The First Part
लिङ्गपुराणस्य पूर्वभागे सृष्ट्यादिकथनं, लिङ्गस्य प्रादुर्भावः, तथा शिवोपासनाविधयश्च विस्तरेण निरूप्यन्ते। आदौ जगत्कारणभूतस्य परशिवस्य अनादिनिधनस्वरूपं, तस्मात् प्रकृतिपुरुषादीनां प्रवृत्तिः, तत्त्वानां क्रमशः सर्गः, लोकानां देवतानां च उत्पत्तिः इति सृष्टिक्रमः प्रतिपाद्यते। अत्र लिङ्गस्य महिमा विशेषेण प्रकाश्यते—निर्गुणस्य परमेश्वरस्य सगुणोपासनायां लिङ्गरूपेण अनुग्रहः, तथा ब्रह्मविष्ण्वोः मध्ये प्रादुर्भूतस्य स्तम्भरूपस्य लिङ्गस्य तात्त्विकं रहस्यं च। लिङ्गं शिवस्य चिन्मयप्रतीकं, सर्वव्यापकत्वस्य तथा अनन्तत्वस्य बोधकं इति भावः प्रतिपद्यते। ततः पूजाविधानानि, अभिषेकः, मन्त्रजपः, व्रतानि, उपवासाः, दानानि, तीर्थसेवनं, तथा शिवालयनिर्माणादीनां फलश्रुतयश्च कथ्यन्ते। भक्त्या, शुद्धाचारैः, तथा गुरुप्रसादेन लिङ्गार्चनं मोक्षसाधनं भवतीति उपदेशः प्रमुखः। पूर्वभागः धर्मार्थकाममोक्षेषु विशेषतः शिवभक्तेः परमत्वं दर्शयन्, सृष्टेः रहस्यं लिङ्गतत्त्वे प्रतिष्ठापयति। एष भागः श्रद्धालूनां हृदये शिवतत्त्वे दृढां निष्ठां जनयति, तथा नित्यनैमित्तिककर्मसु पावनं मार्गदर्शनं ददाति।
नैमिषारण्ये सूतागमनम् — लिङ्गमाहात्म्यभूमिका तथा शब्दब्रह्म-ओङ्कार-लिङ्गतत्त्वम्
अस्मिन्नध्याये नारदः विविधतीर्थेषु लिङ्गपूजनं कृत्वा नैमिषारण्यं समागच्छति। नैमिषेयाः ऋषयः तं सत्कृत्य, व्यासशिष्यं सूतं रोमहर्षणं दृष्ट्वा लिङ्गमाहात्म्ययुक्तां पुराणसंहितां कथयितुं याचन्ति। सूतः देवत्रय-व्यासादीन् नमस्कृत्य लिङ्गतत्त्वस्य दार्शनिकं आधारं निरूपयति—शब्दब्रह्मरूपं तत्त्वं ओङ्कारात्मकं, वेदाङ्गसमन्वितं, प्रधान-पुरुषातीतं; गुणत्रयव्यवहारे सत्त्वे विष्णुः, रजसा हिरण्यगर्भः, तमसा कालरुद्रः, निर्गुणे महेश्वरत्वं च प्रतिपादयति। एषा भूमिका परेषु अध्यायेषु लिङ्गोद्भव-सृष्टि-संहार-लीला तथा लिङ्गपूजाविधिप्रकरणानां प्रवाहं दृढयति।
ईशानकल्पवृत्तान्तः तथा लैङ्गपुराणस्य संक्षेप-सूची
सूतो लिङ्गपुराणं ‘उत्तमं’ महापुराणमिति परिचिनोति—ब्रह्मणा ईशानकल्पसम्बन्धेन पूर्वं संकल्पितं, पश्चाद् व्यासेन मनुष्याणां हिताय संक्षिप्तं च। तस्य प्रमाणं निर्दिश्य सृष्टिविषयाणां विस्तीर्णां सूचीं ददाति—प्राधानिक-प्राकृत-वैक्रतसृष्टयः, ब्रह्माण्डं तदावरणानि, गुणाधिष्ठितदेवकार्याणि, प्रजापतिसर्गः, पृथिव्युद्धरणं, ब्रह्मणो दिनरात्रि-आयुःपरिमाणम्, युग-कल्पमानानि, धर्मव्यवस्थाश्च। ततः शैवप्रधानानि प्रतिपादयति—पुनःपुनर्लिङ्गोद्भवः, लिङ्गमूर्तेर्विशेषमहिमा, वाराणसी-तीर्थादीनि, पाशुपतयोगः, पञ्चाक्षरमन्त्रः, श्राद्ध-दान-प्रायश्चित्त-आहारनियमादयः। दक्ष-वृत्र-दधीचि-जालन्धर-कृष्णवंशनाशादयः आख्यानाः धर्मनियमस्य दैवकृपायाश्च दृष्टान्तत्वेन निर्दिश्यन्ते। अन्ते फलश्रुतिः—एतत्संक्षेपज्ञान-उपदेशाभ्यां शुद्धिः, उच्चलोकप्राप्तिश्च; परेष्वध्यायेषु विस्तरकथानुष्ठानाय भूमिका भवति।
अलिङ्ग-लिङ्ग-निरूपणं तथा प्राकृत-सृष्टिवर्णनम्
सूतो महेश्वरं शिवालिङ्गं निरूपयति—अव्यक्तं निर्गुणं नित्यं अविनाशि च। नामरूपात्मकं जगत् तस्य लिङ्गं, मायया अव्यक्तात् व्यक्तं चिन्हरूपेण प्रादुर्भवति। ततः शिवदृष्ट्या शैवी प्रकृतिः प्रवर्तते; तस्यां महत्, अहङ्कारः, तन्मात्राणि, पञ्च महाभूतानि (आकाश-वायु-अग्नि-आपः-पृथिवी) गुणैः सह जायन्ते। ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि मनश्चोत्पद्यन्ते, अन्ते आवरणैः परिवृतं ब्रह्माण्डम् (अण्डम्) निष्पद्यते। अनन्तानि अण्डानि सन्ति; प्रत्येकस्मिन् ब्रह्मा-विष्णु-भवाः कार्यं कुर्वन्ति, किन्तु गुणत्रयद्वारा सृष्टि-स्थिति-प्रलयेषु परमकर्ता महेश्वर एव। अयं अध्यायः एकस्मिन् शिवे बहुधा व्यक्तिं, तथा तस्य परात्परत्वं प्रतिष्ठाप्य, परवर्ती लिङ्गभक्तिं शैवसिद्धान्तं च आधारयति।
Adhyaya 4: अहोरात्र-युग-मन्वन्तर-कल्पमान तथा प्रलयान्ते सृष्ट्युपक्रमः
सूतो ब्रह्मणोऽहोरात्रयोः परम्परां वर्णयति—अहः सृष्टिः, रात्रिः प्रलय इति, न तु लौकिकदिवसरात्रिवत्। ततः कालमानस्य क्रमो निरूप्यते—मानुषनिमेषादि मुहूर्तपर्यन्तं, पितृणां दिनरात्रिवर्षमानं, देवानामयनद्वयं दिनरात्रिरूपं च। कृत-त्रेता-द्वापर-कलियुगानां सन्ध्यासहितं प्रमाणं, चतुर्युगसमाहारः, मन्वन्तरकल्पयोः (सहस्रचतुर्युगात्मकस्य) विस्तारश्च कथ्यते। शिवाज्ञया सर्वे विकाराः संह्रियन्ते; गुणेषु साम्ये प्रलयः, वैषम्ये सृष्टिरिति, शिव एव परमकारणम्। प्रलयान्ते ब्रह्मा जलमध्ये शयित्वा प्रबुध्य सृष्टिमारभते; वराहोपाख्यानस्मृत्या पृथिवी पुनरुद्धृता, पुनर्नवसृष्टेः क्रमाय भूमिका स्थाप्यते।
अविद्या-पञ्चक, नवसर्ग-क्रमः, प्रजापति-प्रसवः (Vibhaga 1, Adhyaya 5)
सूतो वर्णयति—स्रष्टुमिच्छतः स्वयम्भुवः ब्रह्मणः पुरतः पञ्चाविद्या-आवरणं समुत्पद्यते—तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रं, अन्धं; तेन आद्यः सर्गः ‘प्राथमिकः’ सन् अपि आध्यात्मिकफलहीनः। ततः सर्ग-क्रमः प्रकृत-वैक्रतभेदेन निरूप्यते—भूत-तन्मात्रेन्द्रियादिभ्यः देव-मनुष्य-कुमारसर्गपर्यन्तं चेतनाया देहधारण-क्रमः प्रदर्श्यते। एतस्मात् आधारात् ब्रह्मा कुमारान् महाप्रजापतींश्च जनयति; शतरूपायाः सन्तानाः, आकूतेः प्रसूतेश्च विवाहाः, दक्षस्य कन्याः धर्मादिभ्य ऋषिभ्यः प्रदत्ताः इति वंशानुक्रमः प्रवर्तते। सती मनसः कन्या शिवसम्बद्धा दर्श्यते; ब्रह्मा दक्षं रुद्राय तां दातुं नियुङ्क्ते, रुद्रस्य बहुरूपता तथा स्त्रीलिङ्ग-पुंलिङ्ग-प्रतीकवादश्च प्रतिपाद्यते, यत् परं लिङ्गतत्त्वं सूचयति। अन्ते धर्मस्य सन्ततिः तथा ऋषीणां प्रजाः कथ्यन्ते, येन अनन्तराध्यायेषु रुद्र-शैवव्रत-पूजा-मोक्षविषयः प्रवाहः स्थाप्यते।
अग्नित्रय-पितृवंश-रुद्रसृष्टि-वैराग्योपदेशः
सूतोऽग्नेः त्रयः प्रधानप्रकाराः—पवमानः, पावकः, शुचिश्च—तेषां भेदान् वंशान् च यज्ञकर्मणि तेषां महत्त्वं च निरूपयति। ततः पितॄणां विभागः—अग्निष्वात्ताः, बर्हिषदश्च—प्रसिद्धसन्ततयः (मेना-प्रभृतयः) च कथ्यन्ते, यज्ञवंशेन लोकमानवपरम्परायाः स्थैर्यं दर्श्यते। अनन्तरं शैवकेन्द्रे सती पार्वती भवति; रुद्रो नीललोहितः बहून् रुद्रान् सृजति ये चतुर्दशभुवनानि व्याप्नुवन्ति। ब्रह्मा तान् अमरान् शुद्धान् रुद्रान् स्तौति, मर्त्यसृष्टिं याचते; शिवः सृष्टिधर्मं न स्वीकुर्वन् ब्रह्माणं जरामरणबद्धसृष्टौ प्रवर्तयति। उपसंहारे शिवः स्थाणुरूपेण स्थित इति, योगविद्यया क्रमवैराग्येन मोक्षः, शङ्करशरणागत्या पापिनोऽपि नरकात् मुच्यन्ते इति उपदिश्यते; ततः के नरकं यान्ति केन कर्मणा इति प्रश्नस्य भूमिका भवति।
प्रसाद-ज्ञान-योग-मोक्षक्रमः तथा व्यास-रुद्रावतार-मन्वन्तर-परम्परा
सूतोऽत्र शङ्करस्य आद्यं माहात्म्यं रहस्यरूपेण प्रकाशयति—योगिनोऽष्टसाधनसम्पन्ना दयादिगुणयुक्ताश्च स्युः, तथापि कर्मफलात् स्वर्गनरकप्राप्तिः भवति। निर्णायकः क्रमः—प्रसादः→ज्ञानम्→योगः→मोक्षः—इति, शिवप्रसाद एव मुक्तेः प्रेरकः। ऋषयः पृच्छन्ति—चिन्तारहितः शिवः कथं प्रसादं ददाति, योगमार्गे कदा स उदेति? रोमहरषणः वंशकालपरम्परया उत्तरं निरूपयन् द्वापरेषु व्यासावतारान्, कलौ रुद्रस्य योगाचार्यावतारान् तेषां शिष्यान् च सर्वावर्तेषु निर्दिशति। वराहकल्पे मन्वन्तराणि अपि गणयित्वा, सर्वे भूताः पशवः, शिवः पशुपतिरिति प्रतिपाद्य, रुद्रोक्तं पाशुपतयोगं उच्चनीचसिद्धि-प्राप्त्यै अन्ते मोक्षाय च साधनं दर्शयति; अनन्तरं प्रसाद-दीक्षा-शैवयोगविधीनां विस्तराय भूमिका भवति।
Adhyaya 8: Yogasthanas, Ashtanga Yoga, Pranayama-Siddhi, and Shiva-Dhyana leading to Samadhi
अस्मिन्नध्याये सूतः देहे योगस्थानानि निर्दिशति—नाभौ, कण्ठे, भ्रूमध्ये च। एकाग्रतया आत्मज्ञानलाभो योग इति, स च शिवप्रसादाधीनः; योगः महेश्वरस्य निर्वाणावस्था इति चोच्यते। ज्ञानात् तथा इन्द्रियवृत्तिनिग्रहात् पापदाहः। अनन्तरं अष्टाङ्गयोगः—यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधिः—विस्तरेण प्रतिपाद्यते; यमेषु अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहाः, नियमेषु शौच-तपस्-दान-स्वाध्याय-उपस्थनिग्रह-व्रत-उपवास-मौन-स्नानादयः। प्राणायामस्य मात्रागणना, भेदाः, लक्षणानि, वायुबुद्धिप्रसादनं च निरूप्य शान्ति–प्रशान्ति–दीप्ति–प्रसादफलप्राप्तिः कथ्यते। अन्ते शैवध्यानं—ओंकारं ज्वालासदृशशुद्धिरूपेण चिन्तयन्, पद्ममण्डलादीनि भावयन्, हृदि नाभौ भ्रूमध्ये च शिवं संस्थाप्य, अन्ततः निर्गुणं अनिर्वचनीयं अजं ब्रह्म शिवमेव ध्यायेत्; एतैः आचार-शरीर-ध्यानपूर्वकैः शिवसाक्षात्कारस्य स्थैर्यं साध्यते।
योगान्तरायाः, औपसर्गिकसिद्धयः, परवैराग्येन शैवप्रसादः
सूतो योगिनं विचालयन्ति ये दश योगान्तरायाः—आलस्यादारभ्य विषयतृष्णापर्यन्ताः—तान् निरूपयति, तेषां चान्तःप्रवृत्तिं वदति: ज्ञानसंशयः, चित्तचाञ्चल्यं, साधनाश्रद्धा, मोहबुद्धिः, तथा स्वाभाविकी त्रिविधा दुःखता (आध्यात्मिक-आधिभौतिक-आधिदैविक)। अनन्तरं विघ्नशमनानन्तरं ये औपसर्गिकाः सिद्ध्यनुभवाः जायन्ते—प्रतिभा, श्रवणं, दर्शनं, आस्वाद/वेदना, दिव्यगन्धानुभवः—तथा लोकभेदेषु भूततत्त्वैश्वर्यविस्तारः (पार्थिवादि ब्रह्मिकज्ञानपर्यन्तः) कथ्यते। एताः सिद्धयः न परमार्थाः; ब्रह्मलोकपर्यन्तमपि वैराग्येण संयमेन च त्याज्याः। यदा योगी सर्वं परित्यज्य मनः प्रशमयति तदा महादेवप्रसादः प्रादुर्भवति, धर्म-ज्ञान-ऐश्वर्य-वैराग्य-अपवर्गान् ददाति; एवं पाशुपतयोगनिष्ठा परं प्रवर्तते।
आचार्य-धर्मलक्षण-श्रद्धाभक्तिप्राधान्यं तथा लिङ्गे ध्यान-पूजाविधानसंकेतः (Adhyaya 10)
शैवोपदेशप्रवाहे सूतः सिद्धद्विजसाधूनां गुणान्—दमं सत्यं अलोभं श्रुतिस्मृतिपारगत्वं च—वर्णयति, यत्र श्रौतस्मार्तकर्मणोः अविरोधः तत्र महेश्वरः प्रसीदतीति। कर्मफलन्यायेन धर्माधर्मलक्षणं निरूप्य, शास्त्रार्थोद्धारकः आचार्यः आचारोपदेशकश्च इति दर्शयति। चतुर्ष्वाश्रमेषु ब्रह्मचर्यगृहस्थकर्मवाणप्रस्थतपः यतियोगैः साधुत्वं व्याप्तमिति, अहिंसा दया दानं शमः वैराग्यं संन्यासो ज्ञानं च शुद्धिकराणि इति च। अन्ते श्रद्धामूलिका भक्तिः प्रायश्चित्ततपःप्रचुरतामपि अतिशयेन जयतीति प्रतिपाद्यते। वाराणस्यां (अविमुक्ते) देवी महादेवस्य तुष्टिपूजाविधिं पृच्छति; शिवः ब्रह्मणः पूर्वप्रश्नं स्मृत्वा वदति—श्रद्धया वश्यः, लिङ्गे ध्येयः, पञ्चास्यरूपेण पूज्यश्च—इति; एवं श्रद्धापूर्वक-लिङ्गोपासनाया मोक्षहेतुत्वं सूच्यते।
Brahmā’s Yogic Vision of Sadyōjāta in the Śvetalohita Kalpa
ऋषयः पृच्छन्ति—कथं ब्रह्मा श्वेतलोहितकल्पे महेश्वरं सद्योजातं तथा वामदेवाघोरईशानरूपेण ददर्श। सूतः कथयति—ब्रह्मा परमध्यानसमाधौ शिखाधरं तेजोमयं श्वेतलोहितकुमारं पश्यति, तं ब्रह्मरूपिणमीश्वरं हृदि निधाय ध्यानयोगं प्रवर्ध्य सद्योजातस्य भक्त्या पूजनं करोति। तस्य पार्श्वात् श्वेतवर्णाः परिचराः शिष्याश्च—सुनन्दो नन्दनो विश्वनन्द उपनन्दनश्च—प्रादुर्भवन्ति। श्वेतो नाम महर्षिः प्रकटते, तस्मात् हरः प्रादुर्भूत इति श्रूयते। समागताः मुनयः तीव्रभक्त्या शरणं यान्ति, नित्यं ब्रह्म महेश्वरं स्तुवन्ति। द्विजाः ये विश्वेश्वरे शरणं गत्वा प्राणायामं कुर्वन्ति, मनो ब्रह्मणि स्थापयन्ति, ते पापरहिताः तेजस्विनो भूत्वा विष्णुलोकात् परं रुद्रलोकं यान्ति।
रक्तकल्पे वामदेवदर्शनं चतुर्कुमारोत्पत्तिः
सूतो रक्तकल्पं वर्णयति। ब्रह्मा पुत्रकामः घोरं ध्यानं कृत्वा रक्तविभूषितं तेजोमयं कुमारं ददर्श; उच्चध्यानात् स वामदेवो महादेव इति ज्ञातः। ब्रह्मा शिवं स्तुत्वा प्रणनाम; शिवो भक्त्या ध्यानबलेनैव दर्शनं भवतीति, कल्पेषु पुनः पुनः प्रयत्नेन शिवं जगद्धारकं साक्षात्करिष्यसीति च प्रत्यवदत्। तस्मात् शैवसङ्गमात् चत्वारः शुद्धाः ब्रह्मसदृशाः कुमाराः—विरजः, विबाहुः, विशोकः, विश्वभावनः—रक्तवस्त्रधारिणो रक्तलेपनयुक्ताश्च, ब्रह्मभावे वामदेवतत्त्वे च निष्ठिताः, प्रादुर्भूताः। सहस्रवर्षाणि पूर्णधर्मं लोकशिष्यहिताय उपदिश्य, अन्ते रुद्रे लीनाः, अक्षये प्रवेशेन मोक्षं सूचयन्ति। उपसंहारे द्विजानां वामदेवे युक्तानां भक्त्या महादेवदर्शनात् पापक्षयः, ब्रह्मचर्यसिद्धिः, रुद्रलोकप्राप्तिश्च—यतः पुनरावृत्तिर्दुर्लभा—इति; अनन्तरं शैवसाधनस्य दीर्घफलप्रसङ्गः प्रवर्तते।
पीतवासा-कल्पः, माहेश्वरी-दर्शनम्, रौद्री-गायत्री, महायोगेन अपुनर्भवः
सूतो वर्णयति—पीतवासानाम एकत्रिंशत्तमः कल्पः। प्रजासृष्टिकामो ब्रह्मा ध्यानं कृत्वा पीताम्बरभूषितं तेजोमयं दिव्यकुमारं ददर्श। ततः स अन्तर्मुखः सन् विश्वेश्वरं शरणं जगाम, महेश्वरात् परां माहेश्वरीं निर्गच्छन्तीं ददर्श। सा चतुर्पाद-चतुर्मुख-चतुर्भुज-चतुस्तनी-आदिबहुरूपा सर्वात्मकत्वं दिग्व्याप्तिं च सूचयति। महादेवः तां मतिः स्मृतिः बुद्धिश्चेति स्तुत्वा योगेन जगद्व्याप्य धर्मव्यवस्थां स्थापयितुं आज्ञापयत्; ब्राह्मणहिताय धर्मरक्षणाय सा रुद्राणी भविष्यतीति। शिवोपदेशेन ब्रह्मा रौद्रीगायत्रीं वैदिकीं जपन् शरणागत्या दिव्ययोगं ज्ञानमैश्वर्यं वैराग्यं च प्राप। तस्य पार्श्वात् तेजस्विनः कुमाराः प्रादुर्भूय महायोगं ब्राह्मणहिताय उपदिश्य अन्ते महेश्वरे लीनाः। एवमेव नियमयुक्ता ध्यानिनः पापं त्यक्त्वा शुद्धाः सन्तोऽपुनर्भवाय रुद्रे प्रविशन्ति; इत्थं शैवसाधनानां लोकव्यवस्थायाश्च प्रवाहः प्रवर्तते।
अघोरस्य प्रादुर्भावः कुमारकचतुष्टयं च योगमार्गः
सूतो वर्णयति—पूर्वकल्पे पीतवर्णस्य स्वयम्भुवो निर्गते नवे कल्पे एकार्णवे ब्रह्मा सृष्टिकामोऽतिचिन्ताकुलोऽभवत्। तस्य ध्यानात् कृष्णवस्त्रधरो ज्वलत्तेजाः बालरूपोऽघोरः/महेश्वरः स्वयम्भूतेजसा प्रादुरभूत्। ब्रह्मा नमस्कृत्वा प्राणायामेन मनोनिवेशेन च तं हृदि निधाय ब्रह्मरूपतत्त्वं जिज्ञासते। पुनर्दर्शनं दत्त्वा तस्य पार्श्वात् चत्वारः कुमारकाः कृष्णवर्णा दीप्तिमन्तो निर्गताः। ते सहस्रं दिव्यवर्षाणि परमेश्वरं योगोपासनया सेवित्वा शिष्येभ्यो महायोगं प्रावर्तयन्। योगेन सिद्धा मनसा एव शिवं प्रविशन्ति, विश्वेश्वरस्य निरगुणं शुद्धं पदं प्राप्नुवन्ति। यः कश्चिद् विवेकी महादेवं एतेन योगेन ध्यायति स अविनाशं रुद्रं गच्छति—इति, शिवोपासनासाधनविस्ताराय परोऽध्यायः प्रवर्तते।
Aghora-Mantra Japa: Graded Expiations, Pañcagavya Purification, and Homa for Mahāpātaka-Nivṛtti
सूत उवाच—भयानके तमोमये कल्पे ब्रह्मा शिवं स्तौति। शिवोऽनुग्रहं कृत्वा वदति—अस्मिन्नेव रूपेऽहं निःसन्देहं पापानि विलापयामि। ततः स महापातकान्युपपातकानि च मनोवाक्कायिकदोषान्, आनुवंशिकान् आकस्मिकमलांश्च निर्दिश्य तेषां प्रायश्चित्तं अघोरमन्त्रजपं विधत्ते; संकल्पभेदेन जपविधिभेदेन च (मानस-वाचिक-उपांशु) प्रमाणसंख्या निर्दिष्टा। ब्रह्महत्या, वीरहत्या, भ्रूणहत्या, मातृहत्याः, गोहत्या, कृतघ्नता, स्त्रीहिंसा, सुरापानं, सुवर्णस्तेयं तथा सङ्गदोषजन्यपापानां च क्रमः कथ्यते। अनन्तरं रुद्रगायत्र्या सह पञ्चगव्यसंग्रहः (गोमूत्र-गोमय-क्षीर-दधि-घृत), कुशोदकस्य पात्रविधानं, घृत-चरु-समिध्-तिल-यव-व्रीहिभिः होमविधिः, स्नानं, शिवसन्निधौ मिश्रपानं, ब्रह्मजपश्च निरूप्यते। अतीवापराधिनोऽपि शुद्ध्यन्ति, कदाचित् क्षणेनैव; सर्वशुद्ध्यर्थं नित्यजपं प्रशस्य, शैवव्रतस्य नित्याचाररूपं मार्गं प्रस्थापयति।
ब्रह्मकृत-ईशानस्तवः तथा विश्वरूपदेवी-प्रकृतिरहस्योपदेशः
सूत उवाच—प्रलयानन्तरं विश्वरूपकल्पे पुनः सृष्टिरारभ्यते। प्रजासृष्ट्यर्थं ब्रह्मा ध्यानं करोति; तदा सरस्वतीसदृशी विश्वरूपा शक्तिः प्रादुर्भवति। ब्रह्मा अन्तर्मुखः सन् ईशानं शिवं ओंकारमूर्तिं कृत्वा दीर्घस्तवेन स्तौति—सद्योजात-वामदेव-रुद्र-कालरूपाणि च प्रशंसति। अस्य स्तोत्रस्य फलम् उक्तम्—एकवारपाठोऽपि, श्राद्धकाले पाठश्च, ब्रह्मलोकप्राप्तिं परां गतिं च ददाति। तुष्टः शिवो ब्रह्मणे वरं ददाति; ब्रह्मा तु चतुर्मुखीं चतुष्पादीं बहुनेत्रां बहुभुजां विश्वरूपदेवीं नाम-गोत्र-शक्ति-कार्यविषये पृच्छति। शिवः ‘सर्वमन्त्ररहस्यं’ प्रकाशयन् तां प्रकृतिं जगद्योनिं विश्वगां गां गायत्रीं च, गौरीं मायां विद्यां हैमवतीं च इति व्याचष्टे, द्वात्रिंशद्गुण-द्वात्रिंशदक्षरविधानसम्बन्धं च निर्दिशति। अन्ते तदनन्तरप्रसवाः, नियमयुक्तं योगपूजनं, रुद्रप्रवेशपर्यन्ता साधना च सूच्यते; परस्मिन्नध्याये सृष्टिक्रमः शैवमोक्षमार्गश्च प्रवर्तते।
Adhyaya 17: लिङ्गोद्भव—ब्रह्मविष्ण्वहङ्कार-शमनं, ओंकार-प्रादुर्भावः, मन्त्र-तत्त्वं च
सूतोऽग्रे कथितस्य लोकविन्यासस्य श्रवणपाठयोः पुण्यं प्रशंस्य उपसंहरति। ततः ऋषयः शैवगुह्यं पृच्छन्ति—लिङ्गं किम्, लिङ्गी कः, कुतः शिवो लिङ्गरूपे पूज्यते इति। ब्रह्मा व्याचष्टे—आद्या प्रधानप्रकृतिः ‘लिङ्ग’ इति, परमेेश्वरः ‘लिङ्गी’ इति; प्रलये सर्वभूतसंहारे तमसि जलराशौ केवलं तत्त्वमेवावशिष्यते। तदा स्रष्टृत्वविषये ब्रह्मविष्ण्वोर्विवादे अनन्तं ज्वलद् लिङ्गं प्रादुर्भूय अहङ्कारं शमयति, ज्ञानं च बोधयति। ब्रह्मा हंसो भूत्वा शिखरं, विष्णुर्वराहो भूत्वा मूलं अन्वेष्टुं प्रयतते; उभौ न प्राप्य लज्जितौ निवर्तेते। तस्माल्लिङ्गाद् ओंकारः प्रकटते—अ, उ, म्, नादः, तुरीयं च—येन वेद-मन्त्र-सृष्टितत्त्वं (बीज-योनि, हिरण्यगर्भः, लोकप्रादुर्भावः) संबध्यते। शिवस्य शब्दमयदेहः वर्ण-मन्त्रेषु विन्यस्यते, ऋग्यजुःसामाथर्वप्रवाहाः कर्म-चिकित्साद्यर्थाः च निर्दिश्यन्ते; अन्ते ब्रह्मविष्णू महेश्वरं स्तुत्या नमस्यतः। अस्मिन्नध्याये लिङ्गानन्त्येन अहङ्कारनिग्रहः, मन्त्रज्ञानोपासनया मोक्षमार्गश्च प्रतिपाद्यते।
विष्णुरुवाच—एकाक्षर-प्रणव-लिङ्ग-व्याप्ति-शिवस्तोत्रम्
अस्मिन्नध्याये विष्णुना रुद्रशिवं प्रति निरन्तरं स्तोत्रं प्रवर्तते। एकाक्षरप्रणवस्य (अ-उ-म्) व्याख्याने ‘अ’ रुद्रः आत्मरूपः, ‘उ’ आदिदेवो विद्यादेहः, ‘म्’ तृतीयतत्त्वं शिवः परमात्मा सूर्याग्निसोमप्रभः इति निर्दिश्यते। ततः शिवः रुद्राणां प्रभुः, पञ्चब्रह्ममुखरूपः (सद्योजात-वामदेव-अघोर-ईशान) तथा ऊर्ध्वलिङ्गः लिङ्गी च इति स्तूयते। अग्नि-वायु-जल-पृथ्वी-आकाशेषु तथा तन्मात्रेषु (शब्द-स्पर्श-रस-गन्ध) व्याप्तिं दर्शयन् अरूपः सन् सुरूपोऽपि इति प्रतिपाद्यते। अन्ते फलश्रुतिः—एतत्स्तोत्रपाठो वा वेदविद्भ्यः ब्राह्मणेभ्यः उपदेशो वा पापनाशकः, भक्तं ब्रह्मलोकप्राप्त्यै उन्नयति; परं प्रवचनं स्तुतितः कर्म-तत्त्वस्पष्टीकरणं प्रति प्रवर्तते।
Mahādeva’s Boon: Unwavering Bhakti, Tri-functional Cosmos, and the Supratiṣṭhā of Liṅga-Arcā
सूतो वर्णयति—ब्रह्मविष्ण्वोः पुरतः महादेवः प्रसन्नः प्रादुरभवत्; तस्य दर्शनमात्रेण भयापगमः लोकव्यवस्थाच पुनः प्रतिष्ठिता। स स्वदेहपार्श्वयोः ब्रह्मविष्णू उत्पन्नाविति दर्शयन् तयोः परतन्त्रत्वं तथापि जगदुपकारकत्वं च प्रतिपादयति। वरं दत्त्वा विष्णोः न राज्यं, किन्तु नित्याव्यभिचारिणी भक्तिरिति याचनां शृणोति; शिवः ब्रह्मविष्ण्वोः स्थिरां भक्तिं ददाति। पूर्वविवादं शमयन् सर्ग-स्थिति/रक्षा-लयकर्माणि निर्दिश्य स्वं निर्गुणं परमेश्वरं घोषयति; विष्णुं मोहत्यागाय ब्रह्मरक्षणाय च नियुङ्क्ते, पद्मकल्पे भविष्यत्प्रत्यभिज्ञानं च सूचयति। तिरोभावानन्तरं लिङ्गार्चा त्रैलोक्ये सुप्रतिष्ठिता; लिङ्गवेदी देवीरूपा, लिङ्गं साक्षात् शिव इति निश्चीयते। लिङ्गसन्निधौ एतत्कथाश्रवण-पाठेन भक्तः शिवतां प्राप्नोतीति मोक्षप्रतिज्ञया अध्यायः समाप्तः।
एकार्णव-सृष्टिक्रमः, ब्रह्म-विष्णु-परस्परप्रवेशः, शिवस्य आगमनं च
सूतो वर्णयति—सृष्टेः पूर्वं एकार्णवे अनन्तशय्यायां नारायणः शयितः। तस्य नाभेः महापद्मं समुत्पन्नं, तस्मात् पद्मयोनिर्ब्रह्मा प्रादुरभवत्। ब्रह्मणा विष्णुं प्रति प्रश्नः कृतः, मायया सूक्ष्मः स्पर्धाभावश्च जातः। विष्णुः ब्रह्मणो मुखं प्रविश्य तस्मिन्नन्तर्गतान् लोकान् ददर्श; अनन्तरं ब्रह्मा विष्णोः उदरं प्रविश्य तस्य अन्तं न प्राप्य नाभिमार्गेण पद्मनाल्या निष्क्रान्तः। ततः सागरः कम्पितः, घोरः सर्वव्यापी कारणातीतः शिवः आगत्य तद्विकारं स्वपदविक्षेप-श्वासहेतुम् आह। ब्रह्मणो दर्पः शमितः; विष्णुः शिवं प्रति नमस्कर्तुं उपदिश्य तं पुरातनं कारणं बीजानां बीजं च स्तौति। अन्ते शैवसिद्धान्तः—शिवो निष्कलः सकलश्च; आदिलिङ्गबीजं योन्या सह हिरण्यगर्भाण्डं जनयति, तस्माद् ब्रह्मा, ततः सनकादयः, तथा कल्पेषु मायाव्यापारः प्रवर्तते; परं शिवमहिम्नः स्तोत्र-प्रणव-सम्यग्ज्ञानरूपा शिक्षा प्रास्ताव्यते।
ब्रह्मनारायणस्तवः — शिवस्य प्रभवत्व-प्रतिपादनम्
सूत उवाच—विष्णुः ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा वैदिकैर्नामभिः तत्त्वसूचकैश्च विशेषणैः शिवं स्तौति। स्तोत्रस्य केन्द्रं ‘प्रभवे नमः’ इति; शिवः वेदस्मृतियोगसांख्यादीनां, सर्गमन्वन्तराणां, कालपरिमाणस्य (क्षणलवऋतुमासादेः) तथा प्रकृतेः घटकानां (द्वीपसमुद्रपर्वतनदीऔषधीनाम्) मूलकारणं निरूप्यते। ततः रुद्रस्वरूपस्य उग्रशान्तत्वं, विशेषनिर्विशेषत्वं, स्थूलसूक्ष्मत्वं, दृश्यादृश्यत्वं, नानावर्णरूपत्वं च वर्ण्यते; शस्त्राणि, गणाधिपत्यं, पशुपतित्वं, महाकालश्मशानलीला च सूच्यते। अन्ते शिवतत्त्वज्ञानात् ध्यानक्षयेन अमृत्युपदप्रवेशः, शुद्धकर्मभिः दिव्यभोगप्राप्तिश्च—उभौ मार्गौ प्रदर्श्येते। फलश्रुतौ श्रवणकीर्तनजपाः अश्वमेधतुल्यपुण्यकराः ब्रह्मलोकप्रदाश्च इति, परेषां शैवोपासनाप्रसङ्गानां भूमिका क्रियते।
Adhyaya 22 — शिवानुग्रहः, ब्रह्मतपः, एकादशरुद्राः तथा प्राणतत्त्वम्
सूत उवाच—महाप्लावने घोररूपे पद्मयोनी पद्मनेत्रौ ब्रह्मविष्णू सत्यस्तुतिनम्रताभ्यां तुष्टं उमापतिं त्रिलोचनं दृष्ट्वा तेन क्रीडया परीक्षितौ। तयोः स्वभावं ज्ञात्वा शिवो वरं ददौ; विष्णुः शिवे दृढां भक्तिमेव याचते, तां शिवो दत्त्वा विष्णोः पदं अनुमन्य स्वानुग्रहेणैव परत्वं स्थापयति। ततः शिवो ब्रह्माणं स्पृष्ट्वा अनुगृह्य तिरोऽभवत्। ब्रह्मा शक्तिमान् सृष्ट्यर्थं घोरं तपः चकार; फलाभावे क्रोधः समुत्पन्नः, अश्रूणि पेतुः, तेषु सर्पाकाराः प्रबलाः प्रादुर्भूताः—क्रोधविकृतसृष्टेः प्रतीकाः। क्रोधात् मूर्च्छितो ब्रह्मा मृतवत् अभवत्; तस्य देहात् एकादश रुद्राः प्रादुर्भूताः, रुदनात् ‘रुद्रा’ इति नाम, रुद्रः प्राणरूपः सर्वभूतेषु स्थित इति चोक्तम्। नीललोहितस्त्रिशूलि शिवः ब्रह्मणः प्राणान् पुनरादधे; ततः ब्रह्मा सर्वव्यापिनं प्रभुं दृष्ट्वा शिवस्य आदितत्त्वं पप्रच्छ, येन परा शैवसिद्धान्तप्रवृत्तिः उपक्रम्यते।
Adhyaya 23: श्वेत-लोहित-पीत-कृष्ण-विश्व-कल्पेषु रुद्रस्वरूप-गायत्री-तत्त्ववर्णनम्
सूतो वदति—शिवः स्मितपूर्वं ब्रह्माणं शिक्षयति यत् कल्पानुक्रमे सः श्वेत-लोहित-पीत-कृष्णवर्णरूपाणि धारयति, तथा गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता तदनुरूपा भवति। ब्रह्मणः तपसा योगप्रत्यभिज्ञया शिवः प्रथमं सद्योजातः, ततः वामतत्त्वेन वर्णविपर्ययेण वामदेवः, अनन्तरं तत्पुरुषः ज्ञायते। शिवः घोररूपं प्रकाश्य सत्यविदां प्रति अघोरशान्तिं प्रतिजानाति, अन्ते विश्वरूपं दर्शयति; सावित्री/गायत्री विश्वरूपा सर्वरूपा च भवति। ततः चतुर्विधं जगद्विन्यासं—चतुर्युगं, धर्मस्य चतुष्पादत्वं, चत्वार आश्रमाः, वेद-वेध्यविभागाश्च—विस्तरेण वर्णयति; भूरादिलोकान् गणयन् विष्णुलोकं रुद्रलोकं च दुर्लभौ, पुनरावृत्तिरहितौ इति दर्शयति, ये जिताहङ्कारकामक्रोधैः संयतद्विजैः प्राप्येते। ब्रह्मा नमस्कृत्य गायत्र्या महेश्वरज्ञानिनां परमपदं याचते; शिवः अनुमन्यते—एतज्ज्ञानं ब्रह्मसायुज्यप्रदं मोक्षहेतुरिति।
ध्यानयोगेन रुद्रदर्शनम् — रुद्रावतार-परिवर्तक्रमः, लकुली (कायावतार), पाशुपतयोगः, लिङ्गार्चन-निष्ठा
सूतो ब्रह्मणः रुद्रं प्रति भक्तिपूर्वकं प्रश्नं वर्णयति—कदा केन साधनेन द्विजातयः महादेवस्य बह्वीः तनवो द्रष्टुं शक्नुवन्ति? शिवः निषेधेनोत्तरं ददाति—तपसा व्रतैर्दानैस्तीर्थफलैः क्रतुभिर्दक्षिणाभिः धनैर्वेदाध्ययनैश्च साक्षाद्दर्शनं न सिध्यति; निर्णायकं साधनं ध्यानमेव। ततः स युगान्त-परिवर्तेषु दीर्घं भविष्यक्रमं दर्शयन् पुनःपुनः ‘अहं … रूपेण भविष्यामि’ इति वदति, सह शिष्यनामानि च निर्दिशति; ये महेश्वरयोगेन ध्याननिष्ठया रुद्रलोकं यान्ति, दुर्लभं पुनरागमनम्। अन्ते प्रसिद्धं लकुली/कायावतार-प्रकरणं—योगमायया मृतदेहप्रवेशः ब्राह्मणहिताय—पाशुपतसिद्धानां लक्षणानि च (भस्म, लिङ्गार्चनं, जितेन्द्रियता, ध्याननिष्ठा) निरूप्यन्ते। पाशुपतयोगः संसारबन्धच्छेदाय ज्ञानमार्गप्रकाशक इति, पञ्चाक्षरी-अनिवार्यता च प्रतिपाद्यते। उपसंहारे ब्रह्मा विष्णोः तत्त्वं पृच्छति; शिवः प्रत्याह—देवा मुनयश्च लिङ्गपूजया पदानि प्राप्नुवन्ति, लिङ्गार्चनविना निष्ठा न भवति; ततः शिवोऽन्तर्धीयते, ब्रह्मा सृष्टिं पुनरारभते।
लिङ्गार्चनपूर्वकं स्नानाचमनविधिः (Snana–Achamana as Preparation for Linga-Archana)
ऋषयः सूतं रोमहार्षणं पृच्छन्ति—लिङ्गमूर्तिरूपेण महादेवः कथं पूज्यते इति। सूतः कैलासे शिवेन देव्यै उपदिष्टं, ततः नन्दिना, सनत्कुमाराय, व्यासाय च प्रवृत्तं परम्परागुरुक्रमं निरूप्य विधेः प्रमाण्यं स्थापयति। ततः शिवपूजापूर्वकं पापक्षयकरं स्नानं निर्दिश्य वरुणस्नानम्, आग्नेयस्नानम्, मन्त्रस्नानम् इति त्रिविधं वर्णयति; पवित्रोदकेनाभिषेकं, रुद्रसम्बद्धमन्त्रैः तथा पञ्चब्रह्म-पवित्रकादिभिः जपं च विधत्ते। अत्र सिद्धान्तः—अन्तःशुद्धिः (भावः) एव मुख्यः; तदभावे पवित्रस्नानमपि निष्फलम्। अन्ते मन्त्रयुक्तमाचमनं, शुद्धिकर्म, हिंसापापनिवारणार्थं प्रदक्षिणा च उक्ता; एवं शुद्ध्यनन्तरं परं लिङ्गार्चनाय भक्तः प्रवर्तते।
स्नानविधिः — गायत्र्यावाहन, सूर्यवन्दन, तर्पण, पञ्चमहायज्ञ, भस्मस्नान, मन्त्रस्नान
अस्मिन्नध्याये नन्दी शिवपूजायै पूर्वं नित्यशौचक्रमं सम्यगुपदिशति। आदौ वेदमातरं गायत्रीं आवाह्य पाद्याचमनीयार्घ्यदानं, ततः प्राणायामः प्रणवयुक्तो जपश्च क्रमसंख्याभिः; अनन्तरं विसर्जनम्। पश्चात् वैदिकसूक्तैः सूर्यवन्दनं प्रदक्षिणा च, ततो देवर्षिपितृतर्पणं पुष्पोदक-कुशोदक-तिलोदकैः, यथोक्तोपवीतस्थितिभिः अङ्गुलिमुद्राभिश्च। पञ्चमहायज्ञाः—ब्रह्मदेवभूतमानुष्यपितृयज्ञाः—निरूप्य ब्रह्मयज्ञस्य परत्वं, तदनुष्ठानाभावे दोषश्च कथ्यते; ब्रह्मयज्ञाचमनं वेदपुराणेतिहासकल्पादिसम्मानार्थं स्पर्शविधिना सह। अन्ते बाह्यस्नानं, सम्यग्होमसमुद्भवभस्मना भस्मस्नानं, पञ्चब्रह्ममन्त्रैः अङ्गन्यासः, ‘आपो हिष्ठा’ इत्यादिभिः ऋग्यजुःसाममन्त्रैर्मन्त्रस्नानं च विधीयते; संक्षेपेणापि श्रद्धया कृतं परं पदं नयतीति।
लिङ्गार्चनविधिक्रमः—शुद्धि, न्यास, आसनकल्पना, अभिषेक, स्तोत्र-प्रदक्षिणा (Adhyaya 27)
अस्मिन्नध्याये शैलादिः लिङ्गार्चनस्य संक्षिप्तं विधिक्रमं निरूपयति। स्नात्वा साधकः पूजास्थानं प्रविश्य त्रिवारं प्राणायामं कृत्वा पञ्चवक्त्रालङ्कृतं त्र्यम्बकं ध्यायेत्। ततः शैवदेहभावनां स्वीकृत्य देहशुद्धिं मन्त्रन्यासं च करोति, प्रणव-पञ्चाक्षरीप्रधानम्। अर्चनास्थानस्य पात्राणां च (प्रोक्षणी-अर्घ्य-पाद्य-आचमनीयादीनाम्) संस्कारः, शीतलजलेन चन्दन-उशीरा-कर्पूर-पुष्प-धान्य-भस्मादिभिः पूरणं निर्दिश्यते। सिद्ध्यादिस्थानविन्यासयुक्तं पद्मासनं कल्पयित्वा शिवपीठिकापर्यन्तं न्यस्य, पञ्चब्रह्मादिमन्त्रैः (रुद्रगायत्र्यादिभिः) देवतामावाह्य स्थिरीकरोति। सुगन्धितोदकैः पञ्चगव्येन घृतेन मधुना इक्षुरसेन च शुद्धपात्रैः (स्वर्ण-रजत-ताम्र-शङ्ख-मृण्मयैः) अभिषेकः; ततः वैदिक-शैवसूक्तानां सूची लिङ्गस्नानसिद्ध्यर्थं प्रदर्श्यते। वस्त्र-उपवीत-गन्ध-धूप-दीप-नैवेद्याद्युपचाराः, प्रदक्षिणा नमस्कारश्च विधीयते। अन्ते परस्मिन्नुपदेशे बाह्यलिङ्गार्चनात् आभ्यन्तरार्चनं प्रति गमनं, निःशकलशिवानुभवपर्यन्तं क्रमः, घोषितः।
आभ्यन्तरध्यान-तत्त्वगणना-चतुर्व्यूहयोगः (Adhyaya 28)
पूर्वोक्तलिङ्गार्चनविधेः परं शैलादिः आभ्यन्तरध्यानस्य क्रमं निरूपयति—बिम्बं, गुणान्, आत्मनः आवरणानि च, येन महादेवस्य निष्कल-सकलरूपयोः उपासना सिध्यति। ततः साङ्ख्यवत् तत्त्वगणना प्रदर्श्यते—अव्यक्तात् महत्, अहङ्कारः, तन्मात्राणि, इन्द्रियाणि, मनः, भूतानि च; शिवः षड्विंशतितत्त्वं, जगद्धर्मव्यवस्थायाः सत्यकर्ता इति घोष्यते। निष्क्रियस्य शुद्धस्य प्रभोः कर्तृत्वसमस्या सनत्कुमारेण पृष्टा; शैलादिः कालस्य, मनोविभ्रमस्य च उपपत्त्या समाधानं ददाति, जगत् शिवस्य मूर्त्यष्टकरूपं (भूतानि, ज्योतींषि, यजमानश्च) इति च दर्शयति। अन्ते चतुर्व्यूहध्यानं—रुद्रेन्द्रसोमनारायणदृष्टीनां समन्वयेन—अद्वैतभावं ‘शैवोऽहम्/सोऽहम्’ इति स्थिरीकरोति। उपसंहारे आभ्यन्तरार्चकानां प्रमाण्यं, निन्दावर्जनं, तथा शैवाचारस्य मोक्षोपदेशस्य च नैतिकभूमिः प्रतिपाद्यते।
दारुवनलीला—नीललोहितपरीक्षा, ब्रह्मोपदेशः, अतिथिधर्मः, संन्यासक्रमः
सनत्कुमारो दारुवने किं वृत्तमिति श्रोतुमिच्छति। सूतनिवेदने शैलादिः कथयति—ऋषयः रुद्रार्थं घोरं तपः चक्रुः; तेषां प्रवृत्तिनिवृत्तिविवेकं परीक्षितुं शिवो नीललोहितो दिगम्बरः विकृतवेषेण दिव्यवनं प्रविवेश। स्त्रियो मोहिताः, ऋषयस्तु कटुवचनैः महादेवं न प्रत्यभिज्ञाय तपोभङ्गं प्राप्नुवन्; अहङ्कारस्य दोषः प्रदर्शितः। ते ब्रह्माणं प्रति गत्वा निवेदयन्ति; ब्रह्मा तान् गर्हयित्वा परमेेश्वर एव स इति प्रकाशयति, अतिथिः सुन्दरः असुन्दरः वा न कदापि तिरस्कर्तव्य इति उपदिशति। ततः सुदर्शनाख्यानं कथयति यत्र अतिथिपूजया मृत्युरपि जितः, अतिथिसत्कारः शिवपूजैव इति प्रतिष्ठाप्यते। अन्ते ब्रह्मा संन्यासक्रमं वर्णयति—वेदाध्ययनं, गृहस्थधर्माः, यज्ञाः, वानप्रस्थनियमाः, विधिवत् त्यागः, तपांसि—येन शिवसायुज्यं लभ्यते; दृढभक्त्या तु सद्यः मोक्षः अपि सिध्यतीति।
श्वेतमुनिना कालस्य निग्रहः (मृत्युञ्जय-भक्ति-प्रसादः)
शैलादिः ऋषीन् प्रति ब्रह्मणा कथितां श्वेतमुनि-पुण्यकथां निवेदयति। जरा-जीर्णः श्वेतः लिङ्गपूजायां रुद्रजपपरः सन् कालेनोपसृतः; कालो रौद्रकर्मणां निष्फलतां वदन् यमलोकं नेतुमधिकारं मन्यते। श्वेतः दृढशैवविश्वासेन प्रत्यवदत्—लिङ्गे रुद्रः सन्निहितः, स एव देवानां मूलम्; अतः कालः निवर्तताम्। क्रुद्धः कालः पाशेन तं बद्ध्वा लिङ्गस्थदेवताया इव निष्क्रियत्वं परिहासयति। तदा सदाशिवः अम्बिकानन्दिगणैः सह शीघ्रं प्रादुर्भूय केवलदृष्ट्या अन्तकं निगृह्य हत्वा भक्तं रक्षति। अनन्तरं सिद्धान्तः—भुक्तिमुक्त्यर्थं मृत्युञ्जयशङ्करं पूजयेत्; वादमात्रं न, एकान्तभक्त्या भवं शरणं गत्वा शोकात् प्रमुच्यते। ब्रह्मा चोपदिशति—दानतपोयज्ञवेदयोगनियमैः केवलैः शिवभक्तिर्न सिध्यति; मुख्यतः शिवप्रसादेनैव। पाशुपतभक्त्या चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धिः मृत्युविजयश्च, दधीचिब्रह्मश्वेतादिभिः दृष्टान्तितम्।
देवदारुवनौकसां प्रति ब्रह्मोपदेशः—लिङ्गलक्षण-प्रतिष्ठा-विधिः, शिवमायारूपदर्शनं, स्तुतिः
सनत्कुमारः देवदारुवनवासिनां मुनिनां शिवकृपया शरणप्राप्तिं पप्रच्छ। उत्तरं ब्रह्मोपदेशरूपेण—महादेव एव परमोऽधीश्वरः, देवानां ऋषीणां पितॄणां च स्वामी; प्रलये स कालरूपो भूत्वा भूतानि संहरति, स्वतेजसा पुनः सृजति। ततः लिङ्गनिर्माण-लक्षण-प्रतिष्ठाविधिः कथ्यते—वृत्तचतुरश्राष्टाश्र-षोडशाश्रादि-आकारैः सम्यग्लक्षणयुक्तं लिङ्गं, तदनुरूपा वेदिका, गोमुखीनिर्गमः, परितः पट्टिका, शुभद्रव्यचयनं, मध्ये कलशस्थापनं, शुद्धद्रव्यैः अभिषेक-प्रोक्षणादि च। मुनयः संवत्सरं तपोऽनुष्ठाय पूजयन्ति; वसन्ते शिवो भस्मधूसरः दिगम्बरः शूलाग्निदण्डधारी विचित्राचारः सन् योगमायां दर्शयति। ते कुटुम्बैः सह पूजयित्वा कायवाङ्मनसां दोषान् निवेद्य रुद्रस्य विश्वरूपैश्वर्यं स्तुवन्ति। प्रसन्नः शिवः दिव्यदृष्टिं दत्त्वा त्रिनेत्रं स्वस्वरूपं दर्शयति; विनय-सम्यगुपासनयोः पश्चात् दर्शनप्राप्तिः इति क्रमः सूच्यते।
ऋषिकृत-रुद्रस्तुतिः तथा संहाराग्नि-प्रश्नः (Kāma–Krodha–Lobha and the Fire of Dissolution)
ऋषयः तीव्रया रुद्रस्तुत्या शिवं दिग्वाससं त्रिशूलिनं भीषणं शुभं च वन्दन्ति—स एव अरूपः सुरूपः विश्वरूपश्च। पर्वतेषु मेरुः, नक्षत्रेषु चन्द्रः, ऋषिषु वसिष्ठः, वेदेषु ओंकार इति तं महिमानं निर्दिश्य भूतभविष्यत्सर्वावस्थाः तस्मिन्नेव दृश्यन्त इति वदन्ति। ततः ते कामक्रोधलोभविषादमदानां बन्धकान्तरशक्तीनां तत्त्वं जिज्ञासन्ते। महाप्रलये च शिवः ललाटात् संहाराग्निं सृजति; लोकाः ज्वालाभिः परिवृताः, विकृताग्नयश्च बहवो जायन्ते; चराचरभूतानि शिवजेनाग्निना दह्यन्ते इति स्मृत्वा रक्षणं मार्गदर्शनं च याचन्ति। अन्ते ते शरणं गत्वा वदन्ति—अनन्तेषु भूतप्रकारेषु तस्य रूपाणां पारं न प्राप्नुमः; एषा कथा तदनन्तरं तेषां संहारशक्तीनां अर्थनियमनातीतत्वं शिवाज्ञया प्रसादेन च निरूपयितुं प्रवर्तते।
Adhyaya 33: Pashupata Conduct, Bhasma-Vrata, and Shiva’s Boon to the Sages
नन्दी कथयति—ऋषीणां स्तवश्रवणेन प्रसन्नो महेश्वरः तस्य स्तवस्य पाठश्रवणाध्यापनयोः महिमानं प्राह, योग्येभ्यः गणपत्यसदृशं पदं ददौ। ततः स्वात्मन एवोत्पन्नयोः स्त्रीलिङ्गस्य (प्रकृतेः) पुंलिङ्गस्य (पुरुषस्य) च युगलतत्त्वेन सृष्टिव्यवस्थां निरूप्य, लिङ्गचिह्नितेऽपि अद्वैतशैवसिद्धान्तं स्थापयामास। दिग्वाससम्/उन्मत्तवत् बालवत् दृश्यं शिवभक्तं ब्रह्मवक्तारं तपस्विनं न उपहसेत् न निन्देत् इति धर्मानुशासनं दत्तवान्। भस्मधारिणः संयतवाक्मनःकायाः ध्याननिष्ठा ब्राह्मणाः महादेवपूजकाः रुद्रलोकं प्राप्य पुनर्न निवर्तन्ते इति प्रशशंस; भस्मव्रतिनां मुण्डतपस्विनां च अवमानो न कर्तव्यः—तेषां पूजनं शङ्करपूजनं, निन्दा महादेवनिन्दा इति। ततः भयमोहविमुक्ता ऋषयः शुद्धतोयैः कुशपुष्पैश्चाभिषेकं कृत्वा गुह्यमन्त्रैः हुंकारैश्च स्तुवन्तः अर्धनारीश्वरादीन् स्तोत्रैः समर्चयन्। प्रसन्नः शिवः वरं याचध्वम् इत्युक्ते, ऋषयः भस्मस्नानस्य, दिगम्बरत्वस्य, वामत्वस्य, प्रतिलोमतायाश्च, सेवनीयवर्जनीययोश्च अर्थान् पप्रच्छुः—अग्रिमोपदेशस्य प्रस्तावः।
Adhyaya 34: भस्ममहात्म्यं—अग्नीषोमात्मक-शिवतत्त्वं तथा पाशुपतव्रतप्रशंसा
अस्मिन्नध्याये भगवान् शिवोऽग्नीषोमभावेन स्वात्मतत्त्वं प्रकाश्य भस्मोत्पत्तिं पावनकार्यं च निरूपयति। अग्निना जगद् दग्धं तद् भस्मसात् कृतं पवित्रतमं, ‘भस्म’ इति शुभभावनया सर्वपापक्षयकरं च। भस्म ‘मद्वीर्यम्’ इति शिवशक्तेः प्रतिनिधिरूपेण वर्ण्यते; गृहेषु सूतिकागृहेषु च रक्षार्थं भस्मप्रयोगो लोकाचारः। भस्मस्नानात् शुद्धात्मा जितक्रोधेन्द्रियः शिवसमीपं गत्वा पुनरावृत्तिं न प्राप्नोति इति मोक्षाभिमुखता कथ्यते। पाशुपतव्रतयोगः पूर्वनिर्मितोऽनुत्तमश्च; बाह्यवस्त्रादपेक्षया क्षमा धृतिरहिंसा वैराग्यं मानावमानसमता च आन्तरिकावरणं श्रेष्ठमिति उपदिश्यते। त्रिकालभस्मस्नानं पापदाहकं शैवगणसम्बन्धं सिद्धिपथं च सूचयति; अन्ते जटिनो मुण्डिनो नग्ना मलिना वा शिवभक्ततपस्विनो न निन्द्याः, शिववत् पूज्याः इति निष्कर्षः।
Adhyaya 35 — दधीचि-क्षुप-युद्धम्, भार्गवोपदेशः, मृतसंजीवनी (त्र्यम्बक) मन्त्रः
सनत्कुमारप्रश्नोत्तरं शैलादिः कथयति—ब्रह्मपुत्रराजा क्षुपो दधीचेः सखापि ‘क्षत्रियश्रेष्ठता–विप्रश्रेष्ठता’विवादेन विरोधी जातः। अष्टलोकपालस्वरूपत्वाभिमानेन स अवमाननानिषेधं वदति; दधीचिः क्रोधात् प्रहरति, किन्तु क्षुपो वज्रेण तं पातयति। शोकाकुलो दधीचिः भार्गवं (शुक्रम्) स्मरति; स योगबलेन आगत्य शरीरसन्धानं कृत्वा शिवत्र्यम्बकपूजालब्धां ‘मृतसंजीवनी’विद्यामुपदिशति—‘त्र्यम्बकं यजामहे… सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्…’ इति, सत्यस्वाध्याययोगध्यानैर्मृत्युपाशच्छेदप्रार्थनया। लिङ्गसन्निधौ जपहोमाभिमन्त्रणजलपानविधिना मृत्युभयाभावो वज्रास्थित्वमवध्यत्वं च लभ्यते। पुनर्युद्धे क्षुपवज्रं दधीचिं न नाशयति; तदा क्षुपो दधीचिप्रभावं दृष्ट्वा हरिं (मुकुन्दं) शरणं यातुमुद्यतः, येन देवानां परस्पराश्रयः शैववैष्णवसम्बन्धश्च प्रवर्तते।
क्षुपस्य विष्णुदर्शनं, वैष्णवस्तोत्रं, दधीचविवादः, स्थानेश्वरतीर्थमाहात्म्यं
नन्दीशः कथां प्रवर्तयति। क्षुपनृपः पूजया संतुष्टं गरुडध्वजं विष्णुं श्रीभूमिसहितं साक्षात् पश्यति, विश्वमूर्तिरूपेण स्तौति च; सृष्टितत्त्वाधिष्ठानं तथा देवस्य वैश्विकशरीरभावं वर्णयन् ‘सर्वपापप्रणाशन’ं फलश्रुतिसहितं वैष्णवस्तोत्रं प्रकीर्तयति। ततः स दधीचब्रह्मर्षेः अवध्यत्वं निवेद्य विजयकामनां याचते; विष्णुः रुद्रभक्तानामभयत्वं कथयन् राजानं निरुत्साहयति, तथापि प्रयत्नं वदति। विष्णुः विप्ररूपेण दधीचाश्रमं गत्वा वरं याचते; दधीचः सर्वज्ञतया तदागमनं ज्ञात्वा निर्भयत्वं प्रतिपादयति। दधीचप्रभावात् सुदर्शनचक्राद्यस्त्राणि कुण्ठितानि, देवसाहाय्यं बहुरूपनिर्माणश्च निष्फलः। दधीचः विश्वरूपमायां त्यजेत्युपदिश्य स्वदेहे देव-रुद्र-कोटीनां दर्शनं ददाति; ब्रह्मा विष्णुं निवारयति, विष्णुः मुनिं प्रणम्य निवर्तते। क्षुपः क्षमां याचते; दधीचः दक्षयज्ञविनाशं सूचयन् शापं ददाति, ब्राह्मणबलं प्रतिपादयति। अन्ते स्थानेश्वरतीर्थमाहात्म्यं—शिवसायुज्यप्राप्तिः, अपमृत्युजयः, ब्रह्मलोकगमनं—इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
क्षुपदधीचिसंवादः — शिलादतपः, वरसीमा, मेघवाहनकल्पे त्रिदेवसमागमः
सनत्कुमारः शैलादिं पृच्छति—त्वं महादेव-उमापतिं कथं श्रोतुं प्राप्तः। शैलादिः पितुः शिलादस्य प्रजाकामतया घोरतपः कथयति। इन्द्रः प्रसन्नो वरं दातुमिच्छति, किन्तु शिलादः ‘अयोनिजं मृत्युहीनं पुत्रम्’ याचते। शक्रः प्रतिपादयति—देवेष्वपि अमरत्वं न; ब्रह्मा अपि कालातीतो न, शिवस्यापि परार्धद्वयपरिमितायुरिति काल-नियमः। शिलादः अण्डयोनि-पद्मयोनि-महेश्वराङ्गयोनि-श्रुतिं स्मारयन् कारणं पृच्छति। तदा इन्द्रः मेघवाहनकल्पवृत्तान्तं कथयति—नारायणो मेघरूपेण महादेवं वहति; शिवः प्रसन्नः सृष्ट्यर्थं ब्रह्मणा सह सर्वं ददाति। ब्रह्मा क्षीरार्णवे योगनिद्रास्थं विष्णुं द्रष्ट्वा ‘ग्रसामि’ इति प्रार्थयन् पुनः सृज्यते; ततः रुद्र उग्ररूपेण आगत्य ब्रह्म-विष्ण्वोः स्तुत्या अनुगृह्य अन्तरधीयते। एषा कथा शिलादस्य पुत्रप्राप्ति-प्रसङ्गं तथा शिवप्रसादप्रधानं सृष्टितत्त्वं दृढयति।
ब्रह्मणो वरप्रदानम् — शिवस्य परत्वप्रतिपादनम् तथा वराहेण भूमेः पुनःस्थापनम्
महेश्वरस्य निर्गमने जनार्दनः शिवपरत्वं स्तुत्या प्रतिपादयति—महादेवः सर्वलोकनाथः, ब्रह्मविष्ण्वादीनामपि शरणम्। स वदति—अहं शिवस्य वामभागः, ब्रह्मा तु दक्षिणभागः; मुनयः प्रकृतिमव्यक्तं विष्णुसम्बद्धं, पुरुषं ब्रह्मसम्बद्धं मन्यन्ते, उभयमपि महादेवस्यैककारणत्वे अधीनम्। तदनु ब्रह्मा आज्ञया रुद्रं वरदं पूजयति। अनन्तरं विष्णुः वराहरूपेण निमग्नां भूमिं उद्धृत्य स्थापयति, नदीन् समुद्रान् देशान् च पुनर्निर्माय लोकान् पुनःसंस्थापयति। ब्रह्मा योगबलात् कुमारान् (सनकादीन्) मुख्यऋषींश्च, तथा धर्माधर्मौ सृजति, येन नैतिकः लौकिकश्च क्रमः प्रतिष्ठाप्यते, पश्चात् शैवोपासनामोक्षोपदेशस्य आधारः भवति।
युगधर्मवर्णनम् — चतुर्युग, गुण, धर्मपाद, तथा वार्तोत्पत्ति
शिलादः शक्रात् पूर्वोपदेशं श्रुत्वा पुनरिन्द्रं पप्रच्छ—ब्रह्मणा युगधर्मः कथं प्रतिष्ठापितः। शक्रः चतुर्युगं (कृत-त्रेता-द्वापर-कलि) गुणैः सह संबध्य, प्रत्येकयुगे मुख्यसाधनं निर्दिशति—कृते ध्यानम्, त्रेतायां यज्ञः, द्वापरे शुद्धभक्तिपूर्वकं भजन-पूजनम्, कलौ दानम्। कृतयुगे सहजसिद्धिः, अल्पविग्रहः, वर्णाश्रमस्य स्थैर्यं च। त्रेतायां वर्षा-नदी-वनस्पति-क्षेत्रकर्मादिभिः समृद्धिः, काम-ममत्वोत्पत्त्या कलहः, क्षुधा, सीमाबन्धन-रक्षणावश्यकता च; ततो ब्रह्मा क्षत्रियान् स्थापयति, वर्णाश्रमं दृढीकरोति, यज्ञव्यवस्थां च नियच्छति (हिंसा-अहिंसाविचारैः सह)। द्वापरे मोहवृद्धिः—वेदशाखाविस्तारः, पुराणपरम्पराभेदाः (लिङ्गपुराणस्यापि शाखाभेदः), दुःखात् वैराग्यं, जिज्ञासा, ज्ञानोदयोऽपि। अन्ते धर्मः पादशः क्षीयते, कलौ प्रायः लुप्यते; अतः शिवानुगुणा सुलभा भक्तिमार्गाः विशेषेण आश्रयणीयाः।
Adhyaya 40: Kali-yuga Lakshana, Yuga-sandhyamsha, and the Re-emergence of Dharma
अत्र शक्रः कलियुगस्य लक्षणानि वर्णयति—रोगदुर्भिक्षवृष्ट्यभावाः, श्रुतौ अविश्वासः, वेदाध्ययनयज्ञक्षयः, वर्णाश्रमधर्मविपर्ययः, राजभिः प्रजापीडनम्, दम्भचौर्यहिंसादिवृद्धिः। ततः शैवो निश्चयः—कलौ महादेवः शङ्करो नीललोहितो धर्मस्य प्रतिष्ठार्थं प्रादुर्भवति; ये तं शरणं यान्ति ते कलिदोषं तरन्ति परं पदं च प्राप्नुवन्ति। युगसन्ध्यांशे प्रलयतुल्यः क्षोभः शोधनं च, प्रमितिनाम्ना निग्रहशक्तेः प्रादुर्भावः, अल्पाः कलिशिष्टाः समुदायाः शेषं तिष्ठन्ति। ते वनान्तेषु सीमासु च निवसन्तः तपोवृत्तिं गृह्णन्ति, निर्वेदं लभन्ते, कृतयुगजीवनस्य बीजं भवन्ति। सप्तर्षयः श्रौतस्मार्तधर्मं वर्णाश्रमाचारं च पुनः स्थापयन्ति, मन्वन्तरचक्रे निरन्तरतां दर्शयन्ति; शिवकेन्द्रितो धर्मः संक्रमणेष्वपि स्थित्वा मोक्षमार्गं धारयति।
प्रलय-तत्त्वलयः, नीललोहित-रुद्रः, अष्टमूर्तिस्तवः, एवं ब्रह्मणो वैराग्यम्
इन्द्रः महाप्रलयचक्रं वर्णयति—दीर्घकालानन्तरं पृथिवी जलैः व्याप्यते, जलं तेजसि वायौ च लीयते; इन्द्रियाणि तन्मात्राणि च अहङ्कारे, ततः महति, अन्ते अव्यक्ते लीयन्ते। ततः शिवपुरुषात् पुनः सृष्टिः प्रवर्तते, किन्तु ब्रह्मणो मनसः सृष्टाः प्रजाः न वर्धन्ते; स ईशं प्रति घोरं तपः करोति। शिवः प्रकाशरूपैः प्रत्युत्तरं ददाति—अर्धनारीश्वरभावं सूचयन्, ब्रह्महर्योः शिवाधीनत्वं प्रतिष्ठापयन्। ब्रह्मा समाधिं प्रविश्य हृदयपद्मे शिवं संस्थाप्य अक्षयस्य पूजनं करोति; तस्मात् अन्तर्मुखात् नीललोहितः (कालरूपः) प्रादुर्भवति, ब्रह्मणा अष्टमूर्तिस्तवेन रुद्रस्य विश्वाष्टकत्वं स्तूयते। अनुग्रहेण सृष्टिः पुनरारभ्यते, पुनश्च ब्रह्मा वैरस्यक्रोधयोः प्रसङ्गं प्राप्नोति, भूतप्रेतजननं च भवति; रुद्रः प्रादुर्भूय एकादशधा विभज्यते, शक्त्या सह नानादेव्यः जनयति। शिवः ब्रह्मणः प्राणान् पुनः स्थापयति, स्वं परमात्मानं मायाधीशं च घोषयति; ततः अमृतस्य अयोनिजस्य दुर्लभत्वविषयः प्रसङ्गः आरभ्यते, अनुग्रहमोक्षकथानां भूमिं निर्माय।
Indra’s Account: Shilada’s Tapas and Shiva’s Manifestation as Nandi
सूतो वर्णयति—शिलादो महादेवपरायणः दीर्घं घोरं तपः चकार; कृशो भूत्वा कीटैः आच्छादितोऽपि शिवध्याननिष्ठः। तेन तुष्टः शङ्करः उमया गणैश्च सह प्रादुरभवत्, तपसः प्रयोजनं पप्रच्छ, वरं च ददौ—सर्वज्ञं शास्त्रार्थविदं पुत्रम्। शिलादः अयोनिजं अमरं पुत्रं याचते। शिवः पूर्वपूजाफलात् दैवयोजनाच्च स्वयमेव नन्दी नाम शिलादस्य पुत्रत्वेन भविष्यामीति वरं ददौ; शिलादो जगतां पितुः पिता भविष्यतीति। ततः यज्ञाङ्गणे नन्दी प्रादुर्भूतः—त्रिनेत्रः चतुर्भुजः आयुधधारी तेजोमयः, भीषणरूपः। देवाः ऋषयः शक्तयश्च स्तुवन्ति। शिलादस्तुतौ नन्दी रक्षकः जगद्गुरुः इति प्रतिपाद्य, समागतान् मुनीन् स्वभाग्यदर्शनाय आह्वयति; एकाग्रभक्त्या शुद्धयज्ञेन च शिवकृपाया उदाहरणं भवति।
नन्दिकेश्वरोत्पत्तिः — Nandikesvara’s Origin, Shiva’s Boons, and the Rise of Sacred Rivers
नन्दिकेश्वरः कथयति—महेश्वरं समर्च्य शिलादेन सहाश्रमं प्रत्यागत्य स्वस्य दिव्यभावो मानुषदेहेनाच्छन्नो जातः, स्मृतिश्च नष्टा। शिलादः स्नेहेन संस्कारान् कृत्वा बह्वीर्वैदिकशाखाः वेदाङ्गविद्याश्च तं शिक्षयामास। सप्तमे वयसि शिवाज्ञया मित्रावरुणौ मुनि आगत्य शास्त्रपारगस्यापि नन्दिनः अल्पायुष्यम् अवदताम्; तेन शिलादो दुःखाकुलोऽभवत्। मृत्युछायां दृष्ट्वा नन्दी प्रदक्षिणां कृत्वा रुद्रजपं चकार, हृदयपद्मे त्र्यम्बकं ध्यायन्। शिवः प्रादुरभूतः, भयमपाकरोत्, पूर्वपूजां प्रकाशयामास; स्पर्शेन जराशोकवर्जितत्वं दत्त्वा प्रियगणाध्यक्षं योगबलसम्पन्नं नियोजयामास। ततः स्वजटोदकात् जटोदका, त्रिस्रोताः, वृषध्वनिः, स्वर्णोदका/जम्बूनदी इत्यादीनि तीर्थानि ससर्ज नाम चकार; जप्येश्वरसमीपे पञ्चनदे स्नानपूजयोः शिवसायुज्यफलम् उक्तम्। अन्ते उमाया नन्द्यभिषेक-गणेषु प्रतिष्ठापनस्य प्रसङ्गः सूचितः।
Adhyaya 44: Nandikesvara’s Manifestation and Abhisheka; The Rule of Namaskara in Shiva-Nama
शैलादिः कथयति—रुद्रस्मरणमात्रेण असंख्याः गणाः प्रादुर्भवन्ति, तेजस्विनः त्रिनेत्राः सायुधाः, गीतनृत्यैः दिव्ययानैश्च समागताः, आज्ञासूचनाय। ते शिवं देवीं च प्रणम्य किम् अकार्यं साधयेमेति पृच्छन्ति—समुद्रशोषणम्, इन्द्रबन्धनम्, यमसमरः, दैत्यनिग्रहश्च इत्यादि। शिवः वदति—लोकहितार्थं यूयं आहूताः; मम पुत्रवत् नन्दीश्वरः गणानां सेनानीत्वेन प्रतिष्ठापनीयः। ततः रत्नमण्डपः, मेरुसदृशं सुवर्णासनम्, पादपीठम्, युग्मकलशौ, सर्वतीर्थोदकैः पूर्णानि सहस्रशो घटाः, वस्त्रगन्धानुलेपनाभरणानि, छत्रचामरादि राजचिह्नानि दिव्यकार्मिकैः निर्मितानि च सज्जीकृतानि। ब्रह्मा प्रथमं अभिषेकं करोति, अनन्तरं विष्णुः इन्द्रः लोकपालाश्च; ऋषयः देवाश्च नवाभिषिक्तं गणेश्वरं स्तुवन्ति, ब्रह्मविधानेन विवाहविधानमपि निर्दिश्यते। अन्ते धर्मोपदेशः—नमस्कारविना शिवनामोच्चारणं न कर्तव्यम्; प्रणामादौ भक्त्यन्ते च नामोच्चारणं क्षेमकरं मोक्षदं च, उत्तरशैवविधिनियमप्रस्तावनारूपम्।
Adhyaya 45: Rudra as Sarvatma—Seven Lokas, Seven Talas, and the Cosmic Body of Shiva
पूर्वभागकथायां ऋषयः सूतं शङ्करस्य सर्वात्मभावं रुद्रस्य च सामान्यदृष्ट्यगोचरं स्वरूपं वक्तुम् अपृच्छन्। सूतः भूर्-भुवः-स्वः-महः-जनः-तपः-सत्यलोकान् पाताल-नरकादीन् च लोकक्रमं निरूप्य, ग्रह-ध्रुव-सप्तर्षि-विमानिकादयः सर्वे शिवप्रसादाधीनाः इति वदति। शिवः समष्टिरूपः सर्वात्मा नित्यप्रतिष्ठितः, मायाविमूढैस्तु न ज्ञायते। त्रैलोक्यं रुद्रस्य शरीरम् इति सिद्धान्तं प्रतिपाद्य, विश्वनिर्णयात् पूर्वं शिवपूजा आवश्यकेत्याह। ततः महातल-रसातल-तलातल-सुतल-वितल-अतलादीनि सप्त तलानि, तेषां शोभां निवासिनः नाग-दैत्यासुर-पुरातनराजादीन् च वर्णयति; अन्ते अम्बया सह परमेश्वरं, स्कन्दं, नन्दिनं, गणांश्च सर्वत्र व्याप्तान् स्थापयन्, भूमेरूर्ध्वाधः लोकव्यवस्थां शिवकेन्द्रितां प्रास्तावयति।
सप्तद्वीप-सप्तसमुद्र-वर्णनम् तथा प्रियव्रतवंश-राज्यविभागः
अस्मिन्नध्याये सूतरॊमहर्षणः पृथिव्याः सप्तद्वीपान्—जम्बू-प्लक्ष-शाल्मलि-कुश-क्रौञ्च-शाक-पुष्करान्—तथा तेषां परितः सप्तसमुद्रान्—क्षार-इक्षुरस-सुरा-घृत-दधि-क्षीर-स्वादून्—क्रमेण वर्णयति। भूगोलवर्णनस्य मध्ये शिवः ‘जलरूपी भवः’ इति सर्वेषु समुद्रेषु सगणः क्रीडन् जगदाधारत्वं प्रकाशयति। क्षीरसागरप्रसङ्गे हरिः शिवज्ञानधिया योगनिद्रया शेते; तस्य सुप्ति-प्रबोधाभ्यां जगतः सुप्ति-प्रबोधौ सूच्येते, सृष्टि-स्थिति-लयाश्च देवदेवप्रसादाधीनाः इति निष्कर्षः। अनन्तरं प्रियव्रतस्य पुत्रान् (आग्नीध्रादीन्) द्वीपाधिपतीन् कृत्वा द्वीप-देश-वर्षाणि नामतः विभाग्यन्ते, शाक-क्रौञ्च-कुश-शाल्मलि-प्लक्षादिषु जनपदानां पुत्रविभागेन निर्देशः क्रियते। पञ्चद्वीपेषु वर्णाश्रमधर्मस्य सामान्यत्वं, रुद्रार्चनपरायणता, प्रजापति-रुद्रसम्बन्धेन प्रजासृष्टिश्च सूच्यते, येन परेषु अध्यायेषु विस्तृतभूवर्णन-पाताललोकप्रसङ्गस्य आधारः निर्मीयते।
जम्बूद्वीपस्य नववर्षविभागः रुद्रस्य अष्टक्षेत्रसन्निधिः नाभि-ऋषभ-भरतकथा
सूतो भुवनकोशवर्णनं प्रवर्तयन् प्रियव्रतेन जम्बूद्वीपाधिपतित्वाय अग्नीध्रस्याभिषेकं, तस्य नवपुत्रान् च वर्णयति। तेषां प्रत्येकं पृथग्वर्षे नियोज्यते—नाभेः हेमवर्षः, किंपुरुषस्य हेमकूटः, हरेः नैषधः, इलावृतं मेरुमध्यं, रम्यकस्य नीलाश्रितं, हिरण्मनः श्वेतोत्तरं, कुरोः शृङ्गवान्, भद्राश्वस्य माल्यवत्, केतुमालस्य गन्धमादनः। ततः इलावृतं वर्जयित्वा अष्ट शुभप्रदेशान् स्वभावसिद्धान् निरूपयति—यत्र न युगधर्मभेदाः, न वर्णाश्रमविभागः, न जरा-मृत्योर्भयम्; यतो रुद्रोऽष्टक्षेत्रं स्थापयित्वा भक्तानां नित्यसन्निधौ तिष्ठति। अनन्तरं वंशकथायां नाभेः पुत्रं ऋषभं, ऋषभेण भरतस्य राज्ये प्रतिष्ठापनं, तथा ज्ञान-वैराग्यनिष्ठया परमात्मनि अन्तर्लीनतया संन्यासं च कथयति; शैवपरमपदप्राप्त्या भरतकेन्द्रितधर्मेतिहासस्य, विशेषतः भारतवर्षस्य, प्रस्तावना भवति।
मेरुवर्णनम्—प्रमाण, दिग्विभाग, देवपुरी-विमान-निवासाः
सूतो जम्बूद्वीपमध्यस्थं मेरुं महागिरिं प्रमाणैः—उत्सेध-विस्तार-परिणाहादिभिः—वर्णयति, शराववत् संस्थितिं च। महेशस्य शुभाङ्गस्पर्शेन स हैमीकृत इति कथ्यते। दिग्भागेषु नानारत्नप्रभा, अमरावत्यादि दिव्यपुर्यः प्रासाद-गोपुर-तोरण-दीर्घिका-तटाकैः समृद्धाः। शिखरे शुद्धस्फटिकसन्निभानि विमानानि, तत्र शर्वस्य सिंहासनस्थितिः, हरि-पद्मजादीनां निकेतनानि, इन्द्र-यम-वरुण-निरृति-पावक-वाय्वादीनां पुराणि च निरूप्यन्ते। ईशान्यां ईश्वरक्षेत्रे नित्यार्चा-व्यवस्था, सिद्धेश्वराः, सनत्कुमारादयः, शैलादि-गणेश्वर-षण्मुखगणसमूहाश्च उक्ताः। अनन्तरं जम्बूनदी-जम्बूवृक्ष-इलावृतवर्ष-नववर्षरचना सूच्यते; अग्रे वर्ष-नदी-गिरिक्रमो विस्तरेण प्रवर्तते।
Adhyaya 49: जम्बूद्वीप-मेर्वादि-वर्षपर्वत-वन-सरः-रुद्रक्षेत्र-वर्णनम्
सूतो जम्बूद्वीपस्य प्रमाणं सप्तद्वीपसम्बन्धं लोकालोकावरणं च निरूप्य मेरुं मध्यदेशरूपेण स्थापयति। नीलश्वेतशृङ्गिहिमवद्-हेमकूटनिषधमाल्यवद्गन्धमादनादीनां वर्षपर्वतानां दिशानुसारस्थितिं विस्तारायामप्रमाणं च, तथा भारतकिंपुरुषहरिवर्षइलावृतरम्यकहिरण्मयकुरुवर्षाणां नामानि क्रमशो व्याचष्टे। मेरुपादेषु चतुर्दिक्षु पर्वतस्तम्भान् महावृक्षांश्च—कदम्बजम्ब्वश्वत्थन्यग्रोधान्—उल्लिख्य ‘द्वीपकेतु’लक्षणं दर्शयति। दिव्यवनानि ईश्वरक्षेत्रसंकेतांश्च, अरुणोदमानससितोदमहाभद्रादिसरांसि च वर्णयति; पर्वतान्तरप्रदेशेषु देवर्षिसिद्धनागविद्याधरादीनां निवासं सर्वत्र रुद्रक्षेत्रप्रतिष्ठां च प्रतिपाद्य शैवतीर्थभावनां दृढीकरोति, तथा परवर्ती तीर्थधर्मोपासनासम्बन्धं स्थापयति।
Adhyaya 50 — देवपुर्यः, पुराणि, आयतनानि च; श्रीकण्ठाधिपत्य-प्रतिपादनम्
सूतो विश्वरचनावर्णने दैत्यदानवराक्षसयक्षकिन्नरगन्धर्वविद्याधरनागादीनां निवासभूतान् पवित्रशैलान् तेषां पुर्यः पुराणि च गणयति, noting गरुड-नीललोहित-कुबेर-गुह-सप्तर्ष्यादिदिव्यनिवासान्। ततः मर्यादापर्वतेष्वपि स्थितान्यायतनानि सर्वाणि श्रीकण्ठाधिष्ठितानि, तस्यैवाधिपत्ये प्रतिष्ठितानीति प्रतिपादयति। अण्डपालकान् चक्रवर्तिसदृशान् नियन्तॄन् निर्दिश्य, विद्येश्वरान् परतरं व्यवस्थापकतत्त्वं सूचयति। अन्ते चलाचलजगत् कालाग्निशिवपर्यन्तं श्रीकण्ठशासनाधीनमिति निगदति, अनन्तरं मर्यादापर्वतविस्ताराय भूमिका भवति।
Bhūtavana–Kailāsa–Mandākinī–Rudrapurī: Śiva’s Jeweled Abodes and Perpetual Worship
सूत उवाच—श्रीमत् महाकूटे देवकूटं सुवर्णरत्नप्रभं दिव्यवृक्षलतापुष्पप्रपातसमाकीर्णम्। तस्य मध्ये भूतवनं बहुभूतगणनिवासं, यत्र महादेवस्य आयतनं स्फटिकद्वारैः रत्नसिंहासनैः विचित्रमण्डपैश्च शोभते। तत्र प्रमथैः सिद्धैः ऋषिभिः देवैः गन्धर्वैः ब्रह्मणा च नित्यं वाद्यघोषजपजयकारैः सह शिवः पूज्यते। अनन्तरं कैलासः कुबेरलोकः, मन्दाकिनी च सुवर्णपद्मरत्नसोपानसमन्विता, अप्सरोयक्षगन्धर्वयोषिद्भिः सेविता वर्ण्यते। तटेषु रुद्रपुरीप्रमुखानि शिवायतनानि, यत्र शिवः बहुधा आत्मानं विभज्य अम्बया सह क्रीडति। उपसंहारे सर्वत्र द्वीपपर्वतवननदीतीरेषु असंख्यानि शिवायतनानि सन्तीति सार्वत्रिकीकरणं कृत्वा, परं पवित्रस्थानानां विस्तृतानुक्रमणाय भूमिका क्रियते।
Adhyaya 52: सोमाधारः, पुण्योदानदी, मेरुप्रदक्षिणा, जम्बूद्वीपनववर्षवर्णनम्
पूर्वभागस्य शिवकेन्द्रिते विश्ववर्णने सूतः कथयति—सरःसमुद्भवा अनन्ताः पुण्यनद्यः नियतदिशं प्रवहन्ति। ततः खगोलस्थः ‘सोमः’ अमृतस्रोतः सर्वभूतदेवधारकश्च निरूप्यते। तस्मादेव दिव्या पुण्योदा नदी निष्पद्य नक्षत्रैः सह गगने चरति, सोमवत् निरन्तरं परिभ्रमति। सा मेरुं प्रदक्षिणीकृत्य तत्र श्रीकण्ठशर्वस्य गणैः सह क्रीडां वर्णयति; शिवाज्ञया तस्या जलं विभज्य मेरोरन्तःशृङ्गेषु अवतीर्य महोदधौ प्रविशति, ततो द्वीपपर्वतवर्षेषु शतसहस्रशो नद्यः प्रवर्तन्ते। अनन्तरं जम्बूद्वीपस्य नववर्षाणि, तेषां जनानां वर्णाः आयुः आहारः स्वभावाश्च, तथा भारतवर्षे कर्माधीनं मर्त्यजीवनं वर्णाश्रमधर्मपालनं च, धर्मार्थकामानां स्वर्गापवर्गपर्यवसानं च निरूप्यते। अन्ते पर्वतराज्यानि नाम्ना निर्दिश्य सर्वत्र शिवस्य व्यापकाधिपत्यं प्रतिपाद्य परं विश्वविन्यासतीर्थप्रसङ्गं प्रस्थापयति।
भुवनकोशस्वभाववर्णनम् — सप्तद्वीप-पर्वत-लोकविन्यासः तथा यक्ष-उमा-प्रकाशः
सूतो भुवनकोशवर्णनं प्रवर्तयन् सप्तद्वीपान् तेषां कुलपर्वतांश्च निर्दिशति—प्लक्षं शाल्मलिं कुशं क्रौञ्चं शाकं पुष्करं च; मन्दरं शिवधामत्वेन प्रशंसति। पुष्करे मनसोत्तरपर्वतं लोकालोकसीमां च वर्णयति, यत्र प्रकाशस्यान्तोऽन्धकारस्यारम्भश्च। तत ऊर्ध्वं सप्त वायवः सूर्यचन्द्रौ नक्षत्रग्रहाः सप्तर्षयः ध्रुवश्च, तथा महर्जनस्तपोब्रह्मलोकाः; अधस्तात् तलानि नरकांश्च। चतुर्दशलोकयुक्तानामनन्तानामण्डानां महेश्वरकारणत्वं प्रतिपाद्यते। अन्ते यक्षप्रसङ्गेन देवा विनम्यन्ते; उमा हैमवती प्रादुर्भूय सर्वशक्तेः गूढं प्रभुं बोधयति। एवं भूगोलगणनात् शिवतत्त्वप्रतिपादनं यावत्, शिवभक्तिज्ञानयोः राज्य-मोक्षयोः कारणत्वं सूच्यते।
भुवनकोशविन्यासनिर्णयः (ज्योतिर्गति-वृष्टिचक्र-वर्णनम्)
सूतः नैमिषारण्ये ऋषीन् प्रति अण्डस्थस्य ज्योतिर्गणप्रचारस्य संक्षेपं कथयति। दिशासु देवक्षेत्रपुरीः निर्दिश्य सूर्यस्य दक्षिणायनगतिṃ क्षिप्तेषुरिव तीव्रां, उत्तरायणगतिṃ कुलालचक्रनाभ्युपमया मन्दां च वर्णयति। दिनरात्र्योर्मुहूर्तमानं, नक्षत्रपरिभ्रमणं, ध्रुवस्य (औत्तानपादस्य) ध्रुवत्वप्रसादेन ग्रहचक्रस्थैर्यं च प्रतिपाद्यते। अनन्तरं सूर्येण जलग्रहणं, चन्द्रक्रमेण जलपरिवर्तनं, धूमाग्निवायुसंयोगात् मेघनिर्माणं, वृष्टिभेदाश्च—हितकरी वृष्टिः तथा अभिचारधूमजन्याशुभफलप्रदा—विवेच्यन्ते। शिवः ‘अपामधिपतिः’ जगद्धिताय गतिविधानकर्ता इति घोषितः; प्राकृतिकप्रक्रियाः शैवतत्त्वे प्रतिष्ठाप्यन्ते, येन परेषु प्रसङ्गेषु शिवाधिपत्ये सृष्टिपालननियमाः धर्मोपासनाफलानि च स्पष्टतराणि भवन्ति।
सूर्यरथ-रचना, ध्रुव-प्रेरणा, मास-गणाः च (Jyotish-chakra: Surya’s Motion and Monthly Retinues)
सूतो लघु-विश्ववर्णनेन सूर्यस्य गगने गमनं वर्णयति—एकचक्रे रथे तस्य चक्र-रचना, प्रमाणित-परिमाणानि, वेदच्छन्दोमयाः सप्ताश्वाः च। ध्रुवः जगत्पिवटः, तस्मिन्नियन्त्रितं भ्रमणं; रश्मयः रज्जव इव युगं बध्नन्ति, ताभिः रथः परिभ्रमति, अन्तर्बहिर्मार्गभेदः ऋतु-परिवर्तनं (उत्तरायण-दक्षिणायन) सूचयति। अनन्तरं द्वादशमास-चक्रस्य देव-व्यवस्था कथ्यते—आदित्याः/देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, अप्सरसः, नागाः, ग्रामणी/यक्षाः, यातुधानाः च मासे मासे परिवर्त्य सूर्यतत्त्वं पूजयन्ति, गायन्ति, नृत्यन्ति, रश्मीन् संगृह्णन्ति, वहन्ति, रक्षन्ति च, येन भास्करस्य तेजो वर्धते। एते स्थानदेवताः मन्वन्तरेषु पुनरावर्तन्ते; हरिताश्वयुक्तः एकचक्रः सूर्यः सप्तद्वीप-सप्तसमुद्रेषु उपरि नभसि विचरन् कालचक्र-शासनं च ईश्वराधीनं शैव-तेजः च सूचयति।
सूर्यरथनिर्णयः (चन्द्रस्य पक्षवृद्धिक्षयविधानम्)
अस्मिन्नध्याये सूतः चन्द्रस्य रथस्वरूपं, अश्वचक्रादिलक्षणं च निरूपयति। सूर्यतेजसा सोमस्य आप्यायनक्षयक्रमः कथ्यते—शुक्लपक्षे सूर्यरश्मिभिः, विशेषतः सुषुम्नानाडीरूपेण, चन्द्रकलाः क्रमशः पूर्यन्ते, पौर्णमास्यां पूर्णमण्डलदर्शनं भवति। ततः कृष्णपक्षे देवाः पितर ऋषयश्च अम्बुमयं सोमं मधुसुधामृतरूपेण पिबन्ति; कलाः प्रतिदिनं क्षीयन्ते, अमावास्यायां शेषकलाभिः पितृगणास्तृप्यन्ति। एवं पक्षवृद्धिक्षयौ षोडश्यां स्मृतौ इति निष्कर्षेण तिथिधर्मस्य आधारः स्थाप्यते, यतः पर्वश्राद्धव्रतादीनां शिवधर्मसामञ्जस्यं सूच्यते।
सोमवर्णनम् (Graha–Ratha–Aśva Varṇana, Dhruva-Nibaddha Gati, Maṇḍala-Pramāṇa, Graha-Arcana)
अस्मिन्नध्याये सूतः सोम-शुक्र-भौम-जीव-शनैश्चर-स्वर्भानु(राहु)ादीनां रथरचना-अश्वसंख्या-वर्णान् यानविशेषांश्च वर्णयति। सर्वे ग्रह-ताराः ध्रुवे निबद्धाः वातरश्मिभिरलातचक्रवत् भ्रमन्तीति ब्रह्माण्डगतिः प्रतिपाद्यते। सूर्यचन्द्रमण्डलयोः प्रमाणं, राहोस्तमोमयस्थानं, ग्रहाणां परस्परप्रमाणभेदाश्च निर्दिश्यन्ते; उत्तरायण-दक्षिणायन-पौर्णिमा-अमावास्या-विषुवकालेषु दृश्यता-तमोवृत्तिश्च कथ्यते। अन्ते ऊर्ध्वाधोलोकक्रमः सूचितः, ब्रह्मणा ग्रहाधिपत्यदीक्षा, तथा ग्रहपीडाशमनार्थं अग्नौ ग्रहर्चना विधेयेति उपसंहारः; कालगतिबोधेन शैवकर्मसु शान्ति-लिङ्गपूजाविधानं दृढीक्रियते।
ग्रहाद्यधिपत्याभिषेकः (Cosmic Consecrations of Lords of Planets and Domains)
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—सृष्टौ ब्रह्मा प्रजापतिः देव-दैत्यमुखान् कथं कथं स्वस्वाधिपत्येऽभ्यषिञ्चत्। सूतः कथयति—दिवाकरः ग्रहाधिपतिः, सोमः ऋक्षौषधीनाम्, वरुणोऽपाम्, यक्षश्रेष्ठो धनानाम्, विष्णुरादित्यानाम्, पावको वसूनाम्, दक्षः प्रजापतीनाम्, शक्रो मरुताम्, प्रह्लादो दैत्य-दानवानाम्, धर्मः पितॄणाम्, निरृतिः पिशिताशिनाम्, रुद्रः पशूनां भूतानां च; नन्दी गणनायकः, वीरभद्रो वीराणाम्, चामुण्डा मातॄणाम्, नीललोहितो रुद्राणाम्, विनायको विघ्नानाम्, उमा स्त्रीणाम्, सरस्वती वचसाम्, हिमवान् गिरीणाम्, जाह्नवी नदीनाम्, समुद्रः पयसां निधिः, अश्वत्थ-प्लक्षौ वृक्षेषु, चित्ररथो गन्धर्वादीनाम्, वासुकि-तक्षकौ नागसर्पाधिपौ, ऐरावतो दिग्वारणानाम्, गरुडः पतताम्, उच्चैःश्रवाः अश्वराजः, सिंहः मृगाणाम्, वृषभो गवाम्, शरभो मृगाधिपानाम्, गुहः सेनाधिपः, लकुलीशः श्रुति-स्मृत्यधिपः। अन्ते पृथुं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य, सर्वेषामधिष्ठाता महेश्वरः शङ्करो वृषभध्वजः चतुर्मूर्तिषु सर्वज्ञ इति प्रतिपाद्य, शिवप्रसादाधीनं सर्वाभिषेक-क्रमं दर्शयति; विश्वक्रमविस्तारः, तथा ‘शिवः सर्वाधिष्ठाता’ इति निष्कर्षस्य आधारः।
Adhyaya 59 — सूर्याद्यभिषेककथनम् (Surya and Related Abhisheka/ Cosmological Determinations)
एतच्छ्रुत्वा मुनयः सूतं रोमहार्षणं पुनः संशयेन पृच्छन्ति—ज्योतिषां विशेषतः सूर्यचन्द्रयोर्गत्यादिकार्याणां सूक्ष्मं विनिर्णयम्। सूतः कर्मशीर्षकात् कारणतत्त्वं प्रति नयन् अग्नेस्त्रिविधं भेदं वर्णयति—सौरं पार्थिवं च वारीगर्भं/वैद्युतं च—एतेषां परस्परप्रवेशेन पोषणं च। सूर्यः किरणैः सलिलं पिबन् अहोरात्रपरिवर्तनं ऋतुफलानि च करोति—उष्णता-वृष्टि-शैत्यादीनि। नाडीमार्गान् किरणभेदान् तेषां फलानि (वृष्टि-हिम/तुषार-ताप) च निरूप्य मासेषु सूर्यनामाधिपान् किरणसंख्याश्च निर्दिशति। अन्ते चन्द्रग्रह-नक्षत्राणां सौरसम्भवत्वं प्रतिपाद्य सूर्यचन्द्रौ भगवतः नेत्रे इति स्थापयति, येन शैवपवित्रक्रमेऽभिषेकतत्त्वस्य सम्बन्धोऽग्रे बोध्यते।
सूर्यरश्मिस्वरूपकथनम् (Surya-Rashmi Svarupa Kathana)
सूतः पञ्चग्रहाणां देवतास्वरूपं संक्षेपेण निर्दिश्य ग्रह-नक्षत्रव्यवस्थायाः आधिदैविकाधारं प्रकाशयति। आदित्यं सर्वकालगणनायाः मूलं निरूप्य क्षणादियुगपर्यन्तं सर्वं सूर्याधीनमिति प्रतिपादयति; सूर्याभावे नियमदीक्षाह्निकऋतुविभागः, पुष्पफलधान्योत्पत्तिः, लोकव्यवहारश्च न स्यादिति स्थिरीकरोति। सूर्यः रुद्ररूपिणः, द्वादशात्मा प्रजापतिरिति चोच्यते, येन शिवस्य नियन्तृत्वं ज्योतिस्तत्त्वे प्रतिष्ठाप्यते। सहस्ररश्मेः सूर्यस्य सप्त श्रेष्ठरश्मयः—सुषुम्ना, हरिकेशः, विश्वकर्मा, विश्वव्यचा, संनद्धः, सर्वावसुः, स्वराट्—ग्रहयोनय इति निर्दिष्टाः; ताभिः बुध-शुक्र-मङ्गल-बृहस्पति-शनैश्चरादीनामाप्यायनं वर्धनं च कथ्यते। एषोऽध्यायः सूर्य-शिव-प्रकाशतत्त्वेन जगद्व्यवस्थां दृढीकृत्य परं विस्तृतज्योतिषीयाधिदैविकविवेचनाय भूमिं रचयति।
Adhyaya 61 — ग्रह-नक्षत्र-स्थाननिर्णयः (Cosmic Abodes of Luminaries and the Shaiva Order of Time)
सूतो वर्णयति यथा कल्पादौ स्वयम्भुवा सृष्टाः सूर्यचन्द्रग्रहनक्षत्राणि मन्वन्तरपर्यन्तं देवतावासस्थानानि भवन्ति, प्रलयान्तं तिष्ठन्ति च। सवितृ-प्रभृतिशब्दानां निरुक्तिं, सूर्यचन्द्रमण्डलयोर्ज्योतिराप्यस्वभावं, तथा ग्रहस्थानानां क्रमं—सौरं, सौम्यं, शौक्रं, बृहस्पतेः, लोहितस्य, शनैश्चरस्य, बौधस्य, स्वर्भानोराहोश्च—वर्णरश्मिलक्षणैः योजनोपमानैश्च निरूपयति। नक्षत्रोत्पत्तिविशेषान्, राहोः कृष्णस्थानं सूर्यचन्द्रयोः सापेक्षगतिं च कथयन् ग्रहणसदृशव्यवहारं मिथ्य-तन्त्रभाषया दर्शयति। अन्ते महादेवेनैव लोकव्यवस्थार्थं विवेकवृद्ध्यर्थं च सर्वं ज्योतिषचक्रं विनिर्मितमिति शैवसिद्धान्तं स्थापयति, शास्त्रप्रत्यक्षानुमानयुक्त्या परीक्षया च प्रमाणयन्, परं धर्मोपकाराय शिवमोक्षमार्गाय च भूमिं रचयति।
ग्रहसंख्यावर्णनम् — ध्रुवस्य तपोबलात् ध्रुवस्थानप्राप्तिः
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—विष्णोः प्रसादात् ध्रुवः कथं ‘ग्रहाणां मेढी’ ध्रुवकेन्द्रत्वं प्राप्तवान्। सूतः मार्कण्डेयकथां कथयति—उत्तानपादस्य पुत्रो ध्रुवः सुरुच्याः तिरस्कारात् दुःखितः, सुनीत्याः उपदेशेन वनं गतः। विश्वामित्रोपदिष्टेन प्रणवयुक्तेन ‘नमोऽस्तु वासुदेवाय’ मन्त्रेण संवत्सरं शाकमूलफलाहारः तपः अकरोत; राक्षस-वेतालादयः विघ्नाः अपि तं न चालयन्ति। ततः गरुडारूढो विष्णुः शङ्खस्पर्शेन ज्ञानं दत्त्वा तुष्टः; ध्रुवः स्तुतिं कृत्वा वरं याचते, विष्णुः ध्रुवस्थानं ददाति। देवगन्धर्वसिद्धैः सह मातृसहितः स तत्र स्थापितः; फलश्रुतिः—वासुदेवप्रणामेन ध्रुवसालोक्यं ध्रुवत्वं च।
Adhyaya 63: Daksha’s Progeny, Kashyapa’s Offspring, and the Rishi-Vamshas that Sustain the Worlds
ऋषीणां प्रश्नानुसारं सूतः सृष्टेः क्रमं निरूपयति। दक्षानन्तरं प्रजाविस्तारः प्रायः मैथुनीभूत इति प्रतिपाद्यते। नारदोपदेशेन हర్యश्वाः शबलाश्च दक्षपुत्रा दिगन्तरं प्रसृत्य न निवर्तन्ते; ततः दक्षः षष्टिं दुहितॄः ससर्ज, ताः धर्माय कश्यपाय सोमाय अरिष्टनेम्ने भृगुपुत्राय कृशाश्वाय अङ्गिरसे च ददौ। तासां संयोगात् विश्वेदेवाः साध्याः मरुतो वसवोऽष्टौ (नामभिः) एकादश रुद्राश्च (नामभिः) प्रादुर्भवन्ति। अनन्तरं कश्यपपत्नीभ्यः आदित्याः दैत्याः (हिरण्यकशिपु-हिरण्याक्षौ) दानवाः पक्षिणः पशवः गरुडारुणौ नागाः प्रमुखैः फणिभिः राक्षसाः यक्षाः गन्धर्वाः अप्सरसः वनस्पतयश्च जायन्ते। पश्चात् महर्षिवंशाः कथ्यन्ते—पुलस्त्याद्विश्रवाः राक्षसवंशाः, अत्रेः सोम-दत्तात्रेय-दुर्वासाः, वसिष्ठात् पराशर-व्यास-शुकपरम्परा। एते वंशाः त्रिलोके सूर्यकिरणवत् व्याप्ताः, उत्तरधर्मोपदेशाय शिवोन्मुखमोक्षमार्गाय च भूमिका भवन्ति।
देवादिसृष्टिकथनम् (वसिष्ठशोकः, पराशरजन्म, एकलिङ्गपूजा, रुद्रदर्शनम्)
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—वसिष्ठपुत्रः शक्तिः कथं राक्षसेन भक्षितः। सूतः कथयति—विश्वामित्रप्रेरितो रुधिरराक्षसः कल्माषपादरूपेण वसिष्ठकुलं पीडयति; शक्तिः भ्रातृभिः सह भक्षित इति श्रुत्वा वसिष्ठोऽरुन्धत्या सह शोकाकुलः प्राणत्यागं निश्चिनोति। स्नुषा अदृश्यन्ती गर्भस्थपुत्रार्थं देहधारणं याचते; गर्भस्थ एव पराशरः ऋग्वाणीं प्रकटयति, विष्णुश्च प्रादुर्भूय शोकत्यागं उपदिशति—रुद्रभक्तोऽयं कुलं तारयिष्यति। दशमे मासि पराशरजन्म; अदृश्यन्ती शक्तिस्मरणेन विलपति। पराशरः पांसुना एकलिङ्गं कृत्वा रुद्रसूक्तादिभिः शिवपूजां करोति; शिव उमा गणैः सह दर्शनं दत्त्वा पितृदर्शनं ददाति। ततः पराशरः राक्षसकुलदाहं कर्तुमुद्यतः, वसिष्ठस्तु क्षमाधर्मं उपदिश्य तं निवर्तयति। पुलस्त्यागमनेन पराशरः पुराणकर्तृत्ववरं लभते, धर्मपुराणपरम्पराप्रवाहं स्थापयति।
वासिष्ठकथनम् (आदित्य–सोमवंशवर्णनम् तथा रुद्रसहस्रनाम-प्रशंसा)
नैमिषारण्ये ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—आदित्यसोमवंशौ संक्षेपेण कथय। सूतः कश्यपाददितेः आदित्यवंशं प्रवर्त्य संज्ञा–छाया–प्रभा-पत्नीत्रयकथां वदति। छायापुत्रेषु पक्षपातात् यमः क्रुद्धः छायां ताडयति; छायाशापेन तस्य पादविकारः, ततः गोकर्णे महादेवाराधनया शापमोक्षः, लोकपालत्वं पितृ-आधिपत्यं च लभते—शिवानुग्रहात् धर्मव्यवस्था प्रकाश्यते। संज्ञाया अश्वरूपेण अश्विनीकुमारोत्पत्तिः, तथा त्वष्टृकृत-सुदर्शनचक्रनिर्माणकथा रुद्रप्रसादसम्बन्धेनोच्यते। अनन्तरं वैवस्वतमनोर् सन्तानविस्तारः, इला/सुद्युम्नस्य स्त्री-पुंभावपरिवर्तनं, बुधेन सह ऐलपुरूरवसः प्रसङ्गेन सोमवंशवृद्धिः, इक्ष्वाकुवंशे मान्धाता–पुरुकुत्सादिपरम्परा च निरूप्यते। अन्ते तण्डिनप्रसङ्गेन रुद्रसहस्रनामजपात् गाणपत्यप्राप्तिः, अश्वमेधसहस्रफलसमता, महापापनाशकत्वं च प्रतिपाद्य शैवस्तोत्रजपमार्गः प्रशस्यते।
अध्याय 66: इक्ष्वाकुवंश-ऐलवंशप्रवाहः (त्रिशङ्कु-राम-ययात्यादि-प्रकरणम्)
सूतः त्रिधन्वा-प्रसङ्गादारभ्य सत्यव्रतस्य (त्रिशङ्कोः) पतन-उत्थानकथां कथयति—पितृत्यागः, वसिष्ठकोपः, विश्वामित्रेण राज्याभिषेकः, तथा सशरीरं स्वर्गारोहणम्। ततः इक्ष्वाकुवंशस्य परम्परा हरिश्चन्द्र-सगर-भगीरथ-दशरथ-राम-कुशलवादीनां संक्षेपेण निर्दिश्यते; ते पाशुपतज्ञानं अधीत्य शिवसमर्चनं यथाविधि यज्ञकर्म च कृत्वा दिवं गताः इति शैवधर्मफलम् उपदिश्यते। अनन्तरम् ऐलवंशे पुरूरवाः-नहुष-ययात्यादयः, देवयानी-शर्मिष्ठा-सन्तानविभागः, तथा जनमेजयस्य गर्गशापात् रथनाशे प्रायश्चित्तं अश्वमेधेन शुद्धिः च प्रतिपाद्यते। उत्तरार्धे पुरोः राज्याभिषेकविषये वर्णानां धर्मयुक्तिवादेन उपसंहारः, येन आगामिषु राजधर्म-न्यायनिर्णयस्य भूमिका सिद्ध्यति।
ययातिना पूरौ राज्याभिषेकः, दिक्प्रदानं, तृष्णा-वैराग्योपदेशः, वनप्रवेशः च
अस्मिन्नध्याये ययातिः समागतान् वर्णान् वृद्धांश्च संबोध्य वदति—अवज्ञाकारित्वात् प्रतिकूलभावाच्च ज्येष्ठो यदुः राज्याय न योग्यः; पितृव्रतपरायणः पूरुस्तु प्रशस्यते। शुक्रस्य वरं स्मारयन्—अनुवर्ती पुत्र एव राज्यभारवाहकः—इति सर्वसम्मत्या पूरुं सिंहासनेऽभिषिञ्चति। ततः पृथिवीं जित्वा दिक्प्रदानं करोति—तुर्वसुं आग्नेय्यां, यदुं दक्षिणे, द्रुह्युमनू च पश्चिमोत्तरदिशोः नियोजयति। अनन्तरं ययातिगाथाभिः धर्मोपदेशः—भोगैस्तृष्णा न निवर्तते, घृताहुत्यग्निरिव वर्धते; ब्रह्मप्राप्तिलक्षणानि च—मनसा वाचा कर्मणा च अहिंसा, अद्वेषोऽभयत्वं—इति, देहस्य जरा भवति तृष्णा तु अजरैव। अन्ते स राण्या सह वनं प्रविश्य भृगुतुङ्गे तपः कृत्वा स्वर्गं प्राप्नोति; एतत्कथाश्रवणकीर्तनयोः पुण्यं शुद्धिं शिवलोके महिमानं च ददातीत्युक्तम्।
यदुवंश-प्रवचनम्: हैहय-क्रोष्टु-वंशविस्तारः (कृतवीर्यार्जुनादि, ज्यामघ-विदर्भ-शात्वत-पर्यन्तम्)
सूतो ययाति-प्रसङ्गात् यदुवंश-प्रवचनं प्रवर्तयति, संक्षेपेण क्रमशः वंशावलीं निरूपयन्। हैहय-प्रवाहः सहस्रजित्→शतजित्→हैहयादिभिः प्रवर्तते, सहस्रबाहु-साम्राज्य-प्रसिद्धेन कार्तवीर्यार्जुनेन पर्यवस्यति। ततः वीतिहोत्र-बोज-अवन्ति-शूरसेन-तालजङ्घादि-शाखाः, प्रजापतिनामभ्यः जनपद-जातिनामोत्पत्तिश्च कथ्यते। क्रोष्टु-शाखा चोच्यते, यत्र वृष्णिकुल-गौरवो विष्णुरवताररूपेण पश्चाद् प्रादुर्भवति। शशबिन्दोः यज्ञ-वैभवम् (अश्वमेधादि) महादानं च, ततः ज्यामघस्य निर्वासनं नर्मदातटे निवासः, शैब्यायाः चिरात् प्रसवः, विदर्भ-वंश-प्रवर्तनं च वर्ण्यते। अन्ते सत्त्व/सात्वत-कुल-संबन्धः, तथा ज्यामघ-वंशश्रवण-पठनयोः फलश्रुतिः—स्वर्गः, समृद्धिः, कल्याणं च—इति प्रतिपाद्यते।
वंशानुवर्णनम् — सात्वतवंशः, स्यमन्तक-प्रसङ्गः, कृष्णावतारः, शिवप्रसादः (पाशुपतयोगः)
सूत उवाच—सात्वतवंशस्य चतुःसुतपरम्परा (भजनः, भ्राजमानः, देवावृधः, अन्धकः) विस्तरेणोच्यते। देवावृधकीर्तिः, बभ्रुप्रशंसा, ततः वृष्णि-शिनि-श्वफल्क-अक्रूरादीनां वंशक्रमः, तथा सत्राजित-सूर्य-स्यमन्तकमणि-प्रसेन-मृगयाप्रसङ्गः संकेततः कथ्यते। आहुक-उग्रसेन-देवक-वसुदेव-देवकी-रोहिणीपर्यन्तं वंशप्रवाहः, रामकृष्णावतारः, कंसभयः, योगनिद्रा-कौशिकी, वसुदेवस्य शिशुपरिवर्तनं, कंसवधः, कृष्णस्य पुत्रपरम्परा, रुक्मिणी-जाम्बवतीसम्बन्धाश्च निरूप्यन्ते। शैवकेन्द्रे—जाम्बवतीपुत्रार्थं कृष्णस्य तपः, व्याघ्रपादाश्रमगमनं, पाशुपतयोगदीक्षा, रुद्रवरदानं, साम्बलाभः। अन्ते वृष्णिकुलोपसंहारः, प्रभासे स्थितिः, जराव्याधच्छलेन देहत्यागः, तथा पठने श्रवणे वैष्णवलोकप्राप्तिफलश्रुतिरिति।
Adhyaya 70: आदिसर्गः—महत्-अहङ्कार-तन्मात्रा-भूतसृष्टिः, ब्रह्माण्डावरणम्, प्रजासर्गः, त्रिमूर्ति-शैवाधिष्ठानम्
ऋषिभिः प्रेरितः सूतः पूर्वोक्तं ‘अनाविष्कृतं’ आदिसर्गवृत्तान्तं विस्तरेण कथयति। स महादेवं प्रकृतिपुरुषातीतं प्रतिष्ठाप्य अव्यक्तात् महत् (मनस्/मति/बुद्धि/ख्याति/संविदादिनाम) प्रादुर्भावं, तस्य वृत्तिं नामव्युत्पत्तिं च निरूपयति। रजोगुणसम्भूतादहङ्कारात् त्रिविधः सृष्टिप्रवाहः—तामसात् तन्मात्रोत्पत्तिः ततः महाभूतक्रमः (आकाश→वायु→तेजस्→आपः→पृथिवी), सात्त्विकवैकारिकात् इन्द्रियाणि मनश्च। भूतानां परस्परानुप्रवेशः, ब्रह्माण्डनिर्माणं तस्यावरणानि च वर्ण्यन्ते, तेषु तेषु स्तरषु शिवरूपाणां न्यासः क्रियते। त्रिमूर्तयः महादेवात् प्रादुर्भूताः इति समन्वयः, ततः कल्पमन्वन्तरकालः, वराहेण भूमेः उद्धरणं, ब्रह्मणः प्रजासर्गश्च—देवासुरपितृमनुष्ययक्षराक्षससर्पगन्धर्वपश्वादयः तथा यज्ञसंस्थाः। अन्ते रुद्रसृष्टिः, शिवस्य स्थाणुत्वं, अर्धनारीश्वरभावः, देव्याः नाम्नां रक्षाकरं पुण्यप्रदं पाठं च उपदिश्य शैवभक्त्या मोक्षफलप्रत्याशया अध्यायः परिसमाप्यते।
Adhyaya 71: पुरत्रयवृत्तान्तः—ब्रह्मवरदानम्, मयकृतत्रिपुर-निर्माणम्, विष्णुमाया-धर्मविघ्नः, शिवस्तुति, त्रिपुरदाहोपक्रमः
ऋषयः सूतं त्रिपुरदाहस्य रहस्यं पृच्छन्ति—पशुपतिना एकेन दिव्यशरेण त्रयः पुराः कथं दग्धाः, पूर्वयुद्धेषु देवाः कुतोऽपराजिताः इति। सूतः कथयति—तारकासुरवधोत्तरं तस्य पुत्राः विद्युन्माली तारकाक्षः कमलाक्षश्च घोरं तपः कृत्वा ब्रह्मणः सशर्तं वरं लेभिरे—त्रयः पुराः यदा एकीभवन्ति तदा केवलं एकेन शरेण वध्याः। मयेन स्वर्गे सुवर्णं, अन्तरिक्षे रजतं, पृथिव्यां लौहं च त्रयः दुर्गपुराः निर्मिताः, त्रैलोक्यप्रतिस्पर्धिनः। त्रिपुरवासिनो धर्मिष्ठाः शिवभक्ताश्च लिङ्गार्चनपराः सन्ति, तस्माद् देवानां सामान्यबलं निष्फलम्। अतः विष्णुः धर्मविघ्नं विधत्ते—मायाचार्यं मोहनशास्त्रं च निर्माय दैत्यान् शिवात् विमुखान् करोति; लक्ष्मीः प्रयाति, अधर्मः प्रवर्धते। शिवपूजा नष्टे सति विष्णुदेवाश्च महादेवं परं सर्वव्यापिनं स्तुवन्ति। शिवः योजनां स्वीकृत्य नन्दिना रथ-रथिन-धनुः-शरनिर्माणादि व्यवस्थापयति, त्रिपुरदाहोपक्रमः आरभ्यते।
Adhyaya 72 — Puradāha: Rudra’s Cosmic Chariot, Pāśupata-Vrata, and Brahmā’s Shiva-Stuti
सूत उवाच—त्रिपुरविनाशार्थं विश्वकर्मा दिव्यं रथं निर्ममे, यस्याङ्गानि विश्वरूपाणि—सूर्यचन्द्रौ चक्रे, ऋतवः कालभेदाश्च अवयवाः, पर्वतसमुद्राश्च आधाराः; रथोऽयं प्रतीकात्मकं जगदिव भवति। ऋष्यप्सरसोगणैः स्तूयमानो महादेव आरुरोह; गणेशः प्रथमं विघ्नान् ससर्ज, पूजिते तु प्रसन्नः, महाकर्मसु विनायकपूजायाः आवश्यकतां स्थापयामास। रुद्रेण ‘पशुत्व’घोषणे देवाः शशङ्किरे; शिवः प्रत्युवाच—पाशुपतव्रतं बन्धान्मोचयति। सेनासु समायातासु शास्त्रं शिवस्य सहजैश्वर्यं दर्शयति—स केवलदृष्ट्या त्रिपुरं भस्मीकर्तुं शक्नोति, तथापि लीलया धनुषा पाशुपतास्त्रेण कर्म करोति। ततः ब्रह्मा विस्तीर्णं स्तोत्रं चकार—ओङ्कारं, पञ्चब्रह्मरूपाणि, योगाङ्गानि (प्रत्याहारादिसमाधिपर्यन्तम्), लिङ्गालिङ्गतत्त्वं च समन्वयन्। तुष्टः शिवो वरान् ददौ—ब्रह्मा सारथिः, विष्णुर्वाहनं; अन्ते फलश्रुतिः—श्रवणात् शुद्धिः, जयः, समृद्धिश्च, तथा भक्तिव्रतस्तुतिभिः मोक्षमार्गे सेतुर्भवति।
Adhyaya 73 — त्रिपुरदाहे ब्रह्मस्तवः (Brahmā’s Hymn in the Context of Tripura’s Burning)
सूत उवाच—महादेवेन त्रिपुरं क्षणेन दग्धे ब्रह्मा इन्द्रं देवान् च संबोध्याह। तारकाक्ष-कमलाक्ष-विद्युन्माली-प्रमुखा दैत्याः लिङ्गमूर्तेः शिवस्य भक्तिं त्यक्त्वा मायामाश्रित्य विनष्टाः। लिङ्गपूजा नित्यकर्तव्या; जगत् लिङ्गेन व्याप्तं सर्वं तस्मिन्नेव प्रतिष्ठितम् इति स घोषयति। देवा असुरा यक्षा सिद्धाः पितरः मुनयो राक्षसाश्च लिङ्गार्चनेन सिद्धिं प्राप्नुवन्तीति गणयति। अनन्तरं साधनं निरूप्य—पशुभावं ज्ञात्वा पाशुपतविधिना तदतिक्रमः, प्रणवयुक्तप्राणायामेन शुद्धिः, तत्त्वशुद्धिः (गुण-अहंकार-तन्मात्र-भूत-इन्द्रियाणाम्), भस्मधारणं च। अन्ते शिवस्मरण-पूजयोः नित्यत्वं पापरक्षणं भोगान् दिव्यपदं च ददातीति; ततः शक्रादयः देवा भस्मलिप्ताङ्गाः पाशुपताः शिवं समर्चयन्ति।
Vibhaga 1, Adhyaya 74 — ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिः (Materials, Classes, and Fruits of Linga-Worship)
अस्मिन्नध्याये सूतसंवादे ब्रह्मप्रोक्तो लिङ्गार्चनविधिविशेषः कथ्यते। विश्वकर्मा ब्रह्मणो नियोगेन देवतानां स्वाधिकारानुसारं द्रव्यविशेषमयानि लिङ्गानि निर्माय ददौ—विष्णोः इन्द्रनीलमयं, इन्द्रस्य पद्मरागमयं, वरुणस्य स्फाटिकमयं, सोमस्य मौक्तिकमयं, दैत्यादीनामयोमयं, मातृणां सैकतमयं, रुद्राणां भस्ममयं, मुनिनां कुशाग्रमयम् इत्यादि। ततः षड्विधलिङ्गविभागः निर्दिश्यते—शैलज (४), रत्नज (७), धातुज (८), दारुज (१६), मृन्मय (२), क्षणिक (७)—इति, तेषां फलश्रुतयश्च। लिङ्गतत्त्वे मूले ब्रह्मा, मध्ये विष्णुः, उपरि रुद्रः, तदुपरि प्रणवाख्यः सदाशिवः इति ध्यानरचना, वेदीरूपेण महादेवी त्रिगुणात्मिका प्रतिष्ठिता इति च प्रतिपाद्यते। लिङ्गस्थापनस्य महाफलं लोकक्रमारोहणं तेजोवृद्धिश्च वर्ण्यते, अन्ते सकल-निष्कलशिवभावनाभेदः—साधकानां पूज्यं सकलं वपुः, योगिनां ध्येयो निष्कलः शिवः—इति समापनम्।
Adhyaya 75: Nishkala–Sakala Shiva, Twofold Linga, and the Supremacy of Dhyana-Yajna
ऋषिप्रश्नानुसारं—निष्कलः शाश्वतः शिवः कथं सकल इव दृश्यते—इति सूतः ज्ञानस्य विविधाः परन्तु समन्विताः परिभाषाः वदति। केचित् प्रणवकेन्द्रितं साक्षात्कारं ज्ञानं मन्यन्ते, केचित् भ्रान्तिरहितं बोधं, अन्ये गुरुप्रसाददीप्तं निरविकल्पं निरालम्बं शुद्धचैतन्यम्। मोक्षः ज्ञाननिबद्धः, प्रसादेन परिपक्वः, योगेन स्थिरः। ततः शिवस्य विश्वदेह-न्यासः—आकाशं शिरः, सूर्यचन्द्राग्नयः नेत्राणि, दिशः कर्णाः इत्यादि—भक्तिकल्पनया अद्वैततत्त्वं दर्श्यते। कर्मयज्ञात् तपोयज्ञः, ततो जपयज्ञः, ततो ध्यानीयज्ञः श्रेष्ठः; ध्यानेन शिवसन्निधिः प्रकाशते। बाह्यस्थूललिङ्गं कर्मिणां, अन्तःसूक्ष्मलिङ्गं ज्ञानिनां साक्षात्; केवलं बाह्यकल्पनां विना अन्तर्बोधं निन्दति। अन्ते सर्वं यद् दृश्यते तत् शिव एव; भेदः केवलं आभासः। शिवस्य त्रिविधं शरीरं—निष्कलं, सकल-निष्कलं, सकलं—इति स्तुतं, रूपोपासनात् ध्यानाद्वैतपर्यन्तं साधकान् नयति, यन्त्ररेखासु योगदर्शन-पूजारूपविस्तारस्य पूर्वपीठिकां करोति।
स्वेच्छाविग्रहसंभव-प्रतिष्ठाफलवर्णनम् (विविधशिवमूर्तिप्रतिष्ठा, लोक-फल, शिवसायुज्य)
सूतोऽस्य पूर्वभागे शिवप्रधानं वचनं कर्मोपयोगे निवेशयति। भक्त्या विधिना च स्वेच्छाविग्रहाणां शिवमूर्तीनां प्रतिष्ठाफलं वर्णयति—स्कन्द-उमा-सहितप्रतिष्ठादारभ्य दिव्यविमानप्राप्तिः, नानालोकभोगः, अन्ते मोक्षः। ततः शिवदेह एव तत्त्वभूतमातृका इति ध्यानं—प्रकृतिबुद्ध्यहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियपञ्चभूतानि शिवलीलया सृष्टिरूपेण निरूप्यन्ते। अनन्तरं नन्दिसहितः, दिगम्बरः श्वेतः कपालधारी, उग्ररक्षकरूपाः, अर्धनारीश्वरः, गुरुरूपेण लकुलीश्वरः, भस्मलिप्त-कपालधारी च इत्यादि मूर्तिविधानानि, मन्त्रप्राधान्यं विशेषतः “ॐ नमो नीलकण्ठाय” इति। अन्ते जालन्धरान्तक-त्रिपुरान्तकादि महाविग्रहाः, ब्रह्मविष्ण्वादिस्थापनयुक्तं लिङ्गकौस्मोग्रं च; सम्यक्प्रतिष्ठया शिवलोकप्राप्तिः शिवसायुज्यं च इति प्रतिपाद्य, परेषां शैवव्रत-प्रतिष्ठाविधानानां प्रवृत्तिः सूच्यते।
Shivamurti–Pratishtha Phala: Shivalaya-Nirmana, Kshetra-Mahatmya, Tirtha-Snana, and Mandala-Vidhi
ऋषयः सूतं लिङ्गप्रतिष्ठायाः पुण्यं तथा मृत्तिकादिरत्नपर्यन्तं शिवालयनिर्माणफलम् पृच्छन्ति। सूतः भक्तेः प्राधान्यं प्रतिपादयति—अल्पसामर्थ्येन कृतोऽपि मन्दिरार्चनादि रुद्रलोकप्रदं, कैलास-मन्दर-मेरुसदृशमहाप्रासादाः दिव्यभोगान् दत्त्वा ज्ञानयोगेण शिवसामीप्यं नयन्ति। नागर-द्राविड-केसरादि-प्रासादभेदाः, भग्नसंस्कारः, देवालयसेवा च विशेषपुण्यकरा इति स्तौति। ततः शिवक्षेत्रलक्षणं, येषु क्षेत्रेषु मरणात् मोक्षः, तेषां महिमा च कथ्यते; दर्शन-स्पर्शन-प्रदक्षिणा-तीर्थस्नानाभिषेकानां क्रमवर्धमानं फलम् निर्दिश्यते। अन्ते पद्म-षडश्र-मण्डलेषु प्रकृतिगुणभूतेंद्रिय-अहंकार-बुद्ध्यात्मतत्त्वानां न्यासेन मण्डलविधिं दर्शयति; व्यक्ताव्यक्तशिवपूजा परमा मोक्षसाधना इति निष्कर्ष्य परं ‘सर्वकामार्थसाधन’विधिषु प्रवर्तते।
उपलेपनादिकथनम् (Vastraputa-jala, Ahimsa, and Conduct in Shiva Worship)
सूत उवाच—शिवक्षेत्रे उपलेपन-अभ्युक्षण-स्नपनादिकर्माणि वस्त्रपूतजलेनैव कर्तव्यानि; अपूतजले सूक्ष्मजन्तुसंसर्गात् पापसम्भवः, अतः दैविककर्माणि पूतजलेन साधनीयानीति। गृहस्थकर्मसु संमार्जन-कण्डन-पेषण-जलसंग्रहेषु हिंसासंभावनां दर्शयित्वा ‘अहिंसा परो धर्मः’ इति प्रतिपाद्यते; अहिंसकस्य फलम् वेदपारगफलात् कोटिगुणितमिति दया-भूतहितरता प्रशस्यते। शिवपूजायां पुष्पहिंसा शिवार्थमपवादरूपेण अनुमता, किन्तु निषिद्धहिंसा वर्जनीया, विशेषतः संन्यस्त-ब्रह्मवादिनां सर्वकर्मविन्यासः सूचितः। पाषण्डिनां सीमांकनं कृत्वा, सत्सङ्गमात्रेणापि महेश्वरार्चनात् रुद्रलोकप्राप्तिरिति भक्ति-प्रधानोपसंहारः।
Adhyaya 79 — Bhakti-Mahima and Linga-Archana-Vidhi (Condensed Ritual Sequence)
ऋषयः पृच्छन्ति—अल्पायुषोऽल्पशक्तयश्च मनुष्याः कथं महादेवं पूजयेरन्, यं देवाः अपि दीर्घतपसा द्रष्टुं क्लिश्यन्ति। सूतः प्रत्याह—एषा चिन्ता युक्ता, किन्तु शिवः श्रद्धया उपास्यते, तया एव ‘दृश्यते’, उपासकस्य अन्तःस्थित्यनुसारं फलानि ददाति। अशुद्धया वा दुष्टाभिप्रायेण कृतपूजायाः अधमफलप्राप्तिं दर्शयित्वा, शुद्धमार्गं निरूपयति—लिङ्गस्य पीठस्य च शोधनम्, देवतावाहनम्, अर्घ्याद्युपचाराः, पवित्रद्रवैः अभिषेकः, चन्दनपुष्पैः विशेषतः बिल्वपत्रैः अलङ्कारः, धूपनैवेद्यविविधोपहाराः, प्रदक्षिणा पुनःपुनर्नमस्कारश्च। अन्ते ईशान-तत्पुरुष(पुरुष)-अघोर-वामदेव-सद्योजाताख्यपञ्चब्रह्ममन्त्रैः शिवपूजा विधीयते। दर्शन-श्रवण-अनुमोदन-घृतदीपदानं विशेषतः कार्त्तिके महालोकप्रदं, अन्ते शिवसायुज्यकरं च इति; अयं अध्यायः भक्तितत्त्वात् नित्यकर्मरूपलिङ्गार्चनविधिं प्रति सेतुरिव भवति।
शिवार्चनविधिः — देवतानां पाशुपतव्रतप्राप्तिः तथा पशुपाशविमोक्षणम् (अध्याय ८०)
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—देवाः कथं पशुपतिं दृष्ट्वा पशुत्वं त्यक्त्वा पाशात् मुक्ताः? सूतः कथयति—पुरा देवाः ब्रह्मणा सह गरुडारूढेन हरिणा मेरु-कैलासप्रदेशं जग्मुः। मेरुगिरेः शिवस्य दिव्यपुरस्य च वर्णनानन्तरं ते रत्नमयप्राकार-विमान-नृत्यगीत-अप्सरोगण-गणेशालय-तडागवापीभिः शोभितं शिवधाम प्रविशन्ति। परमेश्वरविमानद्वारे शिलादतनयं नन्दिनं दृष्ट्वा प्रणम्य, पशुपाशविमोक्षार्थं महेश्वरदर्शनं याचन्ते। नन्दी पाशुपतव्रतरहस्यं ब्रूते—एतद्व्रतेन पशुत्वं न भवति; द्वादशदिन-मास-वर्षपर्यन्तं कृत्वा पाशात् मुच्यते। ततः स देवान् शम्भोः समीपं नयति; महेश्वरः तेषां पशुत्वं विशोध्य स्वयमेव पाशुपतव्रतमुपदिशति। अम्बासहितो भवः देवान् अनुगृह्य पाशुपतान् करोति; द्वादशवर्षान्ते ते मुक्तपाशाः स्वस्थानं यान्ति। अध्यायः शिवार्चन-दीक्षा-प्रसादक्रमं स्थापयन् व्रतस्य मोक्षसाधनत्वं दृढयति।
Pāśupata-vrata Māhātmya: Dvādaśa-Liṅga Mahāvrata, Month-wise Dravya, and Pūjā-krama
ऋषयः बन्धमोचनकरस्य प्राचीनस्य पाशुपतलिङ्गव्रतस्य विवरणं पृच्छन्ति। सूतः नन्दिनः संक्षिप्तोपदेशं कथयति, यः सनत्कुमाराय पूर्वप्रकाशितश्रुतेः मूलः; व्रतं महायज्ञानामपि श्रेष्ठं, लौकिकसुखमोक्षप्रदं च इति प्रशंस्यते। ततः पूजाक्रमः—लघुलिङ्गनिर्माणं, स्नापनं, सुवर्णरत्नमयपद्मपीठस्थापनं, बिल्वपत्रपद्मादिपुष्पार्पणं गायत्र्या सह, गन्धधूपदीपनिराजनादि च। दिक्पूजाः शिवस्य पञ्चवक्त्रमन्त्रैः (ईशान, तत्पुरुष/पुरुष, अघोर, वामदेव, सद्योजात) विन्यस्यन्ते; पायस-महाचरुप्रभृतिनैवेद्यं धर्म्योपहाराश्च निर्दिश्यन्ते। मासानुसारं लिङ्गद्रव्याणि—वज्र, मरकत, मौक्तिक, नील, पद्मराग, गोमेद, प्रवाल, वैदूर्य, पुष्पराग, सूर्यकान्त, स्फाटिक—तदभावे रजत-ताम्र/लोह-शिला-काष्ठ-मृत्तिकादि विकल्पाः। पौर्णिमामावास्योपवास-नियमाः, वर्षान्ते गोदान-वृषोत्सर्गौ, पूजितलिङ्गप्रतिष्ठा-दानं च; अन्ते शिवलोकप्राप्तिः कामसिद्धिश्च प्रतिज्ञायते।
अध्याय ८२ — व्यपोहनस्तवः (पापव्यपोहन-स्तोत्रम्)
नैमिषारण्ये सूतः ऋषीन् प्रति व्यपोहनस्तोत्रस्य परम्परागतं प्रामाण्यं निवेदयति—नन्दिनः मुखात् कुमारः श्रुत्वा व्यासाय कथितवान्, तत् सूतेन पुनरुक्तम्। स्तोत्रे शिवस्य परमात्मस्वरूपं, पञ्चवक्त्र-पञ्चब्रह्मरूपं, सर्वव्यापक-शान्त-ज्ञानस्वरूपं ध्यात्वा पापनाशनं प्रार्थ्यते। अनन्तरं देवीदाक्षायणी-उमा-गौरी-कौशिकीादि नामरूपाणि, तथा नन्दी-भृङ्गी-स्कन्द-वीरभद्र-मातृगणादि शिवपरिवारः सह ‘शिवभक्तमण्डलम्’ उद्घोष्यते। आदित्य-वायु-तत्त्वं, सिद्ध-यक्ष-नाग-विद्याधर-ऋषि-पितृ-अप्सरागणाः, ग्रह-राशि-नक्षत्राणि, भूत-प्रमथादयश्च सर्वे शिवपूजापरायणाः इति प्रतिपाद्य शिवभक्तिः लोकतत्त्व-देवतासमन्वितं रक्षाकवचं रूपेण स्थाप्यते। उपसंहारे प्रतिमासपाठ-श्रवणविधानं, अभीष्टफलप्राप्तिः, रोगभयनाशः, अकालमृत्युनिवारणं, महापापिनामपि पावनत्वं च फलश्रुतिरुच्यते।
व्यपोहनस्तवनिरूपण-प्रसङ्गे नक्तभोजन-शिवव्रतविधिः (वार्षिक-प्रतिमास-क्रमः)
व्यपोहनस्तवं श्रुत्वा ऋषयः लिङ्गदानसम्बद्धान् व्रतान् पप्रच्छुः। तेषां प्रत्युत्तरं सूतः नन्दिना प्रोक्तं व्यासेन प्रसारितं शिवव्रतविधानं व्यावहारिकतया निरूपयति। अस्य व्रतस्य मूलं नक्तभोजनं—नित्यं रात्रौ एव भोजनम्—शुक्लकृष्णयोः पक्षयोः अष्टमी-चतुर्दश्योः शिवपूजा, संवत्सरान्ते ब्राह्मणभोजनं च। भिक्षा, अयाचित, नक्तम् इति जीवनवृत्तीनां क्रमं दर्शयित्वा नक्तभोजनं ‘उत्तमम्’ इति प्रशंसति; भूशय्या, अग्निकार्यं, स्नानं, हविष्यान्नादि-आहारः इत्यादि तपांसि अपि निर्दिशति। ततः पुष्यादि मार्गशीर्षान्तं मासक्रमेण अन्नविकार-घृत-क्षीरादि-नैवेद्याः, पूर्णिमायां अभिषेकः, दानं च—विशेषतः विविधवर्णयोः गोमिथुनदानम्—विहितं; तेषां लोकफलानि अग्नि-यम-चन्द्र-निरृति-वरुण-वायु-यक्ष-ईशान-सूर्य-सोमलोकप्राप्तिरूपेण कथ्यन्ते। अन्ते यम-नियमादि-धर्मव्रतानि संक्षिप्य, एतत् वार्षिकचक्रं क्रमशो वा प्रतिलोमं वा कृत्वा शिवसायुज्यं ज्ञानयोगं च लभ्यते इति प्रतिपाद्य, परव्रतपूजाविस्ताराय प्रसङ्गं संयोजयति।
Adhyaya 84: शिवव्रतकथनम् (Uma–Maheshvara Vrata, Shula-dana, and Month-wise Ekabhakta Vrata)
सूतो मुनिभ्यः सर्वभूतहिताय ईश्वरप्रोक्तं शिवव्रतम् आह। पौर्णमास्याममावास्यायामष्टम्यां चतुर्दश्यां च रात्रौ भोजननियमः/उपवासः, हविष्यभोजनं, भवपूजनं च निर्दिश्यते। संवत्सरान्ते स्वशक्त्यानुसारं सुवर्णरजतताम्रादिभिरुमामहेश्वरप्रतिमां निर्माय प्रतिष्ठाप्य ब्राह्मणभोजनं दक्षिणादानं च कृत्वा रुद्रालये छत्रचामरादिराजोपचारैः व्रतसमर्पणं विधीयते। स्त्रीणां ब्रह्मचर्यनियमितोपवासादयः, तयोर्भवानीशिवयोः सारूप्यसायुज्यफलम्; पुरुषाणां रुद्रसायुज्यं च कथ्यते। ततः शूलदानविधिः—त्रिशूलनिर्माणं, पद्मपूजनं, ब्राह्मणदानं—महाप्रायश्चित्तत्वेन प्रशंस्यते। मार्गशीर्षात् कार्तिकपर्यन्तं मासानुसारं वृषभशूलरथप्रतिमाकैलासमण्डपलिङ्गमूर्तिब्रह्मविष्णुचिह्नादिदानानि, गृहदानं, धान्यतिलपर्वतदानं, अन्ते महमेरुव्रते विस्तीर्णप्रतिमास्थापनं च; अन्ते शिवस्य मोक्षप्रतिज्ञा पुनरुक्ता।
उमामहेश्वरव्रतं—पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्म्यं, न्यासः, जपविधिः, सदाचारः, विनियोगः
सूतो वदति—सर्वव्रतेषु पञ्चाक्षरेण उमापतेः पूजनं श्रेष्ठं, जप एव व्रतसमाप्तेर्निश्चयः। ऋषयः मन्त्रस्य प्रभावं विधिं च पृच्छन्ति; सूतः शिवेन पार्वत्यै उपदिष्टं कथयति—प्रलये सर्वं लीयते, किन्तु वेदशास्त्राणि पञ्चाक्षरे रक्षितानि तिष्ठन्ति। शिवः वाच्यवाचकभावं निरूप्य मन्त्रं अल्पाक्षरमहार्थं, वेदसारं, मोक्षप्रदं च स्तौति। ततः ऋषिच्छन्दोदेवतादि, बीजशक्त्यादि, स्वरवर्णस्थानन्यासाः, उत्पत्तिस्थितिसंहारन्यासः, करदेहाङ्गन्यासः, दिग्बन्धनं षडङ्गन्यासश्च विधीयते। गुरूपसत्तिः, दक्षिणा, दीक्षाचारः, पुरश्चरणसंख्या, प्राणायामः, जपदेशाः फलवृद्धयः, माला, वाचिकोपांशुमानसजपभेदाश्चोक्ताः। अन्ते सदाचारः, आहारशौचविधिः, गुरुभक्तिः, आरोग्यायुःशान्तिग्रहपीडादिनिवारणादिविनियोगश्च; एतद्विधेः श्रवणोपदेशेन परमा गतिरिति निष्कर्षः।
ध्यानयज्ञः, संसार-विष-निरूपणम्, पाशुपतयोगः, परा-अपरा विद्या, चतुर्वस्था-विचारः (अध्यायः ८६)
ऋषीणां प्रश्नानुसारेण सूतः शिवोपदेशं निवेदयति—संसार एव विषं, यदविद्या-काम-कर्मदेहधारणैः पोष्यते। गर्भवासादारभ्य मनुष्यावस्थासु, तिर्यग्योनिषु, राजकीयकलहेषु, देवलोकस्पर्धासु, स्वर्गस्यापि अनित्यत्वे च सर्वत्र दुःखस्य दर्शनं वैराग्यं जनयति। ततः पाशुपतव्रतं योगश्च पञ्चार्थज्ञानसमन्वितः मोक्षमार्गः प्रदर्श्यते; ज्ञानमेव पापं दहति कर्मच्छेदं करोति। परा-अपरा विद्याविभागः, हृदयपद्मे अन्तर्मुखध्यानं, नाड्यः प्राणाश्च, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-तुरीयावस्थाविचारः, शिवस्य तुरीयातीतत्वं अन्तर्यामित्वं च निरूप्यते। अहिंसा-सत्य-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहादि यमान्, भूततत्त्वेषु शिवरूपध्यानं च विस्तरेणोक्तम्। अन्ते ज्ञानध्यानमेव संसारौषधं, एतदध्ययनश्रवणाभ्यां ब्रह्मसायुज्यप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते, पञ्चाक्षरसम्बद्धशैवाचाराय भूमिका क्रियते।
Adhyaya 87 — Saṃsāra-viṣa-kathana: Ājñā-śakti, Māyā-bandha, and Mokṣa by Prasāda
सूत उवाच—पूर्वोपदेशं श्रुत्वा मुनयः भीताः भक्त्या च पिनाकिनं शिवं प्रणेमुः। हिमवत्याः सह महादेवस्य क्रीडाविषये पृष्टे शिवः सूक्ष्मं तत्त्वं व्याचष्टे—देहिनः जीवस्य मायाकर्मवशात् बन्धमोक्षौ अनुभूयेते, परं आत्मा तत्त्वतः न बद्धः। विद्या-श्रुति-स्मृतिरूपं ज्ञातृत्वं तथा धैर्यशक्तिः स्वयमेव तस्मिन् प्रतिष्ठिते इति दर्शयति। ततः ‘आज्ञा’ नाम नित्या पञ्चवक्त्रा दिव्यशक्तिः सर्वत्र नानारूपेण व्याप्य मोक्षप्रवृत्तिं प्रवर्तयतीति निरूपयति। अनन्तरं भवानी मायां निरस्य द्रष्टॄन् विमोचयति, उमा-शङ्करयोः परमार्थतः अभेदः प्रतिपाद्यते। प्रभोः प्रसादात् मोक्षः सद्यः, वयसि जातिभेदे वा न निरपेक्षः; शिव एव जगदीश्वरः बन्धं च मोक्षं च करोतीति निश्चयः। अन्ते सिद्धाः रुद्रं विश्वरूपं स्तुवन्तः अम्बिकाप्रसादात् सायुज्यं प्राप्नुवन्ति, शैवमोक्षमार्गस्य परं प्रवृत्तिं सूचयन्।
मुनिमोहशमनम् (Pāśupata-yoga, Siddhis, Puruṣa-darśana, Saṃsāra, and Prāṇa-Rudra Pañcāhutī)
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—योगिनः कथम् अणिमादिसिद्धीः प्राप्नुवन्ति। सूतः दुर्लभं पञ्चविधं पाशुपतयोगं उपदिशति—चित्तस्थैर्यं, पद्मासनकल्पना, शक्तिरुद्रविन्यासयुक्तं उमापतिध्यानं; तेन अनुत्तरं ज्ञानं जायते। अष्टसिद्धयः निर्दिश्यन्ते, ताः केवलैः बहुभिः कर्मकाण्डैः न, योगेनैव सिध्यन्तीति स्पष्ट्यते। ततः परं परमलक्ष्यं—अपवर्गः शिवसायुज्यं च—वर्ण्यते; पुरुषः सूक्ष्मः सर्वव्यापी इन्द्रियगुणातीतः, योगदृष्ट्या ज्ञेय इति। गर्भाधानात् भ्रूणवृद्धिः, जन्म, नरकाः, पुनर्जन्मभेदाश्च कर्मनैतिकविस्तरेण कथ्यन्ते; संसारभयस्य औषधं ध्यानमेव इति बोध्यते। अन्ते प्राणापानव्यानोदानसमानानां प्रति पञ्चाहुतयः अन्तर्होमः प्रदर्श्यते; प्राणरूपेण रुद्रः, हृदयस्थवैश्वानराग्निश्च अभिन्न इति। भस्मधारणयुक्तं शैवाचारं तथा पाठश्रवणं परमपदप्राप्त्युपाय इति प्रशंस्य, उत्तरशैवसाधनासु सेतुः स्थाप्यते।
Adhyaya 89: शौचाचारलक्षणम् — सदाचार, भैक्ष्यचर्या, प्रायश्चित्त, द्रव्यशुद्धि, आशौच-निर्णय
सूतो योग-शैवजीवनस्य मूलं शौचं सदाचारं च निरूपयति। मानापमानयोः समत्वं, यम-नियमाः, सत्यं मनःशुद्धिश्चोक्ताः। ततः भैक्ष्यचर्या, सिद्धि-स्थैर्यकराणि भोज्यानि, गुरु-वन्दना तथा गुरुसमीपे निषिद्धाचाराः प्रतिपाद्यन्ते। देवाद्रोह-गुरुद्रोहादिदोषेषु क्रमशः प्रायश्चित्तानि, विशेषतः प्रणवजपः, निर्दिश्यते। अनन्तरं द्रव्यशुद्धिः—जल-वस्त्र-धातु-पात्रादीनां शोधनविधयः, भुक्त-शयित-निष्ठ्यूतादिषु पुनःशुद्धिनियमाश्च। अन्ते सम्बन्ध-वर्णभेदेन सूतक-प्रेताशौचकालाः, रजस्वलायाः आचार-निषेध-शुद्ध्युपायाः तथा दिनगणनया गर्भसम्भवविचारः कथ्यते। सदाचारश्रवण-प्रवचनस्य पुण्यं ब्रह्मलोकप्रदं इति प्रशंसया अध्यायः समाप्तः।
यतिप्रायश्चित्तविधानम् (Ascetic Atonements and Discipline)
सूतो यतिनां विशेषं शिवोक्तं प्रायश्चित्तं प्रवर्तयति। पापं वाङ्मनःकायजं त्रिविधं संसारबन्धहेतुरिति निरूप्य, सावधानसाधकस्य परं बलं योग इति, येन धीरा अविद्यां जयन्ति परं पदं च प्राप्नुवन्तीति कथ्यते। ततः भिक्षूणां व्रतोपव्रतानि, अपराधानुसारं प्रायश्चित्तभेदाः, कामप्रेरिते मैथुनोपसर्पणे प्राणायामसहितं सान्तपनं ततः कृच्छ्रश्च, पुनः शुद्धिः शासिताश्रमजीवनप्रवेशश्च निर्दिश्यते। असत्यं निषिध्यते, स्तेयं महाधर्मविघातकं हिंसासमं च, यतो धनं प्राणेन संबद्धमिति। घोरदोषेषु दीर्घकालं चान्द्रायणविधानम्। कर्मवाक्चित्तेषु अहिंसा मुख्यं; सूक्ष्मजीवेषु अकस्मात् हिंसायां कृच्छ्रातिकृच्छ्रं वा चान्द्रायणं। रात्रौ दिवा च स्रावभेदेन प्राणायामोपवासविधयः, निषिद्धाहारसूची, तदतिक्रमे प्राजापत्यकृच्छ्रः। अन्ते शुद्धो यतिः लोष्टकाञ्चनसमदर्शी सर्वभूतहिते रतः पुनर्जन्मातीतं शाश्वतधाम प्राप्नोतीति, शैवशासनस्योत्तरविस्ताराय भूमिका क्रियते।
अध्याय 91: अरिष्ट-लक्षण, मृत्यु-संस्कार, पाशुपत-धारणा तथा ओङ्कार-उपासना
सूतो वदति—अथ ‘अरिष्ट-लक्षणानि’ कथ्यन्ते, येन योगिनो मृत्यु-समीपत्वं ज्ञातुं शक्नुवन्ति। आदौ खगोलीय-दृष्ट्यपशकुनानि (अरुन्धती-ध्रुवयोः अदर्शनम्, दिवा नक्षत्र-दर्शनम्, अनभ्रे विद्युत्), छाया-विकारः, देह-गन्धः, इन्द्रिय-क्षयः, अकस्मात् स्थूलता-कृशता, तथा स्वप्न-चिह्नानि (दक्षिण-दिशि नयनम्, अशुभ-स्त्री-रूपम्, श्वभ्र-पतनम्, आयुध-धारी कृष्ण-पुरुषः) इत्यादिभिः आयु-क्षय-कालः सूच्यते। ततः उपायः—काले उपस्थिते शोकं त्यक्त्वा शुचिर्भूत्वा एकान्ते समदेशे उपविश्य महेश्वरं नमस्कुर्यात्, दीपनिवात-समं स्थिरः सन् इन्द्रिय-निग्रहं कृत्वा शुक्ल-ध्यानं कुर्यात्। अनन्तरं ओङ्कार-योगस्य त्रिमात्रा (अ-उ-म्), प्लुत-मात्रा, अमात्रं ‘शिव-पदं’ च तात्त्विकतया निरूप्यते; प्रणवो धनुः, आत्मा शरः, लक्ष्यं ब्रह्म-शिव-पदमिति। अन्ते मृत्यु-क्षणे प्रणव-ध्यानं, रुद्र-नमस्कारः, अविमुक्त-श्रीपर्वतादि-क्षेत्र-सम्बन्धो मोक्ष-मार्गश्च, शिव-सायुज्य-प्रतिज्ञया सह प्रवर्तते।
अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य — काशी-वाराणसी में मोक्ष, लिङ्ग-तीर्थ-मानचित्र, और उपासना-विधि
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—अविमुक्तक्षेत्रस्य (काश्याः) माहात्म्यं कथय। सूतः शिवस्य पार्वत्या सह आगमनं, अविमुक्तेश्वरस्य प्रादुर्भावं, दिव्योपवनस्य पवित्रवातावरणस्य च काव्यमयवर्णनं निवेदयति। ततः शिवः पार्वतीं रहस्यं शिक्षयति—अविमुक्तं मम नित्यपुरी, सर्वतीर्थोत्तमा; अस्य सीम्नि मरणेन निश्चयेन मोक्षः, धर्मविमुखानामपि। अनन्तरं गोप्रेक्षक-हिरण्यगर्भ-स्वर्लिङ्गेश्वर-सङ्गमेश्वर-मध्यमेंश्वर-शुक्रेश्वर-व्याघ्रेश्वर-जम्बुकेश्वर-शैलेश्वरादीनां लिङ्गतीर्थानां सूची, तेषां फलानि च कथ्यन्ते। शिवः अभिषेकं (महास्नानविधिं), बिल्वपुष्पार्चनं, नैवेद्यं, जागरणं, प्रदक्षिणां, रुद्रबीज-पञ्चाक्षरजपं च विधत्ते, शिवसायुज्यं प्रतिजानाति। अन्ते पार्वत्याः पूजनं, सूतेन फलश्रुतिः, क्षेत्राश्रितशैवाचारस्य प्रवर्तनं च।
अन्धकानुग्रहः—शूलारोपणं, रुद्रस्मरण-फलम्, तथा गाणपत्य-प्रदानम् (अध्याय 93)
ऋषयः पृच्छन्ति—मन्दरस्य चारुकन्दरे दमितोऽन्धकः कथं महेश्वरात् ‘गाणपत्यं’ लेभे इति। सूतः पूर्ववृत्तं कथयति—ब्रह्मवरप्रभावादवध्यत्वं प्राप्य स त्रैलोक्यं जिगाय, इन्द्रं च त्रासयामास। देवाः नारायणपुरोगमाः मन्दरे शरणं जग्मुः, महेश्वरं प्रार्थयन्ति। शिवो गणेश्वरैः सह अन्धकस्य सम्मुखं गत्वा असुरसङ्घं भस्मीकृत्य शूलेन अन्धकं विव्याध। शूलाग्रे स्थितस्य तस्य अन्तः सात्त्विको भावो जागरितः; रुद्रस्मरणस्य महत्त्वं ज्ञात्वा शिवं स्तौति। करुणामयो नीललोहितः शिवो वरं पृच्छति; अन्धकः ‘दुर्लभां श्रद्धां’ याचते। शिवः तस्मै श्रद्धां गाणपत्यं च ददाति; देवाः तस्य प्रतिष्ठायाः साक्षिणो भवन्ति। अयं प्रसङ्गः दमनात् परं शिवानुग्रहेण शरणागतजीवस्य रूपान्तरणं दर्शयन् भक्ति-मार्गं पुष्णाति।
अन्धक-हिरण्याक्ष-प्रसङ्गः, वराहावतारः, दंष्ट्राभूषणं च
ऋषयः त्रयाणां विषयाणां पृच्छन्ति—अन्धकस्य पितृत्वेन हिरण्याक्षस्य स्वरूपं, विष्णुना तस्य वधः, तथा वराहदंष्ट्राया महादेवभूषणत्वं च। सूतः कथयति—हिरण्यकशिपोर्भ्राता हिरण्याक्षो देवान् जित्वा भूमिं बद्ध्वा रसातलं निनाय। पीडितैर्देवैर्विष्णुः यज्ञवराहरूपेण प्रादुर्भूय दैत्यं दंष्ट्राग्रेण जघान, भूदेवीं उद्धृत्य लोकव्यवस्थां पुनः स्थापयामास। ततः ब्रह्मादयः देवाः वराहं धर्तारं रक्षितारं जगदाधारं च स्तुतिभिः स्तुवन्ति। विष्णौ निवृत्ते भूमिः दंष्ट्राभारेण पीडिता तां दंष्ट्रां त्यक्तवती; भवेना शिवेन सा दृष्टा गृहीता च वक्षसि भूषणरूपेण धारिता। अन्ते सूच्यते—एषोऽङ्गविभागो भूषणधारणं च प्रभोर्लीलया मोक्षप्रदं रहस्यं, येन शिवचिह्नमहत्त्वं विप्रमुक्तिभक्त्यर्थं प्रवर्तते।
Varaha-Pradurbhava Context: Prahlada’s Bhakti, Narasimha’s Ugra-Form, and Shiva’s Sharabha Intervention
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—नृसिंहेन हिरण्यकशिपुः कथं निहतः। सूतः प्रह्लादस्य नारायणभक्तिं वर्णयति; तया क्रुद्धः पिता विविधैः उपायैः तं हन्तुम् आज्ञापयति, किन्तु सर्वे प्रयत्ना दिव्यरक्षणेन विफलाः। ततः विष्णुः नृसिंहरूपेण प्रादुर्भूय तीक्ष्णनखैः हिरण्यकशिपुं जघान; परं तस्य घोरनादः बहुरूपा अनन्ततेजश्च जगत् कम्पयन्ति, देवान् भूतगणांश्च भयाकुलान् कुर्वन्ति। देवाः स्तुतिभिः तं स्थूलसूक्ष्मातीतं परमं, अवताररूपाणां कारणं च इति स्तुवन्ति, तथापि शान्तिर्न भवति। अतः ब्रह्मा देवैः सह मन्दरगिरौ महादेवं शरणं याचते; ब्रह्मा विस्तीर्णां रुद्रस्तुतिं जपति—शिवं कालकालं सर्वरूपं अन्तकं अन्तर्यामिणं च नामभिः स्तौति। शिवः अभयं दत्त्वा शरभरूपं धृत्वा नृसिंहस्य उग्रतेजः शमयति; नृसिंहः प्रशान्तो भवति, लोकव्यवस्था पुनः प्रतिष्ठिता। अन्ते फलश्रुतिः—एतां शैवीं स्तुतिं पठन् शृण्वन् वा रुद्रलोकं प्राप्य रुद्रेण सह आनन्दं लभते; एवं शिवस्य परमाधिपत्यं मोक्षदायिनीं भक्तिं च सूचयति।
अध्याय ९६: शरभ-प्रादुर्भावः, नृसिंह-दर्पशमनम्, विष्णोः शिवस्तुतिः, फलश्रुति
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—महादेवः कथं शरभाख्यं महाघोरं विकृतं रूपं धृतवान्? सूतः कथयति—देवैः प्रार्थितः शिवः नृसिंहस्य दर्प-तेजः शमयितुं वीरभद्रं नियुङ्क्ते, भैरवस्वरूपं च प्रकटयति। वीरभद्रः नृसिंहं सान्त्वयन् अवतारपरम्परां स्मारयति; स तु अहङ्कारात् संहारप्रतिज्ञां करोति। ततः शिवतेजः शरभरूपेण व्यक्तं भवति; पक्षाघातादिना नृसिंहबलं नश्यति। विष्णुः परवशो भूत्वा शिवं अष्टोत्तरशतनामभावेन स्तौति, ‘यदा यदा ममाज्ञानम् अहङ्कारदूषितम्’ इति शमनप्रार्थनां करोति। देवाश्च सदाशिवपरतत्त्वं स्तुवन्ति; पाठश्रवणफलश्रुतौ विघ्ननाशः, व्याधिशमनम्, शान्तिः, शिवज्ञानप्रकाशश्च कथ्यते।
शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः (जलन्धरविमर्दनम्)
नैमिषारण्ये ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—जटामौलिः भगनेत्रहरः हरः कथं जलन्धरं जघान? सूतः जलमण्डलसम्भवस्य जलन्धरस्य तपोबलप्राप्तपराक्रमं वर्णयति—स देवगन्धर्वयक्षराक्षसान् ब्रह्माणं च जित्वा विष्णुं प्रति युध्यते, दीर्घयुद्धे विष्णुमपि पराजित्य शङ्करं ‘अजित’ इति चुनौती ददाति। ब्रह्मवचनरक्षणार्थं जगद्रक्षणकर्तृत्वेन च शिवो नन्दीगणैः सह युद्धं स्वीकृत्य स्थितः। जलन्धरः अहंकारेण स्वबलप्रशंसां करोति; शिवः नेत्राग्निना तस्य रथं दग्ध्वा पादाङ्गुष्ठेन समुद्रे रथाङ्गं निर्माय दैत्यं समाह्वयति। जलन्धरः सुदर्शनसदृशं चक्रं ग्रहीतुमुद्यतः तेनैव द्विधा छिन्नः पतति; तस्य रक्तं रुद्रनियोगात् मांसत्वं प्राप्य रक्तकुण्डवत् दृश्यते। देवाः जयघोषं कुर्वन्ति; फलश्रुतिः—एतत् ‘जलन्धरविमर्दन’ पठन् शृण्वन् श्रावयन् गाणपत्यं शिवानुग्रहं च अवाप्नोति, शिवानुग्रह एव निर्णायक इति भावः दृढ्यते।
देवैर्विष्णोः शरणागमनम्—शिवलिङ्गस्थापनं, शिवसहस्रनामस्तवः, सुदर्शनचक्रप्रदानं च
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—विष्णोः सुदर्शनचक्रं कथं महेश्वरात् प्राप्तम् इति। सूतः कथयति—दैत्यैः सर्वभूतक्षयकरो महान् उपद्रवः कृतः; पराजिताः देवाः विष्णुं शरणं यान्ति, एकं रक्षकं स्तुवन्ति। विष्णुः वदति—जलन्धरवधाय त्रिपुरारिणा निर्मितं घोरं रथाङ्गं आवश्यकम्; तस्मात् स महादेवं गन्तुं निश्चिनोति। हिमालयस्य पुण्यशिखरे विश्वकर्मनिर्मितं दिव्यं शिवलिङ्गं स्थापयित्वा गन्धपुष्पादिभिरभिषेकं कृत्वा, भवादिनामभिः अग्निहोत्रं चकार, विस्तीर्णं शिवसहस्रनामस्तवं जजाप। शिवः परीक्षार्थं एकं पद्मं तिरोऽकरोत्; विष्णुः पूर्णार्पणव्रतभङ्गं न कर्तुम् इच्छन् स्वचक्षुः पद्मस्थाने न्यस्यति, तेन ‘पद्माक्ष’ इति नाम लभते। ततः शिवः ज्वलद्भीषणरूपेण प्रादुर्भूय देवकार्यं प्रशम्य, सूर्यप्रभं सुदर्शनचक्रं ददौ; युद्धे अशान्तिः च अयुक्ता क्षमा च धर्महानिकरी इति उपदिशति। वरान् दत्त्वा विष्णोः देवासुरेषु यशः, उमाहैमवत्याः प्रसादेन सम्बन्धसामञ्जस्यं च पूर्वं वदति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत्सहस्रनामश्रवणपाठपूजाभिः महायज्ञसमं पुण्यं, परमा गतिश्च लभ्यते; जलन्धरवधाय देवशक्तिवर्धनकथा च प्रवर्तते।
विष्णुचक्रलाभो नाम (अर्धनारीश्वर-तत्त्वं, सती-पार्वती-सम्भवः, दक्षयज्ञविनाशः)
ऋषयः सूतं देवीजननं पतिव्रताधर्मं च पृच्छन्ति—सा कथं सती जाता, दक्षयज्ञः कथं नष्टः, शम्भवे कथं प्रदत्ता इति। सूतः परम्परां (ब्रह्मा→दण्डिन्→व्यास→सूत) निर्दिश्य तत्त्वं स्थापयति—लिङ्गं भगवान्, तमोऽतीतं ज्योतिः; वेद्या सह संयुक्तं तदेव अर्धनारीश्वररूपेण शिवशक्त्यैक्यं प्रकाशयति। तस्मादेक्याद् ब्रह्मा जायते, रुद्रेण ज्ञानोपदेशं लभते, सृष्टिः शिवाधिष्ठितचैतन्येन प्रवर्तते इति। अनन्तरं दक्षस्य दर्पोऽपमानं च उमापतेः प्रति, सत्याः योगाग्निना देहत्यागः, तपसा पार्वतीरूपेण पुनर्जन्म, तथा शिवक्रोधेन सहसा दक्षयज्ञविध्वंसः वर्ण्यते। एवं अध्यायः लिङ्ग-अर्धनारीश्वर-तत्त्वात् निष्फलयज्ञनिन्दां प्रति नयन्, देवापराधफलम्, धर्मसंस्थापनं, तथा कर्मकाण्डात् परं भक्तिज्ञानप्रधान्यं च सूचयति।
दक्षयज्ञध्वंसः—वीरभद्रप्रेषणं, देवविष्ण्वोः पराजयः, पुनरनुग्रहः
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—दधीचवचनानन्तरं महेश्वरः कथं विष्णुना सह विजित्य यज्ञव्यवहारे प्रवृत्तः? सूतः दक्षयज्ञप्रसङ्गं कथयति। रुद्रः देवान् मुनिगणांश्च ददाह; ततः ब्रह्मणा वीरभद्रः प्रेषितः। स रोमजगणैः सह कनखले यज्ञवाटं प्रविश्य यूपादीन् विध्वंसयति, देवतानामङ्गभङ्गं करोति—भगस्य नेत्रोत्पाटनं, पूष्णो दन्तभङ्गं च; इन्द्र-वह्नि-यमादीन् पराजयति। विष्णुना सह भीषणः संग्रामः; योगबलोत्पन्ना विष्णोर्दिव्यदेहाः शम्यन्ते, चक्रं स्तम्भितं भवति। यज्ञो मृगरूपेण पलायते; दक्षस्य शिरश्छेदोऽग्नौ दाहश्च। अनन्तरं ब्रह्मा क्रोधशमनाय प्रार्थयति; शिवो वृषध्वजः सगणः प्रकट्य हतानां देवानां तनूं पूर्ववत् ददाति, दक्षस्य शिरः प्रतिस्थापयति, वरान् ददाति; दक्षः स्तुतिं कृत्वा गाणपत्यं लभते। अध्यायः यज्ञधर्मशुद्धिं, देवतानां पुनर्संस्थापनं, शिवानुग्रहप्रधानं शैवमार्गं च सूचयति।
अध्याय १०१: हैमवती-तपः, तारकवंश-उत्पातः, स्कन्द-प्रत्याशा, मदनदहनम्
ऋषयः सतीदेव्याः पुनर्जन्मवृत्तान्तं पृच्छन्ति—कथं हिमवत्पुत्री हैमवती उमा पार्वती च जाता, कथं च शिवं पतित्वेन अवाप। सूतः कथयति—देवी मेनायाः तनुम् आश्रित्य स्वेच्छया हैमवतीरूपेण जज्ञे; गिरिराजः संस्कारान् अकरोत्। द्वादशवर्षे सा अनुजाभिः सह तपः आरभते; अपर्णा, एकपर्णा, एकपाटला इत्यादि नामभेदैः तपोव्रतानि सूच्यन्ते, अनन्यभक्त्या शिवानुग्रहः सुलभ इति दर्श्यते। तस्मिन्नेव काले तारकः दानवः ब्रह्मप्रसादात् बलं लब्ध्वा विष्णुमपि जिगाय; देवाः भयार्ताः बृहस्पतिं प्रति विलपन्ति। ब्रह्मा उपदिशति—उमा-शिवयोः संयोगात् स्कन्दः उत्पत्स्यते, स एव तारकवधकर्ता। देवकार्यसिद्ध्यर्थं इन्द्रः कामदेवम् आदिशति; मदनः रत्या सह वसन्तेन शिवाश्रमं गत्वा प्रयत्नं करोति, किन्तु त्र्यम्बकः तृतीयनेत्राग्निना तं दहति। रत्याः शोकं दृष्ट्वा शिवः वरं ददाति—मदनः अमूर्तः सन् भविष्ये विष्णोः (वासुदेवस्य) शापप्रसङ्गे पुत्रत्वेन पुनर्लभ्यते। अयं अध्यायः पार्वतीतपः, स्कन्दोत्पत्तेः, तारकवधस्य च कथाप्रवाहस्य भूमिकां स्थापयन्, कामदहनद्वारा शिवस्य वैराग्य-ऐश्वर्यं प्रतिपादयति।
मदनदाहः — पार्वतीतपः, स्वयंवरलीला, देवस्तम्भनं, दिव्यचक्षुर्दानम्
सूतेन कथ्यते—पार्वत्याः तपसा शिवः प्रीतो भवति। ब्रह्मा तस्या आश्रमं गत्वा लोकतापकरं तपः निवर्तयितुं याचते, शिव एव त्वां वरीष्यतीति निश्चयं वदति। ततः शिवो द्विजरूपेण आगत्य पार्वतीं सान्त्वयति, स्वयंबरसमये सौम्यरूपेण प्रादुर्भविष्यामीति प्रतिजानाति। हिमालयः स्वयंबरं घोषयति; देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, यक्षाः, नागाः, तत्त्वानि च समागच्छन्ति। अलङ्कृता पार्वती उपविष्टा; शिवः बालरूपो भूत्वा तस्या अङ्के शयितः, ततो देवाः संशयेन आक्रमन्ति। इन्द्रादयः—अग्निः, यमः, वरुणः, वायुः, सोमः, कुबेरः, ईशानः, रुद्राः, आदित्याः, वसवः, च विष्णुः चक्रेण—सर्वे शिवलीलया स्तम्भिताः; पूष्णो दन्ताः शिवदृष्ट्या पतन्ति। ब्रह्मा तत्त्वं ज्ञात्वा शिवं बुद्ध्यहङ्कारयोः कारणं, ब्रह्मविष्णुप्रकृतिदेव्याः आदिं च स्तौति, मोहितदेवानां क्षमां याचते। शिवः तान् विमोचयति, दिव्यं अद्भुतं रूपं दर्शयति, तस्य दर्शनार्थं दिव्यचक्षुः ददाति; पुष्पैः, दुन्दुभिभिः, स्तोत्रैः, पार्वत्याः मालया च पूज्यते, शिवस्य सर्वाधिपत्यं पुनः प्रतिपाद्यते।
उमास्वयंवरः / भवोद्वाहः, गणसमागमः, अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्यम्, तथा विनायक-उत्पत्तिसूचना
सूतो वर्णयति—ब्रह्मा कृताञ्जलिः महादेवं विवाहारम्भाय याचते। शिवः सम्मन्यते, तत्क्षणं ब्रह्मा दिव्यरत्नमयीं पुरीं विवाहमण्डपत्वेन निर्मिमीत। तत्र देवमातरः देवपत्न्यश्च, नागा गरुडाः यक्षाः गन्धर्वाः किन्नराः, समुद्राः पर्वताः मेघाः, मासाः संवत्सराः, वेदाः मन्त्राः यज्ञाश्च, असंख्याः अप्सरसश्च समायान्ति—विवाहः विश्वव्यापी महोत्सव इति सूचयन्। अनन्ता गणेश्वराः नामगणाश्च जटाचन्द्रत्रिनेत्रनीलकण्ठादि-शैवचिह्नैः सह समागच्छन्ति। विष्णुः अलंकृतां गिरिजां पुरीं नीत्वा शिवं प्रति तत्त्ववंशकथां वदति—रुद्रस्य पार्श्वयोः ब्रह्मविष्णू उत्पन्नौ, जगच्च रुद्ररूपैः प्रतिष्ठितम्। ब्रह्मा होतृत्वं करोति; अग्निः सन्निहितः, वैदिकमन्त्राः प्रयुज्यन्ते, प्रदक्षिणा हविर्दानं च कृत्वा दम्पती विधिना संयुज्येते। अनन्तरं शिवः नन्दिना गणैश्च सह दिव्यां वाराणसीम् अविमुक्तक्षेत्रं गच्छति। पार्वती तस्य माहात्म्यं पृच्छति; शिवः वदति—अविमुक्ते पापक्षयः, मृतानां अपुनरावृत्तिमोक्षः। ततः स पवित्रोद्यानं सूचयति यत्र गजवक्त्रः विनायकः दैत्यविघ्ननाशाय देवकार्यसिद्धये च प्रादुर्भवति—कासीमाहात्म्यविनायकधर्मसूचनायाः प्रस्तावः।
Vighneshvara-Prashna and Deva-Krita Shiva-Stava (Adhyaya 104)
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—कथं विनायकः गजाननः गणेश्वरः जातः, किमर्थं च विघ्नेषु तस्य महती शक्तिः। सूतः कथयति—एकस्मिन् महाकाले देवा इन्द्रोपेन्द्रादयः दैत्यैः कृतविघ्ननाशाय धर्मरक्षणार्थं समागताः। अत्र ‘विघ्नः’ केवलं दुर्भाग्यं न, कर्मफलनियामकः; देवानां अविघ्नत्वाय, मनुष्याणां पुत्रलाभाय कर्मसिद्धये च शिवस्तुतिः कार्या, गणप-विघ्नेशस्य च प्रादुर्भावः अपेक्षितः। ततः देवा विस्तीर्णं शिवस्तवं कुर्वन्ति—शिवं कालं, कालाग्निरुद्रं, ओंकारं, वेदान्, पञ्चाक्षरं, गुणातीतं च इति समन्वयेन स्तुवन्ति। अन्ते फलश्रुतिः—यो भक्त्या एतं देवकृतं स्तवं पठति पाठयति वा स परं पदं प्राप्नोति; अनन्तराध्याये विघ्नेश्वरस्य विशेषोत्पत्तिकार्यं विस्तरेण वक्ष्यते।
Devas Praise Śiva; Gaṇeśa Manifests as Vighneśvara and Receives the Primacy of Worship
सूतो वर्णयति—देवाḥ पिनाकधृकं महेश्वरं प्रणम्य तस्य करुणादृष्ट्या वरं लभन्ते। कर्मरक्षणाय ते याचन्ते यत् ये देवद्रोहिणो यज्ञादि-पुण्यकर्म-विघ्नकारिणश्च, ते प्रतिबध्येरन्। ततः शिवो गणेश्वर-विनायक-रूपं धारयति; देवगणाः पुष्पवृष्टिं कुर्वन्ति, गजवक्त्रं शस्त्र-शुभलक्षणोपेतं स्तुवन्ति। तेजस्वी बालरूपो गणेशः प्रादुर्भवति, शिवाम्बिकाभ्यां पूज्यते। शिवः तस्मै विश्वकार्यं ददाति—अधर्मकर्मणां, विशेषतः दूषितयज्ञानां, अयुक्ताध्यापनाध्ययनस्य, धर्मच्युतानां च विघ्नकरणं; सर्ववयस्क-भक्तरक्षणं च। अत्र विघ्नेश्वरस्य सार्वभौमाधिकारः, तथा च पूजाप्राधान्यं प्रतिपाद्यते—तस्य पूजां विना श्रौत-स्मार्त-लौकिककर्माणि निष्फलानि; पूजया सिद्धिः कीर्तिश्च भवति। एवं शैवकर्मविधौ पूर्वाङ्गशुद्ध्या धर्मरक्षणं कृत्वा लिङ्गपूजा फलवती भवतीति प्रतिपाद्यते।
विनायकोत्पत्तिः / ताण्डव-प्रसङ्गः (दारुक-वधः, काली-उत्पत्तिः, क्षेत्रपालोत्पत्तिः)
ऋषयः शम्भोर्नृत्यारम्भस्य कारणं स्कन्दाग्रज-प्रसङ्गं च पृच्छन्ति। सूतः दारुकासुरं वर्णयति—तपसा लब्धविक्रमः स देवद्विजान् पीडयति। ब्रह्मादयः उमापतिं शरणं गत्वा दारुक-वधं याचन्ति। शिवः गिरिजां प्रार्थयति; सा देवदेवस्य देहे प्रविश्य उग्रशक्तिरूपा भवति। शिवस्तृतीयनेत्रेण कालीं (कालकण्ठीं) सृजति; सा दारुकं निहत्यापि क्रोधाग्निना जगदाकुलं करोति। तदा शिवः श्मशाने बालरूपेण रुदन् प्रकट्य, देवी स्तन्यं दत्त्वा तस्याः क्रोधं शमयति; स बालः क्षेत्रपालो भवति, अष्टमूर्तयश्च संकेतिताः। अन्ते संध्याकाले शिवः प्रेतगणैः सह ताण्डवं करोति; देवी नृत्यामृतं पीत्वा प्रसन्ना भवति, देवाः कालीं पार्वतीं च नमन्ति।
Upamanyu’s Tapas, Shiva’s Indra-Form Test, and the Bestowal of Kshiroda and Gaṇapatya
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—उपमन्युः कथं गणपत्यं क्षीरोदवरं च लेभे इति। सूतः कथयति—बाल्ये क्षीरलालसः स मातरं पप्रच्छ; सा अवदत्—समृद्धिः पूर्वपूजितस्य महादेवस्य प्रसादाधीना। ततः स हिमालये घोरं तपः कृत्वा लोकान् कम्पयामास। कारणं ज्ञात्वा विष्णुः शिवं समुपेत्य निवेदयति; शिवोऽपि बालं प्रसादयितुं प्रथमं परीक्षार्थं इन्द्ररूपेणागच्छत्। इन्द्ररूपी शिवः वरान् दातुमिच्छन् रुद्रत्यागं प्रेरयति; उपमन्युः पञ्चाक्षरीं जपन् मायां ज्ञात्वा शिवनिन्दायाः महापातकं घोषयति। अथर्वास्त्रबलात् प्रतिकर्तुं उद्यतं तं शिवः निवार्य स्वस्वरूपं दर्शयति, क्षीरसमुद्रं तथा अन्नादिसागरान् प्रादुर्भावयति। शिवपार्वत्यौ स्नेहेन तं पुत्रवत् गृह्णीतः, अमरत्वं, नित्यं गणपत्यं, योगैश्वर्यं, ब्रह्मविद्यां च ददातः। अन्ते भक्तस्य अचलश्रद्धां नित्यसन्निधिं च वरयतः शिवः तृप्तिं कृत्वा तिरोभवति—भक्तेः ज्ञानमोक्षपरिपाकस्य आदर्शं प्रदर्शयन्।
उपमन्युना कृष्णाय पाशुपतज्ञान-प्रदानम् तथा दानविधि-फलश्रुतिः
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—अक्लिष्टकर्मा कृष्णः कथं दिव्यं पाशुपतज्ञानं व्रतं च लेभे। सूतः कथयति—वासुदेवः स्वेच्छावतारोऽपि मानुषवत् शौचादिकं कृत्वा धौम्यज्येष्ठं ऋषिमुपमन्युं प्रणम्य प्रदक्षिणं चकार। तस्य केवलदृष्ट्या कृष्णस्य देहकर्ममलाः प्रणश्यन्ति; भस्मलिप्तो दीप्तिमान् उपमन्युः भूततत्त्वशक्तिभिः समात्मभावं प्राप्य प्रसन्नः दिव्यं पाशुपतज्ञानं ददौ। संवत्सरं तपः कृत्वा कृष्णो गणैः सह महेश्वरं ददर्श, साम्बपुत्रलाभवरं च लेभे; ततः पाशुपताः सन्तः तेन सह योगसम्बन्धं धारयन्ति। अनन्तरं मोक्षोन्मुखं दानविधिं वदति—हिरण्यमेखला, दण्डाधारः, व्यजनम्, लेखनसाधनानि, क्षुरकत्रिकादि, पात्राणि, धातवश्च यथाशक्ति भस्मधारिभ्यः पाशुपतयोगिभ्यो दातव्यानि। फलम्—पापक्शयः, कुलोन्नतिः, रुद्रपदप्राप्तिः; श्रवणपाठयोः विष्णुलोकप्राप्तिरपि, शैवाचारस्य पुराणीयमोक्षमार्गेण सेतुर्भावश्च।