
Sukta 4.3
Vāmadeva Gautama (traditional attribution for Mandala 4)
Agni (with Rudra-epithet/force invoked as king and hotṛ)
Triṣṭubh (probable for RV 4.3; verse-length and cadence fit the dominant meter of this section)
এই সূক্তত অগ্নিক যজ্ঞৰ ৰজা আৰু সত্য হোতা হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে—যি দুয়োটা লোকক আৱৰি ধৰে, আৰু ৰুদ্ৰ-সদৃশ শক্তি বহন কৰে: ভয়ংকৰ, শোধনকাৰী, আৰু যজ্ঞত অধিপতি। অগ্নিৰ সত্য-নিয়ন্ত্ৰিত শক্তিৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যিয়ে কেঁচাক পকা (āmā→pakva) কৰে, গোপনক প্ৰকাশ্য কৰে, আৰু উপাসকক গোপন “নীথানি” (পথ-প্ৰদৰ্শক গতি/মাৰ্গ)ৰে আগবঢ়াই নিয়ে। শেষত ঋষিয়ে অগ্নি-জ্ঞানীৰ বাবে উপযুক্ত গঢ়া, অন্তৰ্মুখী (niṇyā) উচ্চাৰণ—গূঢ় বাক্য আৰু প্ৰেৰিত স্তৱ—অৰ্পণ কৰে।
Mantra 1
आ वो राजानमध्वरस्य रुद्रं होतारं सत्ययजं रोदस्योः । अग्निं पुरा तनयित्नोरचित्ताद्धिरण्यरूपमवसे कृणुध्वम् ॥
তোমালোকৰ বাবে অধ্বৰ-যজ্ঞৰ ৰজাক—ৰুদ্ৰ-শক্তিস্বৰূপ সত্যযজ হোতাক—দুই লোকৰ (ৰোদসী) মাজত আগবঢ়াই আনক। পুৰাতন, তনয়িত্ন-শক্তিৰ পৰা জন্মা, অচিত্তাতো জাগ্ৰত কৰোঁতা—সোনালী ৰূপধাৰী অগ্নিক আমাৰ সহায়ৰ বাবে স্থাপন কৰক।
Mantra 2
अयं योनिश्चकृमा यं वयं ते जायेव पत्य उशती सुवासाः । अर्वाचीनः परिवीतो नि षीदेमा उ ते स्वपाक प्रतीचीः ॥
এই যোনি-আসন আমি তোমাৰ বাবে গঢ়িলোঁ; স্বামীৰ বাবে আকুল, সু-বস্ত্ৰধাৰী পত্নীৰ দৰে আমি তাক সাজি দিছোঁ। তুমি ইফালে ঘূৰি, চাৰিওফালে আৱৃত হৈ, বহা; হে সুপাক (ভাল ৰন্ধনকাৰী), আমাৰ এই নিবেদনসমূহ তোমাৰ ওচৰলৈ প্ৰত্যুত্তৰ-শক্তিৰূপে উভতি আহে।
Mantra 3
आशृण्वते अदृपिताय मन्म नृचक्षसे सुमृळीकाय वेधः । देवाय शस्तिममृताय शंस ग्रावेव सोता मधुषुद्यमीळे ॥
যি শুনে, যি মত্ত নহয়—মানৱৰ দ্ৰষ্টা, সুমৃলীক (দয়ালু-অনুগ্ৰাহী) জনলৈ, হে বুধ (বেধঃ), এই প্ৰেৰিত মনন উচ্চাৰণ কৰা। দেৱলৈ, অমৃতলৈ স্তৱ-প্ৰশংসা ঘোষণা কৰা। মধু ঢালি দিয়া সোম-চাপকৰ দৰে, গ্ৰাৱা-পাথৰৰ ন্যায়, মই যাক আহ্বান কৰোঁ তাক ভক্তিভাৱে আৰাধনা কৰোঁ।
Mantra 4
त्वं चिन्नः शम्या अग्ने अस्या ऋतस्य बोध्यृतचित्स्वाधीः । कदा त उक्था सधमाद्यानि कदा भवन्ति सख्या गृहे ते ॥
শমী-কাঠৰ পৰাই, হে অগ্নি, তুমি আমাৰ বাবে এই ঋত (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় বিধি)-ৰ বোধ লাভ কৰা; হে ঋতচিত্, স্বাধীঃ (সু-বিবেচনাত সুপ্ৰসন্ন) হোৱা। কেতিয়া তোমাৰ উক্থ (প্ৰেৰিত স্তোত্ৰ) আৰু সধমাদ্য (সহ-আনন্দ) আহিব? কেতিয়া তোমাৰ গৃহত সখ্য (মিত্ৰতা) জন্ম ল’ব?
Mantra 5
कथा ह तद्वरुणाय त्वमग्ने कथा दिवे गर्हसे कन्न आगः । कथा मित्राय मीळ्हुषे पृथिव्यै ब्रवः कदर्यम्णे कद्भगाय ॥
কেনেকৈ, হে অগ্নি, তুমি বৰুণৰ আগত উত্তৰ দিব লাগিব? কেনেকৈ দিৱ (স্বৰ্গ)-ৰ সন্মুখত তুমি গৰিহিত হওঁ—আমাৰ কোন দোষ? মিত্ৰ—মীঢ়ুষ (অনুগ্ৰাহী) জনলৈ, পৃথিৱীলৈ তুমি কেনেকৈ ক’ব? আৰ্যমণলৈ কি ক’ব, ভগলৈ কি ক’ব?
Mantra 6
कद्धिष्ण्यासु वृधसानो अग्ने कद्वाताय प्रतवसे शुभंये । परिज्मने नासत्याय क्षे ब्रवः कदग्ने रुद्राय नृघ्ने ॥
হে অগ্নি, পবিত্ৰ আসনসমূহত বৃদ্ধি পাই উঠা তুমি—কোন বাক্য ক’ব? কল্যাণকাৰী, অগ্ৰগামী বায়ু (ৱাতা)-লৈ কি ক’ব? দূৰগামী নাসত্যদ্বয়ক ঘিৰি, আমাৰ নিবাসৰ হিতত কি ক’ব? হে অগ্নি, বৈৰী-নিঘ্ন ৰুদ্রলৈ কি ক’ব?
Mantra 7
कथा महे पुष्टिम्भराय पूष्णे कद्रुद्राय सुमखाय हविर्दे । कद्विष्णव उरुगायाय रेतो ब्रवः कदग्ने शरवे बृहत्यै ॥
মহান, পুষ্টি-বহনকাৰী পূষণলৈ কেনেকৈ ক’ব? সু-যজ্ঞসম্পন্ন, হৱিৰ্দাতা ৰুদ্রলৈ কি ক’ব? বিস্তৃত পদক্ষেপৰ বিষ্ণু, উৰুগায়লৈ কোন বীজ-বাক্য ক’ব? হে অগ্নি, দূৰ-উড়ন্ত শৰ (বাণ), সেই বৃহতীৰূপ শক্তিলৈ কি ক’ব?
Mantra 8
कथा शर्धाय मरुतामृताय कथा सूरे बृहते पृच्छ्यमानः । प्रति ब्रवोऽदितये तुराय साधा दिवो जातवेदश्चिकित्वान् ॥
ঋত-স্থিত মৰুতগণৰ শ্ৰেণীক কেনেকৈ উত্তৰ দিবা? প্ৰশ্নিত হ’লে মহান সূৰ্যক কেনেকৈ? তুৰ, দ্ৰুত অদিতিলৈ প্ৰতি-বাক্য কোৱা; আৰু সেয়া সিদ্ধ কৰা—হে জাতবেদস, জ্ঞানী—দিব্যমুখী সিদ্ধি দৃঢ় কৰা।
Mantra 9
ऋतेन ऋतं नियतमीळ आ गोरामा सचा मधुमत्पक्वमग्ने । कृष्णा सती रुशता धासिनैषा जामर्येण पयसा पीपाय ॥
ঋতেৰে ঋতক—দৃঢ়ভাৱে নিয়ত—মই স্তুতি কৰোঁ; হে অগ্নি, গোৰসৰ কাঁচা আৰু পক্ব মধুৰতা একেলগে লৈ আহা। এই কৃষ্ণা (অন্ধকাৰ) সত্তা দীপ্ত আধাৰৰ জ্যোতিত উজ্জ্বল হৈ, পোষক সখাৰ দুধেৰে ফুলাই তোলা হৈছে।
Mantra 10
ऋतेन हि ष्मा वृषभश्चिदक्तः पुमाँ अग्निः पयसा पृष्ठ्येन । अस्पन्दमानो अचरद्वयोधा वृषा शुक्रं दुदुहे पृश्निरूधः ॥
ঋতেৰে নিশ্চয় বৃষভোও অভিষিক্ত হয়; পুমান অগ্নি—পিঠিত দুধসহ। অচল-অস্পন্দমান হৈ সি চলে, দ্বিধা-দানকাৰী; বৃষে উজ্বল শ্বেত ৰস দুহিলে, আৰু পৃশ্নি (চিত্রা) গাভীয়ে নিজৰ ওল।
Mantra 11
ऋतेनाद्रिं व्यसन्भिदन्तः समङ्गिरसो नवन्त गोभिः । शुनं नरः परि षदन्नुषासमाविः स्वरभवज्जाते अग्नौ ॥
ঋতেৰে তেওঁলোকে অদ্ৰি (শিলা) বিদীৰ্ণ কৰিলে; অঙ্গিৰসসকল একেলগে গোৰশ্মি (আলোক-ৰশ্মি) লৈ আগবাঢ়িল। বলৱন্ত নৰসকলে উষাৰ চাৰিওফালে শুভ বিস্তাৰত বহিল; আৰু অগ্নি জন্ম লওঁতেই স্বৰ (দ্যুলোক) প্ৰকাশিত হ’ল।
Mantra 12
ऋतेन देवीरमृता अमृक्ता अर्णोभिरापो मधुमद्भिरग्ने । वाजी न सर्गेषु प्रस्तुभानः प्र सदमित्स्रवितवे दधन्युः ॥
ঋতেৰে দেৱী আপঃ—অমৃতা, অমিশ্ৰিতা—হে অগ্নি, মধুময় স্ৰোতসমূহেৰে বয় যায়। সৰ্গসমূহৰ তীব্ৰ ধাৱনত যুদ্ধ-অশ্বৰ দৰে ধ্বনি তুলিয়া, সদায় আগবাঢ়ি নিৰন্তৰ নিঃসৰণৰ বাবে প্ৰবাহিত হ’বলৈ উদ্যত হয়।
Mantra 13
मा कस्य यक्षं सदमिद्धुरो गा मा वेशस्य प्रमिनतो मापेः । मा भ्रातुरग्ने अनृजोॠणं वेर्मा सख्युर्दक्षं रिपोर्भुजेम ॥
কোনো বৈৰী শক্তিৰ যক্ষ-বন্ধনত আমি এক মুহূৰ্তো নপৰোঁ; গোত্ৰৰ বিশৃঙ্খলাৰ ক্ষয়কাৰী বলৰ অধীনো নাহওঁ। হে অগ্নি, অধিকাৰবিহীন ভ্ৰাতাৰ ঋণ আমি নলওঁ; শত্রুৰ দক্ষতাৰ ভোগী নাহওঁ, আৰু সখাৰ সক্ষমতাকো অপব্যৱহাৰ নকৰোঁ।
Mantra 14
रक्षा णो अग्ने तव रक्षणेभी रारक्षाणः सुमख प्रीणानः । प्रति ष्फुर वि रुज वीड्वंहो जहि रक्षो महि चिद्वावृधानम् ॥
হে অগ্নি, তোমাৰ ৰক্ষাশক্তিসমূহেৰে আমাক ৰক্ষা কৰা—ৰক্ষা কৰোঁতা তুমি, সু-মুখ, আনন্দিত হওঁতা। ঘূৰি আঘাত কৰা, ঘন অঘটন ভাঙি চূৰ্ণ কৰা; মহৎ আৰু বলবান হৈ উঠিলেও ৰক্ষসক বধ কৰা।
Mantra 15
एभिर्भव सुमना अग्ने अर्कैरिमान्त्स्पृश मन्मभिः शूर वाजान् । उत ब्रह्माण्यङ्गिरो जुषस्व सं ते शस्तिर्देववाता जरेत ॥
এই স্তোত্ৰসমূহেৰে, হে অগ্নি, সু-মনা হওঁক; হে শূৰ, আমাৰ মনোভাৱে এই সমৃদ্ধিসমূহ স্পৰ্শ কৰা। আৰু, হে অঙ্গিৰস, ব্ৰহ্মাণি—পবিত্ৰ মন্ত্র-ৰচনাসমূহ—আনন্দে গ্ৰহণ কৰা; তেন্তে দেৱবাত (দেৱ-প্ৰেৰিত) তোমাৰ শস্তি—প্ৰেৰিত স্তৱ—তোমাত পক্ব হ’ব।
Mantra 16
एता विश्वा विदुषे तुभ्यं वेधो नीथान्यग्ने निण्या वचांसि । निवचना कवये काव्यान्यशंसिषं मतिभिर्विप्र उक्थैः ॥
হে বেদ্ধা, হে অগ্নি—যি জানো—তোমাৰ বাবে এই সকলো নীথা (পথ-প্ৰদৰ্শক নেতৃত্ব) আৰু গোপন বাক্যসমূহ মই গঢ়ি তুলিলোঁ। ঋষিৰ বাবে গোপন উচ্চাৰণ, কবিৰ বাবে কাব্য-সত্যসমূহ; মতি আৰু বিপ্ৰ-উক্থ (প্ৰেৰিত স্তোত্ৰ) দ্বাৰা মই সিহঁত ঘোষণা কৰিলোঁ।
Because Agni governs the whole ritual process: he is invoked first, receives the offerings, and ensures the rite proceeds in right order (ṛta), like a sovereign directing the adhvara.
It highlights Agni’s fierce, purifying power—an awe-inspiring force that burns away impurity and compels truthfulness in the ritual and in the worshipper.
It refers to inward, symbolic or esoteric utterances—carefully crafted poetic formulas and insights offered to Agni, who is praised as the knower able to receive and fulfill them.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.