Adhyaya 9
योगान्तरायाः, औपसर्गिकसिद्धयः, परवैराग्येन शैवप्रसादः
सूतो योगिनं विचालयन्ति ये दश योगान्तरायाः—आलस्यादारभ्य विषयतृष्णापर्यन्ताः—तान् निरूपयति, तेषां चान्तःप्रवृत्तिं वदति: ज्ञानसंशयः, चित्तचाञ्चल्यं, साधनाश्रद्धा, मोहबुद्धिः, तथा स्वाभाविकी त्रिविधा दुःखता (आध्यात्मिक-आधिभौतिक-आधिदैविक)। अनन्तरं विघ्नशमनानन्तरं ये औपसर्गिकाः सिद्ध्यनुभवाः जायन्ते—प्रतिभा, श्रवणं, दर्शनं, आस्वाद/वेदना, दिव्यगन्धानुभवः—तथा लोकभेदेषु भूततत्त्वैश्वर्यविस्तारः (पार्थिवादि ब्रह्मिकज्ञानपर्यन्तः) कथ्यते। एताः सिद्धयः न परमार्थाः; ब्रह्मलोकपर्यन्तमपि वैराग्येण संयमेन च त्याज्याः। यदा योगी सर्वं परित्यज्य मनः प्रशमयति तदा महादेवप्रसादः प्रादुर्भवति, धर्म-ज्ञान-ऐश्वर्य-वैराग्य-अपवर्गान् ददाति; एवं पाशुपतयोगनिष्ठा परं प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच आलस्यं प्रथमं पश्चाद् व्याधिपीडा प्रजायते प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः
सूत उवाच—प्रथममालस्यं जायते, ततः परं व्याधिपीडा प्रजायते। अनन्तरं प्रमादः, संशयस्थाने चित्तस्येह धर्ममार्गे शिवप्राप्तौ चानवस्थितिः।
Verse 2
अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिर् दुःखं च त्रिविधं ततः दौर्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योग्यता
ततः पतनात् त्रिविधं दुःखं प्रजायते—अश्रद्धा, दर्शनभ्रंशः, भ्रान्तिश्च; अनन्तरं दौर्मनस्यं, अयोग्येषु विषयेषु च योग्यता (मिथ्यायोग्यता) जायते।
Verse 3
दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्योगान्तरायकाः आलस्यं चाप्रवृत्तिश् च गुरुत्वात्कायचित्तयोः
मुनेर्योगाभ्यस्तस्य योगान्तरायका दशधा अभिप्रजायन्ते। तेषु आलस्यं च अप्रवृत्तिश्च कायचित्तयोर्गुरुत्वात्, पशोः पतौ शिवे प्रवृत्तिं निवारयन्ति।
Verse 4
व्याधयो धातुवैषम्यात् कर्मजा दोषजास् तथा प्रमादस्तु समाधेस्तु साधनानाम् अभावनम्
व्याधयो धातुवैषम्यात् प्रजायन्ते, कर्मजा दोषजाश्चापि। प्रमादस्तु समाधिसाधनानाम् अभावनम्—तेन योगिनो भगवति पतौ लयेऽन्तरायः।
Verse 5
इदं वेत्युभयस्पृक्तं विज्ञानं स्थानसंशयः अनवस्थितचित्तत्वम् अप्रतिष्ठा हि योगिनः
इदं ‘विज्ञानम्’ उभयस्पृक्तं, द्वन्द्वमिश्रितमेव; ततो स्थानसंशयः प्रजायते। अनवस्थितचित्तत्वं च, योगिनो ह्यप्रतिष्ठा भवति; पशुः पतौ शिवे विश्रान्तो यदा, तदैव स्थैर्यं सम्भवति।
Verse 6
लब्धायामपि भूमौ च चित्तस्य भवबन्धनात् अश्रद्धाभावरहिता वृत्तिर्वै साधनेषु च
लब्धायामपि भूमौ च भवबन्धनबद्धचित्तस्य । साधनेषु वृत्तिः श्रद्धाभावविहीना न कर्तव्या ॥
Verse 7
साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु विपर्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनम् उच्यते
साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु । विपर्ययज्ञानमुत्पन्नं भ्रान्तिदर्शनमुच्यते ॥
Verse 8
अनात्मन्यात्मविज्ञानम् अज्ञानात्तस्य संनिधौ दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथा चैवाधिभौतिकम्
अनात्मन्यात्मविज्ञानमज्ञानात्तस्य संनिधौ । दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथैवाधिभौतिकम् ॥
Verse 9
आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः इच्छाविघातात्संक्षोभश् चेतसस्तदुदाहृतम्
आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः । इच्छाविघातात्संक्षोभश्चेतसस्तदुदाहृतम् ॥
Verse 10
दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम्
दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु । तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम् ॥
Verse 11
तदा मनसि संजातं दौर्मनस्यमिति स्मृतम् हठात्स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः
तदा मनसि यदुत्पन्नं तद्दौर्मनस्यमिति स्मृतम्। योग्यायोग्यविवेकं त्यक्त्वा हठात् स्वीकृतिं कृत्वा जायते॥
Verse 12
विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्विषयलोलता अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगिनाम्
विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्विषयलोलता। अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगिनाम्॥
Verse 13
अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्ति न च संशयः प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजाः पश्चाद्धि योगिनः
अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्त्यन्तरायाः न संशयः। प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजाः पश्चाद्धि योगिनः॥
Verse 14
उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे ते ऽसिद्धिसूचकाः प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर् द्वितीया श्रवणा स्मृता
उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे तेऽसिद्धिसूचकाः। प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर्द्वितीया श्रवणा स्मृता॥
Verse 15
वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास् तुरीया चेह दर्शना आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता
वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास्तुरीया चेह दर्शना। आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता॥
Verse 16
स्वल्पषट्सिद्धिसंत्यागात् सिद्धिदाः सिद्धयो मुनेः प्रतिभा प्रतिभावृतिः प्रतिभाव इति स्थितिः
स्वल्पषट्सिद्धिसङ्गत्यागात् मुनेः सिद्धिदाः पराः सिद्धयः प्राप्यन्ते—प्रतिभा, प्रतिभावृतिः, प्रतिभाव इति; एषा स्थितिः प्रतिष्ठिता।
Verse 17
बुद्धिर्विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिरुच्यते सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते
या विवेचनी बुद्धिः वेद्यं बुध्यते सा ‘बुद्धिः’ इति कथ्यते; सा सूक्ष्मे, व्यवहिते, अतीते, विप्रकृष्टे, अनागते च अवगच्छति।
Verse 18
सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण तु श्रवणात्सर्वशब्दानाम् अप्रयत्नेन योगिनः
योगिनः सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण जायते; श्रवणमात्रेण च सर्वशब्दानामर्था अप्रयत्नेन अवगम्यन्ते। एषा शैवयोगजाता सिद्धिः पाशान् शिथिलयति, पशुं संसारबन्धात् मोचयित्वा पतिं प्रति मनः प्रवर्तयति।
Verse 19
ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि स्पर्शस्याधिगमो यस् तु वेदना तूपपादिता
ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यभेदानां श्रवणमात्रेणापि स्पर्शस्याधिगमो जायते; एवं वेदना उपपादिता। तत्र पाशैस्तन्मात्राबन्धैः पशोः प्रवृत्तिः दर्शिता, यावत् स पतिं शिवं प्रति निवर्तते, यः तान् अतिक्रामति।
Verse 20
दर्शनाद्दिव्यरूपाणां दर्शनं चाप्रयत्नतः संविद्दिव्यरसे तस्मिन्न् आस्वादो ह्यप्रयत्नतः
दिव्यरूपाणां दर्शनादेव तेषां दर्शनं च अप्रयत्नतः जायते; तस्मिन् दिव्यरसे संवित् स्थित्वा आस्वादोऽपि ह्यप्रयत्नतः भवति।
Verse 21
वार्त्ता च दिव्यगन्धानां तन्मात्रा बुद्धिसंविदा विन्दन्ते योगिनस्तस्माद् आब्रह्मभुवनं द्विजाः
दिव्यगन्धानां वार्त्तामपि तन्मात्रारूपां बुद्धिसंविदा प्रबुद्धया योगिनो गृह्णन्ति; तस्माद् द्विजाः, ते आब्रह्मभुवनं लोकान् अवगाहन्ति।
Verse 22
जगत्यस्मिन् हि देहस्थं चतुःषष्टिगुणं समम् औपसर्गिकम् एतेषु गुणेषु गुणितं द्विजाः
जगत्यस्मिन् देहस्थं हि चतुःषष्टिगुणं सममौपसर्गिकं; एतेषु गुणेषु एव देही गुणितो गण्यते, द्विजाः।
Verse 23
संत्याज्यं सर्वथा सर्वम् औपसर्गिकमात्मनः पैशाचे पार्थिवं चाप्यं राक्षसानां पुरे द्विजाः
तस्माद् द्विजाः, आत्मन औपसर्गिकं सर्वथा सर्वं संत्याज्यम्—पैशाचं पार्थिवं चाप्यं राक्षसानां पुरे यत्।
Verse 24
याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसनात्मकम् ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्वं सौम्ये चैव तु मानसम्
याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसनात्मकम्। ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्वं सौम्ये चैव तु मानसम्॥
Verse 25
प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम् आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम्
प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम्। आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम्॥
Verse 26
चतुर्विंशत्तृतीये तु द्वात्रिंशच्च चतुर्थके चत्वारिंशत् पञ्चमे तु भूतमात्रात्मकं स्मृतम्
चतुर्विंशत् तृतीये तु, द्वात्रिंशच्च चतुर्थके। चत्वारिंशत् पञ्चमे तु, भूतमात्रात्मकं स्मृतम्॥
Verse 27
गन्धो रसस् तथा रूपं शब्दः स्पर्शस्तथैव च प्रत्येकमष्टधा सिद्धं पञ्चमे तच्छतक्रतोः
गन्धो रसस् तथा रूपं शब्दः स्पर्शस्तथैव च। प्रत्येकमष्टधा सिद्धं पञ्चमे तच्छतक्रतोः॥
Verse 28
तथाष्टचत्वारिंशच् च षट्पञ्चाशत्तथैव च चतुःषष्टिगुणं ब्राह्मं लभते द्विजसत्तमाः
तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्तथैव च। चतुःषष्टिगुणं ब्राह्मं लभते द्विजसत्तमाः॥
Verse 29
औपसर्गिकम् आ ब्रह्म भुवनेषु परित्यजेत् लोकेष्वालोक्य योगेन योगवित्परमं सुखम्
औपसर्गिकमाब्रह्म भुवनेषु परित्यजेत्। लोकेष्वालोक्य योगेन योगवित्परमं सुखम्॥
Verse 30
स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं यौवनं तथा नानाजातिस्वरूपं च चतुर्भिर् देहधारणम्
स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं यौवनं तथा। नानाजातिस्वरूपं च चतुर्भिर्देहधारणम्॥
Verse 31
पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर् गन्धसंयुतः एतदष्टगुणं प्रोक्तम् ऐश्वर्यं पार्थिवं महत्
पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंयुतः। एतदष्टगुणं प्रोक्तमैश्वर्यं पार्थिवं महत्॥
Verse 32
जले निवसनं यद्वद् भूम्यामिव विनिर्गमः इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः
जले निवसनं यद्वद् भूम्यामिव विनिर्गमः। इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः॥
Verse 33
यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस् तत्रास्य जलदर्शनम् यद्यद्वस्तु समादाय भोक्तुमिच्छति कामतः
यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस् तत्रास्य जलदर्शनम्। यद्यद्वस्तु समादाय भोक्तुमिच्छति कामतः॥
Verse 34
तत्तद्रसान्वितं तस्य त्रयाणां देहधारणम् भाण्डं विनाथ हस्तेन जलपिण्डस्य धारणम्
तत्तद्रसान्वितं तस्य त्रयाणां देहधारणम्। भाण्डं विनाथ हस्तेन जलपिण्डस्य धारणम्॥
Verse 35
अव्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवेन समन्वितम् एतत् षोडशकं प्रोक्तम् आप्यमैश्वर्यमुत्तमम्
अव्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवेन समन्वितम्। एतत् षोडशकं प्रोक्तम् आप्यमैश्वर्यमुत्तमम्॥
Verse 36
देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जितम् लोकं दग्धमपीहान्यद् अदग्धं स्वविधानतः
देहादग्निर्विनिर्जायते, स तु तापभयवर्जितः। लोकं दग्ध्वापि यदन्यत् तददग्धं स्वविधानतः, प्रलयातीतः पतिरिव स्थितम्॥
Verse 37
जलमध्ये हुतवहं चाधाय परिरक्षणम् अग्निनिग्रहणं हस्ते स्मृतिमात्रेण चागमः
जलमध्येऽपि हुतवहं निधाय परिरक्षणं भवति। हस्तेऽप्यग्निनिग्रहणं, स्मृतिमात्रेण सिद्धोऽयमागमप्रभावः॥
Verse 38
भस्मीभूतविनिर्माणं यथापूर्वं सकामतः द्वाभ्यां रूपविनिष्पत्तिर् विना तैस्त्रिभिर् आत्मनः
भस्मीभूतादपि यथापूर्वं सकामतो निर्माणं करोति। द्वाभ्यां न रूपनिष्पत्तिः; आत्मनस्त्रिभिरन्तर्भूतैस्तत्त्वैर्विना न सिद्ध्यति॥
Verse 39
चतुर्विंशात्मकं ह्येतत् तैजसं मुनिपुङ्गवाः मनोगतित्वं भूतानाम् अन्तर्निवसनं तथा
चतुर्विंशात्मकं ह्येतत् तैजसं मुनिपुङ्गवाः। मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवसनं तथा॥
Verse 40
पर्वतादिमहाभारस्कन्धेनोद्वहनं पुनः लघुत्वं च गुरुत्वं च पाणिभ्यां वायुधारणम्
पर्वतादिमहाभारं स्कन्धेनोद्वहनं पुनः। लघुत्वं गुरुत्वं चैव पाणिभ्यां वायुधारणम्॥
Verse 41
अङ्गुल्यग्रनिघातेन भूमेः सर्वत्र कंपनम् एकेन देहनिष्पत्तिर् वातैश्वर्यं स्मृतं बुधैः
अङ्गुल्यग्रनिघातेन भूमेः सर्वत्र कंपनं भवति; एकेनैव संकल्पेन देहनिष्पत्तिः। एतद् वायुतत्त्वसमुत्थं वाय्वैश्वर्यं बुधैः स्मृतम्।
Verse 42
छायाविहीननिष्पत्तिर् इन्द्रियाणां च दर्शनम् आकाशगमनं नित्यम् इन्द्रियार्थैः समन्वितम्
छायाविहीननिष्पत्तिः, इन्द्रियाणां च साक्षाद्दर्शनम्; नित्यम् आकाशगमनं, इन्द्रियार्थैः समन्वितम्। एतानि पतिभक्त्या पाशुपतयोगनियमेन सिद्धिलक्षणानि।
Verse 43
दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् तन्मात्रलिङ्गग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्
दूरेऽपि शब्दग्रहणं, सर्वशब्दावगाहनम्; तन्मात्रलिङ्गग्रहणं, सर्वप्राणिनिदर्शनम्।
Verse 44
ऐन्द्रम् ऐश्वर्यम् इत्युक्तम् एतैरुक्तः पुरातनः यथाकामोपलब्धिश् च यथाकामविनिर्गमः
ऐन्द्रम् ऐश्वर्यम् इत्युक्तम्; एतैः पुरातनः प्रभुः उक्तः। यथाकामोपलब्धिश्च, यथाकामविनिर्गमश्च।
Verse 45
सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् कामानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम्
सर्वत्राभिभवश्चैव, सर्वगुह्यनिदर्शनम्; कामानुरूपनिर्माणं, वशित्वं प्रियदर्शनम्।
Verse 46
संसारदर्शनं चैव मानसं गुणलक्षणम् छेदनं ताडनं बन्धं संसारपरिवर्तनम्
संसारदर्शनं चैव मानसं गुणलक्षणम् । छेदनं ताडनं बन्धं संसारपरिवर्तनम् ॥
Verse 47
सर्वभूतप्रसादश् च मृत्युकालजयस् तथा प्राजापत्यमिदं प्रोक्तम् आहङ्कारिकमुत्तमम्
सर्वभूतप्रसादश् च मृत्युकालजयस् तथा । प्राजापत्यमिदं प्रोक्तम् आहङ्कारिकमुत्तमम् ॥
Verse 48
अकारणजगत्सृष्टिस् तथानुग्रह एव च प्रलयश्चाधिकारश् च लोकवृत्तप्रवर्तनम्
अकारणजगत्सृष्टिस् तथानुग्रह एव च । प्रलयश्चाधिकारश् च लोकवृत्तप्रवर्तनम् ॥
Verse 49
असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्माणं च पृथक्पृथक् संसारस्य च कर्तृत्वं ब्राह्मम् एतद् अनुत्तमम्
असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्माणं च पृथक्पृथक् । संसारस्य च कर्तृत्वं ब्राह्मम् एतद् अनुत्तमम् ॥
Verse 50
एतावत्तत्त्वमित्युक्तं प्राधान्यं वैष्णवं पदम् ब्रह्मणा तद्गुणं शक्यं वेत्तुमन्यैर्न शक्यते
एतावत्तत्त्वमित्युक्तं प्राधान्यं वैष्णवं पदम् । ब्रह्मणा तद्गुणं शक्यं वेत्तुमन्यैर्न शक्यते ॥
Verse 51
विद्यते तत्परं शैवं विष्णुना नावगम्यते असंख्येयगुणं शुद्धं को जानीयाच्छिवात्मकम्
विद्यते तत्परं शैवं तत्त्वं, यन्न विष्णुनापि सम्यगवगम्यते। असंख्येयगुणं शुद्धं तच्छिवात्मकं तत्त्वं कः खलु यथावत् जानीयात्॥
Verse 52
व्युत्थाने सिद्धयश्चैता ह्य् उपसर्गाश् च कीर्तिताः निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु
व्युत्थाने योगविभ्रंशे सिद्धय एताः खलूपसर्गा इति कीर्तिताः। ताः प्रयत्नेन निरोद्धव्याः परवैराग्यबलात्॥
Verse 53
नाशातिशयतां ज्ञात्वा विषयेषु भयेषु च अश्रद्धया त्यजेत्सर्वं विरक्त इति कीर्तितः
नाशातिशयतां ज्ञात्वा विषयेषु भयेषु च। अश्रद्धया त्यजेत् सर्वं विरक्त इति कीर्तितः॥
Verse 54
वैतृष्ण्यं पुरुषे ख्यातं गुणवैतृष्ण्यमुच्यते वैराग्येणैव संत्याज्याः सिद्धयश्चौपसर्गिकाः
वैतृष्ण्यं पुरुषे ख्यातं गुणवैतृष्ण्यमुच्यते। वैराग्येणैव संत्याज्याः सिद्धयश्चौपसर्गिकाः॥
Verse 55
औपसर्गिकम् आ ब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत् निरुध्यैव त्यजेत्सर्वं प्रसीदति महेश्वरः
औपसर्गिकं यदासक्तिं ब्रह्मभुवनपर्यन्तामपि परित्यजेत्। निरुध्यैव त्यजेत् सर्वं तदा प्रसीदति महेश्वरः॥
Verse 56
प्रसन्ने विमला मुक्तिर् वैराग्येण परेण वै अथवानुग्रहार्थं च लीलार्थं वा तदा मुनिः
प्रसन्ने पतौ विमला मुक्तिः परवैराग्येणैव सिध्यति। अथवा मुनिवर, अनुग्रहार्थं च लीलार्थं च तदा भवति॥
Verse 57
अनिरुध्य विचेष्टेद्यः सो ऽप्येवं हि सुखी भवेत् क्वचिद्भूमिं परित्यज्य ह्य् आकाशे क्रीडते श्रिया
अनिरुद्ध्य विचेष्टेद्यः सोऽप्येवं हि सुखी भवेत्। क्वचिद्भूमिं परित्यज्य ह्याकाशे क्रीडते श्रिया॥
Verse 58
उद्गिरेच्च क्वचिद्वेदान् सूक्ष्मानर्थान् समासतः क्वचिच्छ्रुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः
उद्गिरेच्च क्वचिद्वेदान् सूक्ष्मानर्थान् समासतः। क्वचिच्छ्रुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः॥
Verse 59
क्वचिद्दण्डकबन्धं तु कुर्याद्बन्धं सहस्रशः मृगपक्षिसमूहस्य रुतज्ञानं च विन्दति
क्वचिद्दण्डकबन्धं तु कुर्याद्बन्धं सहस्रशः। मृगपक्षिसमूहस्य रुतज्ञानं च विन्दति॥
Verse 60
ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च हस्तामलकवद्भवेत् बहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः
ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च हस्तामलकवद्भवेत्। बहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः॥
Verse 61
उत्पद्यन्ते मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मनः अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत्
उत्पद्यन्ते मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मनः। अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत्॥
Verse 62
तेजोरूपाणि सर्वाणि सर्वं पश्यति योगवित् देवबिम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्रशः
तेजोरूपाणि सर्वाणि सर्वं पश्यति योगवित्। देवबिम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्रशः॥
Verse 63
पश्यति ब्रह्मविष्ण्विन्द्रयमाग्निवरुणादिकान् ग्रहनक्षत्रताराश् च भुवनानि सहस्रशः
पश्यति ब्रह्मविष्ण्विन्द्रयमाग्निवरुणादिकान्। ग्रहनक्षत्रताराश् च भुवनानि सहस्रशः॥
Verse 64
पातालतलसंस्थाश् च समाधिस्थः स पश्यति आत्मविद्याप्रदीपेन स्वस्थेनाचलनेन तु
पातालतलसंस्थाश् च समाधिस्थः स पश्यति। आत्मविद्याप्रदीपेन स्वस्थेनाचलनेन तु॥
Verse 65
प्रसादामृतपूर्णेन सत्त्वपात्रस्थितेन तु तमो निहत्य पुरुषः पश्यति ह्यात्मनीश्वरम्
प्रसादामृतपूर्णेन सत्त्वपात्रस्थितेन तु। तमो निहत्य पुरुषः पश्यति ह्यात्मनीश्वरम्॥
Verse 66
तस्य प्रसादाद्धर्मश् च ऐश्वर्यं ज्ञानमेव च वैराग्यमपवर्गश् च नात्र कार्या विचारणा
तस्य प्रसादात् धर्मश्चैश्वर्यं ज्ञानमेव च । वैराग्यमपवर्गश्च नात्र कार्या विचारणा ॥
Verse 67
न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणामयुतैरपि योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनीश्वराः
न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणामयुतैरपि । योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनीश्वराः ॥
Frequently Asked Questions
Ālasya, vyādhi, pramāda, saṃśaya, anavasthita-citta, aśraddhā, bhrānti-darśana, duḥkha (threefold), daurmanasya, and viṣaya-lolatā—presented as a complete diagnostic of why meditation and samādhi fail to stabilize.
Pratibhā (intuitive cognition), śravaṇa (unforced hearing of all sounds), darśana (vision of divine forms), āsvāda (subtle taste), vedanā (subtle touch/skin-cognition), and awareness of divine fragrances—followed by broader elemental aiśvarya classifications across realms.
They should be restrained and renounced through para-vairāgya; the yogin is advised to abandon attachment to aupasargika attainments even up to Brahmā-world, so that the mind rests and Śiva’s prasāda yields purity and liberation.
Vairāgya is portrayed as the decisive discipline that neutralizes obstacles and siddhi-attachments; when renunciation and restraint mature, Mahēśvara becomes pleased, and from that prasāda arise dharma, jñāna, aiśvarya, vairāgya itself, and apavarga (moksha).