Sukta 23
Sukta 2.23
Gṛtsamada (of the Bhṛgu-Aṅgiras line)
Bṛhaspati / Brahmaṇaspati (Lord of the Word; organizer of the inner hosts)
Triṣṭubh
अयं सूक्तः बृहस्पतिं ब्रह्मणस्पतिं वा पवित्रवाचः सार्वभौमं समाह्वयति, यः अन्तर्गणान् (गणाः) सम्यक् विनियुङ्क्ते, प्रेरितवाक्याय जयाय च पन्थानं विशोधयति। तम् उपासकस्य अन्तःसदसि उपवेशनाय याचते, शत्रुभ्यः दुर्वाच्येभ्यश्च रक्षणाय, तथा सूक्तस्यैव नेतृत्वाय, येन कुलं समृद्धिं गच्छेत् सभायां च ‘बृहत्’ वदेत्।
Mantras
Mantra 1
गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥
गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥
Mantra 2
देवाश्चित्ते असुर्य प्रचेतसो बृहस्पते यज्ञियं भागमानशुः । उस्रा इव सूर्यो ज्योतिषा महो विश्वेषामिज्जनिता ब्रह्मणामसि ॥
देवाश्चित्ते असुर्य प्रचेतसो बृहस्पते यज्ञियं भागमानशुः। उस्रा इव सूर्यो ज्योतिषा महो विश्वेषामिज्जनिता ब्रह्मणामसि॥
Mantra 3
आ विबाध्या परिरापस्तमांसि च ज्योतिष्मन्तं रथमृतस्य तिष्ठसि । बृहस्पते भीमममित्रदम्भनं रक्षोहणं गोत्रभिदं स्वर्विदम् ॥
आ विबाध्य परिरापस्तमांसि च ज्योतिष्मन्तं रथमृतस्य तिष्ठसि। बृहस्पते भीमममित्रदम्भनं रक्षोहणं गोत्रभिदं स्वर्विदम्॥
Mantra 4
सुनीतिभिर्नयसि त्रायसे जनं यस्तुभ्यं दाशान्न तमंहो अश्नवत् । ब्रह्मद्विषस्तपनो मन्युमीरसि बृहस्पते महि तत्ते महित्वनम् ॥
सुनीतिभिर्नयसि त्रायसे जनं यस्तुभ्यं दाशान्न तमंहो अश्नवत्। ब्रह्मद्विषस्तपनो मन्युमीरसि बृहस्पते महि तत्ते महित्वनम्॥
Mantra 5
न तमंहो न दुरितं कुतश्चन नारातयस्तितिरुर्न द्वयाविनः । विश्वा इदस्माद्ध्वरसो वि बाधसे यं सुगोपा रक्षसि ब्रह्मणस्पते ॥
हे ब्रह्मणस्पते, यं त्वं सुगोपाः रक्षसि, तं न तमंहो न दुरितं कुतश्चन स्पृशति; न आरातयः, न द्वयाविनः तमतिक्रामन्ति। विश्वा इदस्माद् ध्वरसो वि बाधसे—तमेव त्वं परिरक्षसि।
Mantra 6
त्वं नो गोपाः पथिकृद्विचक्षणस्तव व्रताय मतिभिर्जरामहे । बृहस्पते यो नो अभि ह्वरो दधे स्वा तं मर्मर्तु दुच्छुना हरस्वती ॥
त्वं नो गोपाः पथिकृद् विचक्षणः; तव व्रताय मतिभिर्जरामहे। हे बृहस्पते, यो नोऽभि ह्वरो दधे, स्वा तं मर्मर्तु दुच्छुना हरस्वती।
Mantra 7
उत वा यो नो मर्चयादनागसोऽरातीवा मर्तः सानुको वृकः । बृहस्पते अप तं वर्तया पथः सुगं नो अस्यै देववीतये कृधि ॥
उत वा यो नो मर्चयाद् अनागसोऽरातीवा मर्त्यः सानुको वृकः। हे बृहस्पते, अप तं वर्तय पथः; सुगं नोऽस्यै देववीतये कृधि।
Mantra 8
त्रातारं त्वा तनूनां हवामहेऽवस्पर्तरधिवक्तारमस्मयुम् । बृहस्पते देवनिदो नि बर्हय मा दुरेवा उत्तरं सुम्नमुन्नशन् ॥
हे बृहस्पते! वयं त्वां तनूनां त्रातारं हवामहे—अवस्पर्तारम्, अस्मयुम् अधिवक्तारम्। देव-निदः नि बर्हय; मा दुरेवा उत्तरं सुम्नम् उन्नशन्।
Mantra 9
त्वया वयं सुवृधा ब्रह्मणस्पते स्पार्हा वसु मनुष्या ददीमहि । या नो दूरे तळितो या अरातयोऽभि सन्ति जम्भया ता अनप्नसः ॥
हे ब्रह्मणस्पते सुवृधा! त्वया वयं स्पार्हा वसु मनुष्या ददीमहि। या नो दूरे तळितो या अराातयोऽभि सन्ति, जम्भय ता अनप्नसः।
Mantra 10
त्वया वयमुत्तमं धीमहे वयो बृहस्पते पप्रिणा सस्निना युजा । मा नो दुःशंसो अभिदिप्सुरीशत प्र सुशंसा मतिभिस्तारिषीमहि ॥
हे बृहस्पते! त्वया वयम् उत्तमं वयो धीमहे—पप्रिणा सस्निना युजा। मा नो दुःशंसोऽभिदिप्सुरीशत; प्र सुशंसा मतिभिस्तारिषीमहि।
Mantra 11
अनानुदो वृषभो जग्मिराहवं निष्टप्ता शत्रुं पृतनासु सासहिः । असि सत्य ऋणया ब्रह्मणस्पत उग्रस्य चिद्दमिता वीळुहर्षिणः ॥
हे ब्रह्मणस्पते, त्वम् अनानुदोऽचलोऽदम्यो वृषभोऽसि; आहवं प्रति जग्मिरसि। पृतनासु शत्रुं निष्टप्ता सासहिः। त्वं सत्योऽसि, ऋणयः—ऋतस्य पथिकेषु प्रेरकः; उग्रस्य चिद् दमिता, वीळुहर्षिणः।
Mantra 12
अदेवेन मनसा यो रिषण्यति शासामुग्रो मन्यमानो जिघांसति । बृहस्पते मा प्रणक्तस्य नो वधो नि कर्म मन्युं दुरेवस्य शर्धतः ॥
योऽदेवेन मनसा नः रिषण्यति, शासामुग्रो मन्यमानो जिघांसति—हे बृहस्पते, तस्य वधो मा नः प्रणक्त। दुरेवस्य शर्धतः मन्युं नि कर्म।
Mantra 13
भरेषु हव्यो नमसोपसद्यो गन्ता वाजेषु सनिता धनंधनम् । विश्वा इदर्यो अभिदिप्स्वो मृधो बृहस्पतिर्वि ववर्हा रथाँ इव ॥
भरेषु हव्यः, नमसोपसद्यः; वाजेषु गन्ता, सनिता धनंधनम्। विश्वा इद् अर्योऽभिदिप्स्वो मृधो बृहस्पतिर्वि ववर्हा, रथाँ इव।
Mantra 14
तेजिष्ठया तपनी रक्षसस्तप ये त्वा निदे दधिरे दृष्टवीर्यम् । आविस्तत्कृष्व यदसत्त उक्थ्यं बृहस्पते वि परिरापो अर्दय ॥
तेजिष्ठया तपनी रक्षसस्तप ये त्वा निदे दधिरे दृष्टवीर्यम्। आविस्तत्कृष्व यदसत्त उक्त्यं बृहस्पते वि परिरापो अर्दय॥
Mantra 15
बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद्द्युमद्विभाति क्रतुमज्जनेषु । यद्दीदयच्छवस ऋतप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ॥
बृहस्पते अति यदaryo अर्हाद् द्युमद्विभाति क्रतुमज्जनेषु। यद्दीदयच्छवस ऋतप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम्॥
Mantra 16
मा नः स्तेनेभ्यो ये अभि द्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः । आ देवानामोहते वि व्रयो हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ॥
मा नः स्तेनेभ्यो ये अभि द्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः। आ देवानामोहते वि व्रयो हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः॥
Mantra 17
विश्वेभ्यो हि त्वा भुवनेभ्यस्परि त्वष्टाजनत्साम्नःसाम्नः कविः । स ऋणचिदृणया ब्रह्मणस्पतिर्द्रुहो हन्ता मह ऋतस्य धर्तरि ॥
विश्वेभ्यो हि त्वा भुवनेभ्यः परि त्वष्टा जनत्—साम्नः साम्नः कविः। स ऋणचिद् ऋणया ब्रह्मणस्पतिर्द्रुहो हन्ता मह ऋतस्य धर्तरि॥
Mantra 18
तव श्रिये व्यजिहीत पर्वतो गवां गोत्रमुदसृजो यदङ्गिरः । इन्द्रेण युजा तमसा परीवृतं बृहस्पते निरपामौब्जो अर्णवम् ॥
तव श्रिये व्यजिहीत पर्वतो गवां गोत्रम् उदसृजो यद् अङ्गिरः। इन्द्रेण युजा तमसा परीवृतं बृहस्पते निरपामौब्जो अर्णवम्॥
Mantra 19
ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता सूक्तस्य बोधि तनयं च जिन्व । विश्वं तद्भद्रं यदवन्ति देवा बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता सूक्तस्य बोधि तनयं च जिन्व। विश्वं तद् भद्रं यद् अवन्ति देवा बृहद् वदेम विदथे सुवीराः॥
Frequently Asked Questions
The hymn addresses Bṛhaspati, also called Brahmaṇaspati—lord of brahman (sacred speech) and the guiding power behind effective hymns and right counsel.
Here “Gaṇapati” means “leader of the hosts (gaṇas)”—the power that gathers and organizes many energies and thoughts so the mantra and the rite can succeed.
It asks for inspired and protected speech, victory over harmful or hostile words, and auspicious growth of the family/lineage, culminating in the ability to ‘speak the Vast’ in the assembly.
Ask anything about Sukta 23 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.