সাৰ্বভৌম অধিপত্য—তোমাৰ উচ্ছল মহিমাৰ বলত স্বীকাৰ কৰে। তুমি শৱসা (বল)ৰে বৃত্ৰক বধ কৰিলা; অহি (সৰ্প)য়ে গিলি থোৱা সিন্ধুসমূহ—নদীধাৰা—মুক্ত কৰি দিলা।
Mantra 2
तव त्विषो जनिमन्रेजत द्यौ रेजद्भूमिर्भियसा स्वस्य मन्योः । ऋघायन्त सुभ्वः पर्वतास आर्दन्धन्वानि सरयन्त आपः ॥
তোমাৰ ত্বিষা (দীপ্তি)ৰ জন্মত দ্যৌ কঁপিল; তোমাৰ নিজ মন্যু (ক্ৰোধ)ৰ ভয়ত ভূমিও কঁপিল। উচ্চ পৰ্বতসমূহ কঁপিল; শুকান ভূমিখণ্ড সিক্ত হ’ল; আপঃ (জল) ধাৱি ওলাই আহিল—যেতিয়া তোমাৰ শক্তি জাগি উঠি ঋত (সত্য-নিয়ম)ৰ দিশে জগতক চলাই দিলে।
Mantra 3
भिनद्गिरिं शवसा वज्रमिष्णन्नाविष्कृण्वानः सहसान ओजः । वधीद्वृत्रं वज्रेण मन्दसानः सरन्नापो जवसा हतवृष्णीः ॥
তেওঁ শৱসা (বল)ৰে গিৰি—অৱৰোধকাৰী পৰ্বত—ভেদ কৰিলে, বজ্ৰ নিক্ষেপ কৰি; সহসা (বীৰ্য)ৰে জয়ী ওজঃ (শক্তি) প্ৰকাশ কৰি গোপন বস্তু উন্মোচন কৰিলে। সোম-মদে মন্দসান (উল্লসিত) হৈ বজ্ৰেৰে বৃত্ৰক বধ কৰিলে; তেতিয়া হতবৃষ্ণীঃ—ধাৰণ-শক্তি নষ্ট হোৱা—আপঃ (জল) জৱসা (দ্ৰুত বেগে) সৰি ওলাই আহিল।
Mantra 4
सुवीरस्ते जनिता मन्यत द्यौरिन्द्रस्य कर्ता स्वपस्तमो भूत् । य ईं जजान स्वर्यं सुवज्रमनपच्युतं सदसो न भूम ॥
দ্যৌ নিজেই তোমাৰ জনিতাক ইন্দ্ৰৰ বাবে সৰ্বোত্তম কৰ্মৰ কৰ্তা বুলি মানিলে; কিয়নো তেওঁ ইন্দ্ৰৰ বাবে স্বৰ্গ-জয়ী, সু-বজ্ৰ, অচ্যুত—সদসৰ দৰে বিস্তৃত—বজ্ৰখন জন্ম দিলে।
Mantra 5
य एक इच्च्यावयति प्र भूमा राजा कृष्टीनां पुरुहूत इन्द्रः । सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः ॥
একলেই তেওঁ এই বিস্তৃত ভূমিক প্ৰচলিত কৰে—বহু-আহ্বানিত ইন্দ্ৰ, জনসমূহৰ ৰজা। সত্যৰ পথত সকলেই তেওঁক অনুসৰণ কৰি আনন্দ কৰে; স্তৱক গোৱা গায়কক, মঘোনক, তেওঁ দেৱীয় দান-ৰাতি প্ৰদান কৰে।
Mantra 6
सत्रा सोमा अभवन्नस्य विश्वे सत्रा मदासो बृहतो मदिष्ठाः । सत्राभवो वसुपतिर्वसूनां दत्रे विश्वा अधिथा इन्द्र कृष्टीः ॥
সত্ৰা, সোমপানসমূহ সকলো তেওঁৰ বাবে অবিচ্ছিন্ন শক্তি হৈ উঠিল; মহৎ উন্মাদ-আনন্দসমূহ সদায় স্থিৰ, অতি তীব্ৰ আছিল। সত্ৰা তুমি বসুধনৰ অধিপতি—বসুপতি—হ’লা; দাতা ৰূপে, হে ইন্দ্ৰ, তুমি সকলো জনসমূহক নিজ নিজ স্থানত স্থাপন কৰিলা।
Mantra 7
त्वमध प्रथमं जायमानोऽमे विश्वा अधिथा इन्द्र कृष्टीः । त्वं प्रति प्रवत आशयानमहिं वज्रेण मघवन्वि वृश्चः ॥
তুমি, হে ইন্দ্ৰ, জন্মৰ প্ৰথম ক্ষণতেই ইয়াত সকলো জনসমূহক স্থাপন কৰিলা। হে মঘৱন, নামনি ঢালত শুই থকা অহিক তুমি বজ্ৰেৰে বিদীৰ্ণ কৰি পথ মুকলি কৰিলা।
Mantra 8
सत्राहणं दाधृषिं तुम्रमिन्द्रं महामपारं वृषभं सुवज्रम् । हन्ता यो वृत्रं सनितोत वाजं दाता मघानि मघवा सुराधाः ॥
সদা-হননকাৰী, ধৃষ্ট, তীব্ৰগতি ইন্দ্ৰ; মহান, সীমাহীন, শুভ-বজ্ৰধাৰী বৃষভ। যি বৃত্ৰক বধ কৰে, বল-সমৃদ্ধি জয় কৰে; বহু মঙ্গল দান কৰে—সু-সিদ্ধিসম্পন্ন মঘৱা।
Mantra 9
अयं वृतश्चातयते समीचीर्य आजिषु मघवा शृण्व एकः । अयं वाजं भरति यं सनोत्यस्य प्रियासः सख्ये स्याम ॥
এইজনাই বন্ধ বাধা দূৰ কৰি সঠিকমুখী স্ৰোতসমূহ চলাই দিয়ে; যুদ্ধসমূহত একাই মঘৱা শুনা যায়। এইজনাই সেই বল-সমৃদ্ধি আনে যি তেওঁ জয় কৰে—মিত্ৰতাৰ বন্ধনত আমি তেওঁৰ প্ৰিয়জন হওঁ।
Mantra 10
अयं शृण्वे अध जयन्नुत घ्नन्नयमुत प्र कृणुते युधा गाः । यदा सत्यं कृणुते मन्युमिन्द्रो विश्वं दृळ्हं भयत एजदस्मात् ॥
এইজনক শুনা যায়—তেতিয়া তেওঁ জয় কৰে আৰু আঘাত কৰে; এইজনেই যুদ্ধৰে গাভীসম ৰশ্মিসকল আগবঢ়াই আনে। যেতিয়া ইন্দ্ৰে নিজৰ ক্ৰোধক সত্য-শক্তি কৰি তোলে, তেতিয়া যি দৃঢ়, সকলোয়ে তেওঁৰ আগত ভয়তে কঁপে।
Mantra 11
समिन्द्रो गा अजयत्सं हिरण्या समश्विया मघवा यो ह पूर्वीः । एभिर्नृभिर्नृतमो अस्य शाकै रायो विभक्ता सम्भरश्च वस्वः ॥
ইন্দ্ৰে একেলগে গাভীসম ৰশ্মিসকল জয় কৰিলে, একেলগে সোণালী পূৰ্ণতা, একেলগে অশ্ব-শক্তিসমূহ—সেই দানশীল মঘৱা, পূৰ্বৰে পৰা। এই নৰসকলৰ সৈতে, নিজৰ শক্তিত নৰতম, তেওঁ ধনৰ বিভাজক আৰু সত্য ধনৰ (বসু) সঞ্চয়কাৰী।
Mantra 12
कियत्स्विदिन्द्रो अध्येति मातुः कियत्पितुर्जनितुर्यो जजान । यो अस्य शुष्मं मुहुकैरियर्ति वातो न जूतः स्तनयद्भिरभ्रैः ॥
ইন্দ্ৰে সঁচাকৈ কিমান দূৰ মাককো অতিক্ৰম কৰে? কিমান দূৰ পিতৃ—যি তেওঁক জন্ম দিলে? যিজনে তেওঁৰ শুষ্ম (উগ্ৰ বল) ক্ৰমে ক্ৰমে পুনঃপুনঃ চালিত কৰে—বজ্ৰগর্জন কৰা মেঘেৰে দ্ৰুত ধাৱমান বতাহৰ দৰে।
Mantra 13
क्षियन्तं त्वमक्षियन्तं कृणोतीयर्ति रेणुं मघवा समोहम् । विभञ्जनुरशनिमाँ इव द्यौरुत स्तोतारं मघवा वसौ धात् ॥
যি ক্ষয় হ’বলৈ ধৰে, তাক তুমি অক্ষয় কৰাঁ; হে মঘৱন, মোহৰ ধূলি তুমি দূৰলৈ খেদাই দিয়া। বজ্ৰে আকাশ ফালি দিয়া যেন, তেনেকৈ তুমি বাধা-আৱৰোধ চূৰ্ণ কৰাঁ; আৰু হে দানৱন্ত, গায়ক-স্তোতাক ধন-সম্পদত স্থাপন কৰাঁ।
Mantra 14
अयं चक्रमिषणत्सूर्यस्य न्येतशं रीरमत्ससृमाणम् । आ कृष्ण ईं जुहुराणो जिघर्ति त्वचो बुध्ने रजसो अस्य योनौ ॥
এই সূৰ্যৰ চক্ৰ চলাই দিয়া হৈছে; ই দৌৰমান অশ্বক তাৰ গতি-পথত দৌৰাই তোলে। ক’লা শক্তি চক্ৰাকাৰে তাড়াহুড়া কৰি ধৰে—মধ্যলোকৰ গভীৰ তলত, ৰজসৰ বুধ্নত, নিজৰ যোনিত—আৱৰণসমূহ; লুকাই থকা বস্তু ধৰা পৰে, উন্মোচন হ’বলৈ বাধ্য হয়।
Mantra 15
असिक्न्यां यजमानो न होता ॥
যজমানৰ দৰে—কেৱল হোতা নহয়—সেইজন অন্ধকাৰ ধাৰাত প্ৰৱেশ কৰে; অৰ্পণ-ইচ্ছা বহন কৰি, অন্ধকাৰকেই যজ্ঞৰ ক্ষেত্ৰ কৰি তোলে।
Mantra 16
गव्यन्त इन्द्रं सख्याय विप्रा अश्वायन्तो वृषणं वाजयन्तः । जनीयन्तो जनिदामक्षितोतिमा च्यावयामोऽवते न कोशम् ॥
ইন্দ্ৰৰ সখ্য লাভ কৰিবলৈ গাভ্যন্ত—গো-ৰশ্মি (গাই) বিচাৰি—বিপ্ৰসকলে অশ্ব-শক্তি কামনা কৰে, আৰু বৃষণ—বাজ দানকাৰী বীৰ—তাক উদ্দীপিত কৰে। জন্মসমূহৰ জনিদা, অক্ষিত (অবিনাশী) সহায় কামনা কৰি, আমি সেই সহায়ক পোষণৰ বাবে উলিয়াই আনিম—যেনেকৈ কোষ (ধনভঁৰাল) খুলি লোৱা হয়।
Mantra 17
त्राता नो बोधि ददृशान आपिरभिख्याता मर्डिता सोम्यानाम् । सखा पिता पितृतमः पितॄणां कर्तेमु लोकमुशते वयोधाः ॥
হে সৰ্বদৰ্শী, তুমি আমাৰ ত্ৰাতা হওঁ; আমাৰ নিকটতম বন্ধু, সুপ্ৰসিদ্ধ, সোম্যজনৰ মাৰ্ডিতা (চিকিৎসক/উপশমকাৰী) হওঁ। বন্ধু আৰু পিতা, পিতৃসকলৰ মাজত সৰ্বাধিক পিতৃতম, লোকৰ কৰ্তা—আকাঙ্ক্ষীজনৰ বাবে তুমি প্ৰাণবল (বয়ঃ) স্থাপন কৰা।
Mantra 18
सखीयतामविता बोधि सखा गृणान इन्द्र स्तुवते वयो धाः । वयं ह्या ते चकृमा सबाध आभिः शमीभिर्महयन्त इन्द्र ॥
সখ্যৰ বাবে সহায়ক ৰূপে জাগ্ৰত হওঁ; হে ইন্দ্ৰ, বন্ধু হওঁ; স্তৱক (প্ৰশংসক) জনৰ বাবে তুমি প্ৰাণবল (বয়ঃ) স্থাপন কৰা। কিয়নো আমি তোমাৰ ওচৰলৈ সন্নিকটভাৱে আহিছোঁ; এই শমী—শান্তি আৰু ঋত-সমঞ্জস্যৰ শক্তিসমূহে—তোমাক মহিমান্বিত কৰিছোঁ, হে ইন্দ্ৰ।
Mantra 19
स्तुत इन्द्रो मघवा यद्ध वृत्रा भूरीण्येको अप्रतीनि हन्ति । अस्य प्रियो जरिता यस्य शर्मन्नकिर्देवा वारयन्ते न मर्ताः ॥
মঘৱান ইন্দ্ৰ স্তুত; কিয়নো তেওঁ একাই বহুতো বৃত্ৰ—অপ্ৰতিদ্বন্দ্বী বাধা-প্ৰতিবন্ধ—বধ কৰে। যি গায়ক তেওঁৰ শৰণত আশ্ৰয় লয়, সেয়াই তেওঁৰ প্ৰিয়; সেই শৰণ-ৰক্ষা কাকেও—দেৱে বা মৰ্ত্যই—বাৰণ কৰিব নোৱাৰে।
Mantra 20
एवा न इन्द्रो मघवा विरप्शी करत्सत्या चर्षणीधृदनर्वा । त्वं राजा जनुषां धेह्यस्मे अधि श्रवो माहिनं यज्जरित्रे ॥
এইদৰে মঘৱান ইন্দ্ৰে আমাৰ বাবে বিস্তৃত, ফলপ্ৰসূ কৰ্ম সাধন কৰক—সত্য, জনসমূহক ধাৰণ কৰা, অচ্যুত। তুমি জন্মসমূহৰ ৰজা; গায়কৰ নিমিত্তে আমাৰ ভিতৰত ওপৰত স্থিত যশ আৰু মহিমা স্থাপন কৰা।
Mantra 21
नू ष्टुत इन्द्र नू गृणान इषं जरित्रे नद्यो न पीपेः । अकारि ते हरिवो ब्रह्म नव्यं धिया स्याम रथ्यः सदासाः ॥
এতিয়া স্তুত, হে ইন্দ্ৰ; এতিয়া গীত-স্তৱিত; গায়কৰ বাবে প্ৰেৰণা-শক্তি নদীবোৰে ধাৰা ফুলোৱাৰ দৰে বৃদ্ধি কৰা। হে হৰিবো, তোমাৰ বাবে নতুন ব্ৰহ্ম (পৱিত্ৰ বচন) ৰচিত হ’ল; ধিয়াৰ দ্বাৰা আমি ৰথ-কৰ্মত যোগ্য হওঁ, সদা তোমাৰ সৈতে আসীন থাকোঁ।
It proclaims Indra as the supreme power who breaks obstruction (Vṛtra) and restores flow and abundance, then asks him to grant inspiration, victory, and wealth to the worshippers.
The ‘rivers’ symbolize waters and life-force held back by obstruction; Indra’s act represents freeing what is blocked so truth, energy, and prosperity can move again.
It means a “new sacred formulation” or fresh inspired utterance—an offering made of speech and insight, meant to please Indra and empower the singer’s intention.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.