Adhyaya 48
मेरुवर्णनम्—प्रमाण, दिग्विभाग, देवपुरी-विमान-निवासाः
सूतो जम्बूद्वीपमध्यस्थं मेरुं महागिरिं प्रमाणैः—उत्सेध-विस्तार-परिणाहादिभिः—वर्णयति, शराववत् संस्थितिं च। महेशस्य शुभाङ्गस्पर्शेन स हैमीकृत इति कथ्यते। दिग्भागेषु नानारत्नप्रभा, अमरावत्यादि दिव्यपुर्यः प्रासाद-गोपुर-तोरण-दीर्घिका-तटाकैः समृद्धाः। शिखरे शुद्धस्फटिकसन्निभानि विमानानि, तत्र शर्वस्य सिंहासनस्थितिः, हरि-पद्मजादीनां निकेतनानि, इन्द्र-यम-वरुण-निरृति-पावक-वाय्वादीनां पुराणि च निरूप्यन्ते। ईशान्यां ईश्वरक्षेत्रे नित्यार्चा-व्यवस्था, सिद्धेश्वराः, सनत्कुमारादयः, शैलादि-गणेश्वर-षण्मुखगणसमूहाश्च उक्ताः। अनन्तरं जम्बूनदी-जम्बूवृक्ष-इलावृतवर्ष-नववर्षरचना सूच्यते; अग्रे वर्ष-नदी-गिरिक्रमो विस्तरेण प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भरतवर्षकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः सुत उवाच मेरु अस्य द्वीपस्य मध्ये तु मेरुर् नाम महागिरिः नानारत्नमयैः शृङ्गैः स्थितः स्थितिमतां वरः
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भरतवर्षकथनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः। सुत उवाच—मेरुरस्य द्वीपस्य मध्ये तु मेरुर्नाम महागिरिः। नानारत्नमयैः शृङ्गैः स्थितः स्थितिमतां वरः॥
Verse 2
चतुरशीतिसाहस्रम् उत्सेधेन प्रकीर्तितः प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् विस्तृतः षोडशैव तु
चतुरशीतिसाहस्रम् उत्सेधेन प्रकीर्तितः। प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् विस्तृतः षोडशैव तु॥
Verse 3
शराववत् संस्थितत्वाद् द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः विस्तारात् त्रिगुणश् चास्य परिणाहो ऽनुमण्डलः
शराववत् संस्थितत्वाद् द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः। विस्तारात् त्रिगुणश् चास्य परिणाहोऽनुमण्डलः॥
Verse 4
हैमीकृतो महेशस्य शुभाङ्गस्पर्शनेन च धत्तूरपुष्पसंकाशः सर्वदेवनिकेतनः
महेशस्य शुभाङ्गस्पर्शेन तद् हैमीकृतं बभूव, धत्तूरपुष्पसंकाशं सर्वदेवनिकेतनं च।
Verse 5
क्रीडाभूमिश् च देवानाम् अनेकाश्चर्यसंयुतः लक्षयोजन आयामस् तस्यैवं तु महागिरेः
स महागिरिर् एवं देवानां क्रीडाभूमिर् अभवत्, अनेकाश्चर्यसंयुतः; तस्य आयामः लक्षयोजनः।
Verse 6
ततः षोडशसाहस्रं योजनानि क्षितेरधः शेषं चोपरि विप्रेन्द्रा धरायास्तस्य शृङ्गिणः
ततः षोडशसाहस्रं योजनानि क्षितेरधः शेषो वर्तते, विप्रेन्द्राः; तस्य शृङ्गिणोपरि धरैषा स्थिताऽस्ति।
Verse 7
मूलायामप्रमाणं तु विस्तारान् मूलतो गिरेः ऊचुर्विस्तारमस्यैव द्विगुणं मूलतो गिरेः
मूलतो गिरेः पादविस्तार एव मूलायामप्रमाणं इति ते ऊचुः; अस्य विस्तारं तु मूलतो द्विगुणं भवेदिति च व्याहरन्।
Verse 8
पूर्वतः पद्मरागाभो दक्षिणे हेमसन्निभः पश्चिमे नीलसंकाश उत्तरे विद्रुमप्रभः
पूर्वतः पद्मरागाभं, दक्षिणे हेमसन्निभं; पश्चिमे नीलसंकाशं, उत्तरे विद्रुमप्रभं बभौ।
Verse 9
अमरावती अमरावती पूर्वभागे नानाप्रासादसंकुला नानादेवगणैः कीर्णा मणिजालसमावृता
अमरावती नाम पुरी पूर्वभागे विराजते। नानाप्रासादसंकुला नानादेवगणैः कीर्णा मणिजालसमावृता॥
Verse 10
गोपुरैर्विविधाकारैर् हेमरत्नविभूषितैः तोरणैर् हेमचित्रैस्तु मणिकॢप्तैः पथि स्थितैः
गोपुरैर्विविधाकारैर्हेमरत्नविभूषितैः। तोरणैर्हेमचित्रैस्तु मणिकॢप्तैः पथि स्थितैः॥
Verse 11
संलापालापकुशलैः सर्वाभरणभूषितैः स्तनभारविनम्रैश् च मदघूर्णितलोचनैः
संलापालापकुशलैः सर्वाभरणभूषितैः। स्तनभारविनम्रैश्च मदঘूर्णितलोचनैः॥
Verse 12
स्त्रीसहस्रैः समाकीर्णा चाप्सरोभिः समन्ततः दीर्घिकाभिर्विचित्राभिः फुल्लाम्भोरुहसंकुलैः
स्त्रीसहस्रैः समाकीर्णा चाप्सरोभिः समन्ततः। दीर्घिकाभिर्विचित्राभिः फुल्लाम्भोरुहसंकुलैः॥
Verse 13
हेमसोपानसंयुक्तैर् हेमसैकतराशिभिः नीलोत्पलैश्चोत्पलैश् च हैमैश्चापि सुगन्धिभिः
हेमसोपानसंयुक्तैर्हेमसैकतराशिभिः। नीलोत्पलैश्चोत्पलैश्च हैमैश्चापि सुगन्धिभिः॥
Verse 14
एवंविधैस्तटाकैश् च नदीभिश् च नदैर्युता विराजते पुरी शुभ्रा तयासौ पर्वतः शुभः
एवंविधैस्तटाकैश्च नदीभिश्च नदैर्युताः सा शुभ्रा पुरी विराजते; तया एव पर्वतोऽपि शुभत्वं प्राप्नोति।
Verse 15
ओथेर् चितिएस् अत् म्त्। मेरु तेजस्विनी नाम पुरी आग्नेय्यां पावकस्य तु अमरावतीसमा दिव्या सर्वभोगसमन्विता
अन्याश्चापि पुर्यः मेरौ सन्ति। आग्नेय्यां दिशि तेजस्विनी नाम पुरी पावकस्य; सा दिव्या अमरावतीसमाऽखिला-भोग-समन्विता।
Verse 16
वैवस्वती दक्षिणे तु यमस्य यमिनां वराः भवनैरावृता दिव्यैर् जांबूनदमयैः शुभैः
दक्षिणे वैवस्वती नाम पुरी यमस्य; तत्र यमिनां वराः दिव्यैः शुभैः जाम्बूनदमयैः भवनैः परिवृता वसन्ति।
Verse 17
नैरृते कृष्णवर्णा च तथा शुद्धवती शुभा तादृशी गन्धवन्ती च वायव्यां दिशि शोभना
नैरृते कृष्णवर्णा सा तथापि शुद्धवती शुभा; वायव्यां दिशि तादृशी गन्धवन्ती च शोभना।
Verse 18
महोदया चोत्तरे च ऐशान्यां तु यशोवती पर्वतस्य दिगन्तेषु शोभते दिवि सर्वदा
उत्तरे महोदया; ऐशान्यां दिशि यशोवती। पर्वतस्य दिगन्तेषु एता दिवि सर्वदा शोभन्ते, दिक्पतिं स्मारयन्त्यः।
Verse 19
ब्रह्मविष्णुमहेशानां तथान्येषां निकेतनम् सर्वभोगयुतं पुण्यं दीर्घिकाभिर्नगोत्तमम्
तत् ब्रह्मविष्णुमहेशानां तथान्येषां दिवौकसाम्। निकेतनं पुण्यतमं सर्वभोगसमन्वितम्॥ दीर्घिकाभिः पवित्राभिः शोभितं नगसत्तमम्॥
Verse 20
सिद्धैर्यक्षैस्तु सम्पूर्णं गन्धर्वैर्मुनिपुङ्गवैः तथान्यैर्विविधाकारैर् भूतसंघैश् चतुर्विधैः
सिद्धैर्यक्षैस्तु सम्पूर्णं गन्धर्वैर्मुनिपुङ्गवैः। तथान्यैर्विविधाकारैर्भूतसंघैश्चतुर्विधैः॥
Verse 21
गिरेरुपरि विप्रेन्द्राः शुद्धस्फटिकसन्निभम् सहस्रभौमं विस्तीर्णं विमानं वामतः स्थितम्
गिरेरुपरि विप्रेन्द्राः शुद्धस्फटिकसन्निभम्। सहस्रभौमं विस्तीर्णं विमानं वामतः स्थितम्॥
Verse 22
तस्मिन्महाभुजः शर्वः सोमसूर्याग्निलोचनः सिंहासने मणिमये देव्यास्ते षण्मुखेन च
तस्मिन्महाभुजः शर्वः सोमसूर्याग्निलोचनः। सिंहासने मणिमये देव्यास्ते षण्मुखेन च॥
Verse 23
हरेस्तदर्धं विस्तीर्णं विमानं तत्र सो ऽपि च पद्मरागमयं दिव्यं पद्मजस्य च दक्षिणे
हरेस्तदर्धं विस्तीर्णं विमानं तत्र सोऽपि च। पद्मरागमयं दिव्यं पद्मजस्य च दक्षिणे॥
Verse 24
तस्मिन् शक्रस्य विपुलं पुरं रम्यं यमस्य च सोमस्य वरुणस्याथ निरृतेः पावकस्य च
तस्मिन् लोके शक्रस्य यमस्य च सोमस्य वरुणस्य च, निरृतेः पावकस्य च विपुलानि रम्याणि पुराणि सन्ति।
Verse 25
वायोश्चैव तु रुद्रस्य शर्वालयसमन्ततः तेषां तेषां विमानेषु दिव्येषु विविधेषु च
शर्वस्य (रुद्रस्य) आलयस्य समन्ततः वायोश्चापि, तेषां तेषां दिव्येषु विविधेषु विमानेषु बहूनि भवनानि सन्ति।
Verse 26
ईशान्यामीश्वरक्षेत्रे नित्यार्चा च व्यवस्थिता सिद्धेश्वरैश् च भगवाञ् छैलादिः शिष्यसंमतः
ईशान्यां दिशि ईश्वरक्षेत्रे नित्यार्चा सुदृढा प्रतिष्ठिता; तत्र सिद्धेश्वरैः सह शिष्यसंमतः भगवान् शैलादिः विराजते।
Verse 27
सनत्कुमारः सिद्धैस्तु सुखासीनः सुरेश्वरः सनकश् च सनन्दश् च सदृशाश् च सहस्रशः
सनत्कुमारः सिद्धैः सह सुखासीनः; सनकः सनन्दश्च, तद्वत्सदृशाश्च सहस्रशः मुनयः तत्रासन्।
Verse 28
योगभूमिः क्वचित्तस्मिन् भोगभूमिः क्वचित्क्वचित् बालसूर्यप्रतीकाशं विमानं तत्र शोभनम्
तस्मिन् लोके क्वचित् योगभूमिः, क्वचित् भोगभूमिः; तत्र च बालसूर्यप्रतीकाशं शोभनं विमानं विराजते।
Verse 29
शैलादिनः शुभं चास्ति तस्मिन्नास्ते गणेश्वरः षण्मुखस्य गणेशस्य गणानां तु सहस्रशः
शैलादिषु शुभं नित्यं तस्मिन्नास्ते गणेश्वरः। षण्मुखस्य गणेशस्य गणास्तु सहस्रशः॥
Verse 30
सुयशायाः सुनेत्रायाः मातॄणां मदनस्य च तस्य जम्बूनदी नाम मूलमावेष्ट्य संस्थिता
सुयशायाः सुनेत्रायाः मातॄणां मदनस्य च। तस्य जम्बूनदी नाम मूलमावेष्ट्य संस्थिता॥
Verse 31
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु जम्बूवृक्षः सुशोभनः अत्युच्छ्रितः सुविस्तीर्णः सर्वकालफलप्रदः
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु जम्बूवृक्षः सुशोभनः। अत्युच्छ्रितः सुविस्तीर्णः सर्वकालफलप्रदः॥
Verse 32
इलावृत मेरोः समन्ताद्विस्तीर्णं शुभं वर्षमिलावृतम् तत्र जम्बूफलाहाराः केचिच्चामृतभोजनाः
इलावृतं मेरोः समन्ताद्विस्तीर्णं शुभं वर्षम्। तत्र जम्बूफलाहाराः केचिच्चामृतभोजनाः॥
Verse 33
जांबूनदसमप्रख्या नानावर्णाश् च भोगिनः मेरुपादाश्रितो विप्रा द्वीपो ऽयं मध्यमः शुभः
जाम्बूनदसमप्रख्या नानावर्णाश्च भोगिनः। मेरुपादाश्रितो विप्रा द्वीपोऽयं मध्यमः शुभः॥
Verse 34
नववर्षान्वितश्चैव नदीनदगिरीश्वरैः नववर्षं तु वक्ष्यामि जंबूद्वीपं यथातथम्
जम्बूद्वीपो नववर्षान्वितश्चैव नदीनदगिरीश्वरैः। नववर्षं तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम्॥
Verse 35
विस्तारान्मण्डलाच्चैव योजनैश् च निबोधत
विस्तारान्मण्डलाच्चैव योजनैश्च निबोधत।
Frequently Asked Questions
Meru is placed at the center of Jambudvipa with explicit measurements (height, underground depth, and breadth), described as ‘sharāva-vat’ (bowl-like) and radiant with jewel-like peaks; its sanctity is heightened by Shiva’s auspicious touch, making it a divine abode for multiple deities and siddhas.
It indicates a perpetual worship-order (nityarchana) in the Ishanya (northeast) sacred zone associated with Ishvara/Shiva, emphasizing that cosmic governance includes continuous liturgical devotion—mirroring the ideal of daily Linga-puja in human practice.