Sukta 2
Sukta 4.2
Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.2)
Triṣṭubh (probable for RV 4.2; this verse conforms to Triṣṭubh cadence)
RV 4.2 বামদেৱৰ অগ্নি-স্তৱ—মৰ্ত্যসকলৰ ভিতৰত অমৰ ৰূপে অধিষ্ঠিত অগ্নি, যি হোতৃ, দ্ৰষ্টা ঋষি, আৰু দেৱসকলৰ মাজত কৰ্মশীল শক্তি। তেওঁ যজ্ঞ আৰু প্ৰেৰণাৰ দ্বাৰা মানৱ জীৱনত ঋত (সত্য-ব্যৱস্থা) স্থাপন কৰে। স্তৱত অগ্নিক অনুৰোধ কৰা হৈছে যেন তেওঁ দীপ্ত বুদ্ধি-জ্ঞান জ্বলাই তোলে, সঠিক বিবেচনাক বিভ্ৰান্ত আৰু বেঁকা প্ৰবৃত্তিৰ পৰা পৃথক কৰে, আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মক ধাৰণ কৰা বিস্তৃত, বহুৰূপী সমৃদ্ধি দান কৰে। শেষত কবিয়ে নিজৰ বাক্যৰ আহুতি অৰ্পণ কৰি অগ্নিক উজ্জ্বলকৈ জ্বলি উঠি ‘মহা ধন’—অধিক পূৰ্ণ মঙ্গলৰ দান—প্ৰদান কৰিবলৈ আহ্বান জনায়।
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
यो मर्त्येष्वमृत ऋतावा देवो देवेष्वरतिर्निधायि । होता यजिष्ठो मह्ना शुचध्यै हव्यैरग्निर्मनुष ईरयध्यै ॥
যি মৰ্ত্যসকলৰ মাজত অমৃত, ঋতৱান দেৱ, আৰু দেৱসকলৰ মাজত কৰ্মপ্ৰৱৰ্তক ৰূপে স্থাপিত—সেই অগ্নি, হোতা, যজ্ঞত অতি-দক্ষ; নিজৰ মহিমাৰে তেওঁ দীপ্ত বোধ জাগ্ৰত কৰে, আৰু হব্যেৰে মানুহক ঊৰ্ধ্বগামী কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে।
Mantra 2
इह त्वं सूनो सहसो नो अद्य जातो जाताँ उभयाँ अन्तरग्ने । दूत ईयसे युयुजान ऋष्व ऋजुमुष्कान्वृषणः शुक्राँश्च ॥
ইয়াত, হে সহসৰ পুত্ৰ অগ্নি, আজি আমাৰ বাবে জন্ম ল’লা; দুয়ো জন্মৰ (দুয়ো লোকৰ) মাজত প্ৰৱেশ কৰা। দূত ৰূপে তুমি গমন কৰা, উচ্চ শক্তিসমূহ যুঁজাই—বলৱান, সোজা-চালিত আৰু দীপ্তিমান—মানৱ আৰু দেৱৰ মাজৰ পথ সম্পন্ন কৰোঁতা।
Mantra 3
अत्या वृधस्नू रोहिता घृतस्नू ऋतस्य मन्ये मनसा जविष्ठा । अन्तरीयसे अरुषा युजानो युष्माँश्च देवान्विश आ च मर्तान् ॥
অত্যন্ত বেগী তোমাৰ অশ্বসমূহ—শক্তিত বৃদ্ধি পোৱা, ৰক্তিম, আনন্দৰ ঘৃতত সিক্ত; মনৰ দ্বাৰা মই সিহঁতক ঋতৰ বাবে সৰ্বাধিক ত্বৰিত বুলি জানো। এইদৰে তুমি মাজেদি গমন কৰা, অৰুণ শক্তিসমূহ যুঁজাই, তোমালোক দেৱসকলক আৰু মানৱ কুলসমূহক একে গতিৰে ঋতালৈ আনোতা।
Mantra 4
अर्यमणं वरुणं मित्रमेषामिन्द्राविष्णू मरुतो अश्विनोत । स्वश्वो अग्ने सुरथः सुराधा एदु वह सुहविषे जनाय ॥
অৰ্যমণ, বৰুণ, মিত্ৰ—ইহঁতক আন; ইন্দ্ৰ-ৱিষ্ণু, মৰুতসকল আৰু অশ্বিনদ্বয়কো আন। হে অগ্নি, সু-অশ্ব, সু-ৰথ আৰু সু-সাধনাসম্পন্ন, সুহৱিষ দান কৰা জনসকলৰ ওচৰলৈ সঁচাকৈয়ে বহন কৰা—যাতে মানৱ পাত্ৰে শক্তিসমূহৰ পূৰ্ণ সমাবেশ গ্ৰহণ কৰে।
Mantra 5
गोमाँ अग्नेऽविमाँ अश्वी यज्ञो नृवत्सखा सदमिदप्रमृष्यः । इळावाँ एषो असुर प्रजावान्दीर्घो रयिः पृथुबुध्नः सभावान् ॥
হে অগ্নি, গোমান্—কিৰণ-সমৃদ্ধ, অৱিমান্—পোষণশক্তি-সমৃদ্ধ, অশ্বী—দ্ৰুত-শক্তি-সমৃদ্ধ এই যজ্ঞ; নৃৱৎ-সখা—উদাত্তজনক বন্ধুসমেত, আৰু নিজৰ আসনত অপ্রমৃষ্য—অজেয়। হে দীপ্তিমান অসুৰ, এই তোমাৰ মহিমা—ইলাৱান্ (ইলা-সমন্বিত), প্ৰজাৱান্ (প্ৰজাশক্তি-সমৃদ্ধ) যজ্ঞ; ই দীৰ্ঘ ৰয়ি, পৃথুবুধ্ন (বিস্তৃত ভিত্তিসম্পন্ন) আৰু সভাৱান্ (সমাজ-সমৃদ্ধ) দান কৰে।
Mantra 6
यस्त इध्मं जभरत्सिष्विदानो मूर्धानं वा ततपते त्वाया । भुवस्तस्य स्वतवाँ: पायुरग्ने विश्वस्मात्सीमघायत उरुष्य ॥
যি জনে উচ্ছ্বাসে ইধ্ম (জ্বালানি) আনি তোমাক জ্বলাই তোলে, অথবা তপস্যাৰ উষ্ণতাত তোমাৰ বাবে নিজৰ মূৰ্ধা পৰ্যন্ত দগ্ধ কৰে—তাঁৰ বাবে, হে অগ্নি, তুমি স্বতৱান্ (স্বশক্তিমান) পায়ু (ৰক্ষক) হওঁৱা। সকলো অঘায়ত (অকল্যাণ-চিন্তক) আৰু সকলো বৈৰিতাৰ পৰা তেওঁক উৰুষ্য—বিস্তৃত আশ্ৰয় দি ৰক্ষা কৰা।
Mantra 7
यस्ते भरादन्नियते चिदन्नं निशिषन्मन्द्रमतिथिमुदीरत् । आ देवयुरिनधते दुरोणे तस्मिन्रयिर्ध्रुवो अस्तु दास्वान् ॥
যি জনে অন্ন অল্প হ’লেও তোমালৈ অন্ন আনে, যি জনে আনন্দদায়ক অতিথি (অতিথি-অগ্নি)ক বহুৱাই উত্থাপন কৰে; যেতিয়া দেৱযু (দেৱ-অন্বেষী) গৃহত তোমাক জ্বলাই তোলে—সেই দাস্বান্ (দানশীল) জনৰ বাবে ধ্ৰুৱ ৰয়ি (অচল সমৃদ্ধি) হওক, যি কেতিয়াও ক্ষয় নাহে।
Mantra 8
यस्त्वा दोषा य उषसि प्रशंसात्प्रियं वा त्वा कृणवते हविष्मान् । अश्वो न स्वे दम आ हेम्यावान्तमंहसः पीपरो दाश्वांसम् ॥
যিজনে ৰাতিত তোমাক প্ৰশংসা কৰে, আৰু যিজনে উষাতো (প্ৰভাতত) তোমাক প্ৰশংসা কৰে, অথবা যিজনে হৱিষ্যসহ তোমাক প্ৰিয় কৰি তোলে—নিজ দমলৈ ঘূৰি অহা অশ্বৰ দৰে, সি দাশ্বান (দানশীল) জনৰ ওচৰলৈ আহক। হে অগ্নি, ৰশ্মিধাৰী (নিয়ন্তা), সেই দাতা জনক অংহস্ (দুৰ্দশা) আৰু সংকীৰ্ণতা পাৰ কৰাই দিয়া।
Mantra 9
यस्तुभ्यमग्ने अमृताय दाशद्दुवस्त्वे कृणवते यतस्रुक् । न स राया शशमानो वि योषन्नैनमंहः परि वरदघायोः ॥
যিজনে তোমালৈ, হে অগ্নি, অমৃত (অমৃতত্ব)ৰ নিমিত্তে দান কৰে, আৰু নিয়মিত স্ৰুক্ (যতস্ৰুক্) লৈ তোমাত দেৱসেবা (দুৱস্) স্থাপন কৰে—সি চেষ্টা কৰিলেও ৰায়া (ঐশ্বৰ্য)ৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নহয়; অংহস্ (দুৰ্দশা) তাক ঘেৰি নধৰে, নইলে দুঃইচ্ছুকৰ অঘায়ো (অপকাৰ)ও।
Mantra 10
यस्य त्वमग्ने अध्वरं जुजोषो देवो मर्तस्य सुधितं रराणः । प्रीतेदसद्धोत्रा सा यविष्ठासाम यस्य विधतो वृधासः ॥
যাৰ অধ্বৰ (যজ্ঞ-পথ) তুমি গ্ৰহণ কৰ, হে অগ্নি—দেৱ, দীপ্তিমান, মৰ্ত্যৰ সু-ধিত (সুসংগঠিত) কৰ্মত আনন্দিত—তেতিয়া হোত্ৰা (যাজকীয় শক্তি) আনন্দেৰে তাত আসীন হয়। হে যৱিষ্ঠ (সৰ্বকনিষ্ঠ), যিজনে বিধাতৃভাৱে (সেৱা-নিয়মে) তোমাক সেৱা কৰে, তাৰ বাবে বৃদ্ধি (বৃধাসঃ) সমূহ বৃদ্ধি পায়।
Mantra 11
चित्तिमचित्तिं चिनवद्वि विद्वान्पृष्ठेव वीता वृजिना च मर्तान् । राये च नः स्वपत्याय देव दितिं च रास्वादितिमुरुष्य ॥
হে অগ্নি, বিদ্বান্! চিত্তিৰ ভিতৰত যি সত্য-বিবেক, তাক আমাৰ বাবে সংগ্ৰহ কৰা; অচিত্তি—ভ্ৰান্তি আৰু মোহৰ গতিৰ পৰা তাক পৃথক কৰা। পৃষ্ঠৰ দৰে দৃঢ় আধাৰ বাছি লোৱা জনৰ ন্যায়ে বেঁকা-মৰ্ত্য-প্ৰবৃত্তিসমূহ পৃথক কৰি দিয়া। আমাক ৰায়ি (সমৃদ্ধি) দিয়া, আৰু স্বপত্যায়—উত্তম বংশ-প্ৰতিষ্ঠাৰ শক্তি দিয়া; দিতি আৰু অদিতিকো দান কৰি ৰক্ষা কৰা।
Mantra 12
कविं शशासुः कवयोऽदब्धा निधारयन्तो दुर्यास्वायोः । अतस्त्वं दृश्याँ अग्न एतान्पड्भिः पश्येरद्भुताँ अर्य एवैः ॥
অদব্ধ ঋষিসকলে কবি—সেই মহাকবিক উপদেশ দিলে, আৰু প্ৰাণবায়ুৰ গৃহসমূহত (দুৰ্যাসু) তাক দৃঢ়কৈ স্থাপন কৰিলে। সেয়ে, হে অগ্নি, তুমি এই দৃশ্য আশ্চৰ্যসমূহ তোমাৰ পদ/পথসমূহেৰে চোৱা—গমনসমূহেৰে তুমি আৰ্য, মহৎ।
Mantra 13
त्वमग्ने वाघते सुप्रणीतिः सुतसोमाय विधते यविष्ठ । रत्नं भर शशमानाय घृष्वे पृथु श्चन्द्रमवसे चर्षणिप्राः ॥
হে অগ্নি, হৱি দানকাৰী (ৱাঘত) জনৰ বাবে তুমি সুপ্ৰণীতি—সৰ্বোত্তম পথপ্ৰদৰ্শক; সোম পিষি যজ্ঞ কৰা বিধাতাৰ বাবে, হে যৱিষ্ঠ! চেষ্টা কৰা, দীপ্তিমান জনৰ বাবে ৰত্ন আন। চর্ষণিপ্ৰাঃ—অগ্ৰসৰ জনসমূহৰ সহায়ৰ বাবে তোমাৰ অবস (সহায়) প্ৰশস্ত আৰু চন্দ্ৰ (উজ্জ্বল) হওক।
Mantra 14
अधा ह यद्वयमग्ने त्वाया पड्भिर्हस्तेभिश्चकृमा तनूभिः । रथं न क्रन्तो अपसा भुरिजोॠतं येमुः सुध्य आशुषाणाः ॥
তেতিয়া, হে অগ্নি, যেতিয়া আমি আমাৰ পদচিহ্নে, হাতে আৰু নিজ দেহেৰে তোমাৰ বাবে এক কৰ্ম গঢ়িলোঁ—শ্ৰমেৰে ৰথৰ দৰে আগবাঢ়ি—তেতিয়া সু-বুদ্ধিসম্পন্ন, প্ৰেৰণা-দ্ৰুত জনসকলে ঋত (ṛta) সত্যক দৃঢ়ভাৱে ধৰি ৰাখক।
Mantra 15
अधा मातुरुषसः सप्त विप्रा जायेमहि प्रथमा वेधसो नॄन् । दिवस्पुत्रा अङ्गिरसो भवेमाद्रिं रुजेम धनिनं शुचन्तः ॥
তেতিয়া উষা-মাতৃৰ পৰা আমি সপ্ত ঋষি-প্ৰেৰিত বিপ্ৰ ৰূপে জন্ম লওঁ, মানুহ গঢ়োঁতা বেদসসকলৰ মাজত প্ৰথম হওঁ। দ্যৌসৰ পুত্ৰ অঙ্গিৰসসকল হওঁ; শুচি দীপ্তিত উজ্জ্বল হৈ, ধন ধৰি ৰখা শিলাখণ্ড ভাঙি ভিতৰৰ ঐশ্বৰ্য মুক্ত কৰোঁ।
Mantra 16
अधा यथा नः पितरः परासः प्रत्नासो अग्न ऋतमाशुषाणाः । शुचीदयन्दीधितिमुक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीरप व्रन् ॥
তেতিয়া, হে অগ্নি, যেনেকৈ আমাৰ পুৰ্বপিতৃসকল—প্ৰাচীনসকল—ঋতৰ প্ৰতি উদ্গ্ৰীৱ হৈ কৰিছিল, তেনেকৈ আমিও কৰোঁ। শুচি হৈ, উক্তি ঘোষণা কৰি, তেওঁলোকে দীপ্ত শিখা আনিলে; পৃথিৱী ভেদি, ৰক্তিম আলোসমূহ উন্মোচন কৰি মুক্ত কৰি দিলে।
Mantra 17
सुकर्माणः सुरुचो देवयन्तोऽयो न देवा जनिमा धमन्तः । शुचन्तो अग्निं ववृधन्त इन्द्रमूर्वं गव्यं परिषदन्तो अग्मन् ॥
সুকৰ্মা, সুৰুচি, দেৱমুখী হৈ, তেওঁলোকে শ্বাস-শক্তিৰে দেৱসদৃশভাৱে নিজৰ জন্ম গঢ়িলে—যেন লোহাৰ দৰে ধমাই গঢ়া। নিজকে শুচি কৰি তেওঁলোকে অগ্নিক বৃদ্ধি কৰিলে আৰু ইন্দ্ৰক বলৱান কৰিলে; জ্ঞান-ৰশ্মিৰ গাভ্য বিস্তৃত গোহালিৰ চাৰিওফালে গৈ বহিল।
Mantra 18
आ यूथेव क्षुमति पश्वो अख्यद्देवानां यज्जनिमान्त्युग्र । मर्तानां चिदुर्वशीरकृप्रन्वृधे चिदर्य उपरस्यायोः ॥
যেনেকৈ এটা ইউথ (পশুৰ দল), তেনেকৈ সমৃদ্ধ জীৱন-শক্তিসমূহ দৃষ্টিগোচৰ হ’ল, যেতিয়া দেৱসকলৰ উগ্ৰ জন্ম নিকট আহিল। মৰ্ত্যসকলৰ বাবেও উৰ্বশীসমূহ—বিস্তৃত-দীপ্ত প্ৰেৰণা—গঢ়া হ’ল; বৃদ্ধি লাভৰ বাবেও আৰ্য (উদাৰ-নোবেল) জনে উচ্চতৰ জীৱন-শক্তি বিচাৰি পালে।
Mantra 19
अकर्म ते स्वपसो अभूम ऋतमवस्रन्नुषसो विभातीः । अनूनमग्निं पुरुधा सुश्चन्द्रं देवस्य मर्मृजतश्चारु चक्षुः ॥
হে অগ্নি, আমি তোমাৰ সুকৰ্মকাৰী হ’লোঁ; দীপ্ত উষাসকল সত্যক ঢালি উজাৰি দিলে। বহুধা তেওঁলোকে অগ্নিক অনূন—অদোষ—আৰু সুন্দৰ দীপ্তিময় কৰিলে; দেৱতাৰ মনোহৰ চকু—অগ্নিৰ দৰ্শন—তেওঁলোকে পালিশ কৰিলে।
Mantra 20
एता ते अग्न उचथानि वेधोऽवोचाम कवये ता जुषस्व । उच्छोचस्व कृणुहि वस्यसो नो महो रायः पुरुवार प्र यन्धि ॥
হে অগ্নি, বিধাতা, এই স্তোত্ৰ-বচনসমূহ আমি তোমাক—কবিকে—উচ্চাৰণ কৰিলোঁ; তুমি সিহঁত গ্ৰহণ কৰা। তুমি অধিক দীপ্ত হওঁক; আমাৰ বাবে অধিক কল্যাণ সাধন কৰা। বহু-আকাঙ্ক্ষিত ৰূপে সমৃদ্ধ মহৎ ৰায়-সম্পদ আমাৰ ফালে প্ৰেৰণ কৰা।
Inside Sukta 2
How it unfolds
- Where it opens
Agni is hailed as immortal within mortals and as ṛtāvān—installed as the active mover among the gods and the most capable hotṛ.
- Development
The hymn develops Agni’s double work: outwardly carrying offerings and sustaining the sacrificial order, inwardly kindling luminous intelligence and uplifting the human being; petitions broaden into prosperity and right governance of life-forces.
- Climax
The prayer for discriminative power: Agni is asked to gather true citti and separate it from acitti, setting apart crooked mortal impulses, and to grant Diti (right division/order) while protecting Aditi (undivided infinity).
- Where it settles
The poet offers his ucathāni (utterances) to the seer-fire and asks Agni to blaze out, create a greater good, and send forth abundant, many-formed plenitude.
The deity: Agni
- Cosmic functionMediator between human and divine realms—receiving oblations, conveying them to the gods, sustaining ṛta through yajña, and energizing growth, protection, and prosperity in the community.
- Inner significanceThe flame of consciousness and aspiration: the power that kindles śuci-dhī (luminous intelligence), discriminates citti from acitti (right insight from confusion), and lifts the human being upward toward truth and wholeness (Aditi).
The seer
- Vāmadeva GautamaGautama gotra (Vāmadeva as a Gautama seer of Mandala 4) · A major Ṛgvedic seer of the Fourth Maṇḍala, celebrated for profound Agni hymns and for visionary, inward readings of sacrifice where Agni becomes the power of illumination and right discernment (citti) within the human being.
Famous verses
amṛta ṛtāvā ("immortal, bearer of ṛta")
cittim acittiṃ ("discernment and non-discernment")
maho rāyaḥ ("great plenitude/wealth")
Attributes of the deity
- Hotṛ (chief invoker/priest)
- Kaví (seer-poet)
- Vedhá (ordainer, arranger of right order)
- Ṛtāvān (bearer of ṛta)
- Śuci (pure, bright)
- Messenger who carries offerings
- Discriminating intelligence (viveka-like function)
- Giver of rāyí (plenitude, wealth) and protection
Also by this seer
- Attributed authorship of many hymns in Rig Veda Mandala 4 (Vāmadeva’s collection), especially Agni-centered sūktas
- Traditional association with the Vāmadeva tradition and the name “Vāmadeva” later revered in Śaiva and mantra lineages (as an archetypal seer-name)
The rite, step by step
- Prepare the altar/household fire-place (vedi) and seat for Agni; ritually clean the space.
- Kindle Agni (ādhāna/agnipraṇayana contextually) and stabilize the flame with fuel (samidh).
- Recite Agni-stuti verses invoking Agni as hotṛ and ṛtāvān; invite him to take his seat among the gods.
- Offer oblations with svāhā—asking Agni to kindle śuci-dhī and to separate right from wrong impulses.
- Conclude with uttered praise (ucathāni), requesting Agni to blaze forth and to send “great wealth” and well-being.
- Silent or spoken dedication: may the rite support posterity (su-apatya) and protect Aditi (wholeness).
Offerings
- Ghee (ājya)
- Samidh/fuel sticks
- Grain or simple havis (as available)
- Optional fragrant offerings (resins) depending on tradition
Frequently Asked Questions
It presents Agni as the divine fire who brings truth-order (ṛta) into human life—through worship he awakens clear intelligence and leads the seeker upward, while also granting protection and prosperity.
The hymn asks Agni to help us recognize true understanding (citti) and separate it from confusion or wrong movement (acitti), so our actions become straight and well-ordered rather than crooked.
Here Diti points to right division, measure, and ordering in life, while Aditi points to the undivided, expansive wholeness; the prayer seeks both: good order without losing inner freedom and infinity.
Ask anything about Sukta 2 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
