Adhyaya 86

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पञ्चाक्षरमाहात्म्यं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः जपाच्छ्रेष्ठतमं प्राहुर् ब्राह्मणा दग्धकिल्बिषाः विरक्तानां प्रबुद्धानां ध्यानयज्ञं सुशोभनम्

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पञ्चाक्षरमाहात्म्यं नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—जपाच्छ्रेष्ठतमं प्राहुर् ब्राह्मणा दग्धकिल्बिषाः। विरक्तानां प्रबुद्धानां ध्यानयज्ञं सुशोभनम्॥

Verse 2

तस्माद्वदस्व सूताद्य ध्यानयज्ञमशेषतः विस्तारात्सर्वयत्नेन विरक्तानां महात्मनाम्

तस्माद्वदस्व सूताद्य ध्यानयज्ञमशेषतः। विस्तारात्सर्वयत्नेन विरक्तानां महात्मनाम्॥

Verse 3

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां दीर्घसत्त्रिणाम् रुद्रेण कथितं प्राह गुहां प्राप्य महात्मनाम्

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां दीर्घसत्त्रिणाम्। रुद्रेण कथितं प्राह गुहां प्राप्य महात्मनाम्॥

Verse 4

संहृत्य कालकूटाख्यं विषं वै विश्वकर्मणा सूत उवाच गुहां प्राप्य सुखासीनं भवान्या सह शङ्करम्

विश्वकर्मणा वै कालकूटाख्यं विषं संहृत्य सूत उवाच—गुहां प्राप्य भवान्या सह सुखासीनं शङ्करं ददर्श।

Verse 5

मुनयः संशितात्मानः प्रणेमुस्तं गुहाश्रयम् अस्तुवंश् च ततः सर्वे नीलकण्ठमुमापतिम्

मुनयः संशितात्मानः तं गुहाश्रयं प्रणेमुः; ततः सर्वे नीलकण्ठमुमापतिं समस्तुवन्।

Verse 6

अत्युग्रं कालकूटाख्यं संहृतं भगवंस्त्वया अतः प्रतिष्ठितं सर्वं त्वया देव वृषध्वज

अत्युग्रं कालकूटाख्यं विषं भगवन् त्वया संहृतम्; अतः सर्वं देव वृषध्वज त्वयैव प्रतिष्ठितम्।

Verse 7

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्नीललोहितः प्रहसन्प्राह विश्वात्मा सनन्दनपुरोगमान्

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्नीललोहितो विश्वात्मा प्रहसन् सनन्दनपुरोगमान् प्राह।

Verse 8

किमनेन द्विजश्रेष्ठा विषं वक्ष्ये सुदारुणम् संहरेत्तद्विषं यस्तु स समर्थो ह्यनेन किम्

किमनेन द्विजश्रेष्ठाः? विषं वक्ष्ये सुदारुणम्। संहरेत्तद्विषं यस्तु स समर्थो; ह्यनेन किम्?

Verse 9

चुर्से ओफ़् संसार न विषं कालकूटाख्यं संसारो विषमुच्यते तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संहरेत सुदारुणम्

संसारस्य शापो न कालकूटाख्यं विषम्; संसार एव विषमुच्यते। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सुदारुणं पाशबन्धनं संहरेत्, यथा पशुः पतिं मोक्षदं श्रीशिवं प्रति निवर्तते।

Verse 10

संसारो द्विविधः प्रोक्तः स्वाधिकारानुरूपतः पुंसां संमूढचित्तानाम् असंक्षीणः सुदारुणः

संसारो द्विविधः प्रोक्तः स्वाधिकारानुरूपतः। संमूढचित्तानां पुंसाम् असंक्षीणः सुदारुणो निरन्तरः॥

Verse 11

ईषणारागदोषेण सर्गो ज्ञानेन सुव्रताः तद्वशादेव सर्वेषां धर्माधर्मौ न संशयः

ईषणारागदोषेण सर्गः प्रवर्तते, ज्ञानेनापि सुव्रताः। तद्वशादेव सर्वेषां धर्माधर्मौ प्रजायेतां, न संशयः॥

Verse 12

असन्निकृष्टे त्वर्थे ऽपि शास्त्रं तच्छ्रवणात्सताम् बुद्धिमुत्पादयत्येव संसारे विदुषां द्विजाः

असन्निकृष्टेऽप्यर्थे शास्त्रं तच्छ्रवणात् सताम्। बुद्धिमुत्पादयत्येव संसारे विदुषां द्विजाः॥

Verse 13

तस्माद्दृष्टानुश्रविकं दुष्टमित्युभयात्मकम् संत्यजेत्सर्वयत्नेन विरक्तः सो ऽभिधीयते

तस्माद्दृष्टानुश्रविकं दुष्टमिति उभयात्मकम्। संत्यजेत् सर्वयत्नेन; विरक्तः सोऽभिधीयते॥

Verse 14

शास्त्रमित्युच्यते भागं श्रुतेः कर्मसु तद्द्विजाः मूर्धानं ब्रह्मणः सारम् ऋषीणां कर्मणः फलम्

शास्त्रमित्युच्यते भागं श्रुतेः कर्मसु तद्द्विजाः। मूर्धानं ब्रह्मणः सारम् ऋषीणां कर्मणः फलम्॥

Verse 15

ननु स्वभावः सर्वेषां कामो दृष्टो न चान्यथा श्रुतिः प्रवर्तिका तेषाम् इति कर्मण्यतद्विदः

ननु स्वभावः सर्वेषां कामो दृष्टो न चान्यथा। श्रुतिः प्रवर्तिका तेषामिति कर्मण्यतद्विदः॥

Verse 16

निवृत्तिलक्षणो धर्मः समर्थानाम् इहोच्यते तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्

निवृत्तिलक्षणो धर्मः समर्थानामिहोच्यते। तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्॥

Verse 17

कला संशोषमायाति कर्मणान्यस्वभावतः सकलस्त्रिविधो जीवो ज्ञानहीनस्त्वविद्यया

कला संशोषमायाति कर्मणान्यस्वभावतः। सकलस्त्रिविधो जीवो ज्ञानहीनस्त्वविद्यया॥

Verse 18

नारकी पापकृत्स्वर्गी पुण्यकृत् पुण्यगौरवात् व्यतिमिश्रेण वै जीवश् चतुर्धा संव्यवस्थितः

नारकी पापकृत्स्वर्गी पुण्यकृत्पुण्यगौरवात्। व्यतिमिश्रेण वै जीवश्चतुर्धा संव्यवस्थितः॥

Verse 19

उद्भिज्जः स्वेदजश्चैव अण्डजो वै जरायुजः एवं व्यवस्थितो देही कर्मणाज्ञो ह्यनिर्वृतः

उद्भिज्जः स्वेदजश्चैव अण्डजो वै जरायुजः। एवं व्यवस्थितो देही कर्मणाज्ञो ह्यनिर्वृतः॥

Verse 20

प्रजया कर्मणा मुक्तिर् धनेन च सतां न हि त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात् तदभावाद्भ्रमत्यसौ

प्रजया कर्मणा मुक्तिर्धनेन च सतां न हि। त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात् तदभावाद्भ्रमत्यसौ॥

Verse 21

एवेर्य्थिन्ग् इस् दुःख एवमज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च षट्कौशिकं समुद्भूतं भजत्येष कलेवरम्

एवमेव हि दुःखं एवमज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च। षट्कौशिकं समुद्भूतं भजत्येष कलेवरम्॥

Verse 22

गर्भे दुःखान्यनेकानि योनिमार्गे च भूतले कौमारे यौवने चैव वार्द्धके मरणे ऽपि वा

गर्भे दुःखान्यनेकानि योनिमार्गे च भूतले। कौमारे यौवने चैव वार्द्धके मरणेऽपि वा॥

Verse 23

विचारतः सतां दुःखं स्त्रीसंसर्गादिभिर् द्विजाः दुःखेनैकेन वै दुःखं प्रशाम्यतीह दुःखिनः

विचारतः सतां दुःखं स्त्रीसंसर्गादिभिर्द्विजाः। दुःखेनैकेन वै दुःखं प्रशाम्यतीह दुःखिनः॥

Verse 24

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति; हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते। तस्मात् पशुः वैराग्येण कामं निगृह्य मनः पतौ—शिवे—निवेशयेत्; स एव पाशं छिनत्ति।

Verse 25

तस्माद्विचारतो नास्ति संयोगादपि वै नृणाम् अर्थानाम् अर्जने ऽप्येवं पालने च व्यये तथा

तस्माद्विचारतो नास्ति संयोगादपि वै नृणाम्। अर्थानामर्जनेऽप्येवं पालने च व्यये तथा॥ तस्मात् पशुर्न स्थिरत्वबुद्ध्या अर्थे लीयेत; अचलपतौ शिवे शरणं व्रजेत्।

Verse 26

पैशाचे राक्षसे दुःखं याक्षे चैव विचारतः गान्धर्वे च तथा चान्द्रे सौम्यलोके द्विजोत्तमाः

पैशाचे राक्षसे दुःखं याक्षे चैव विचारतः। गान्धर्वे च तथा चान्द्रे; सौम्यलोके तु द्विजोत्तमाः शुभतरं भवति॥

Verse 27

प्राजापत्ये तथा ब्राह्मे प्राकृते पौरुषे तथा क्षयसातिशयाद्यैस्तु दुःखैर्दुःखानि सुव्रताः

प्राजापत्ये तथा ब्राह्मे प्राकृते पौरुषे तथा। क्षयसातिशयाद्यैस्तु दुःखैर्दुःखानि सुव्रताः॥

Verse 28

तानि भाग्यान्यशुद्धानि संत्यजेच्च धनानि च तस्मादष्टगुणं भोगं तथा षोडशधा स्थितम्

तानि भाग्यान्यशुद्धानि संत्यजेच्च धनानि च। तस्मादष्टगुणं भोगं तथा षोडशधा स्थितम्॥ शुद्धाचारसमुत्थेन पाशात् पशुं नयेत् पतौ शिवे।

Verse 29

चतुर्विंशत्प्रकारेण संस्थितं चापि सुव्रताः द्वात्रिंशद्भेदमनघाश् चत्वारिंशद्गुणं पुनः

हे सुव्रताः अनघाः—लिङ्गं चतुर्विंशत्प्रकारेण संस्थितम्; पुनर्द्वात्रिंशद्भेदं प्रोक्तं, पुनश्च चत्वारिंशद्गुणसमन्वितम्।

Verse 30

तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्प्रकारतः चतुःषष्टिविधं चैव दुःखमेव विवेकिनः

तथाष्टचत्वारिंशत् षट्पञ्चाशत्प्रकारतः चतुःषष्टिविधं चैव—विवेकिनां मतं यत्, दुःखमेवैतद्; पाशबद्धः पशुः पत्यौ शिवे शरणं यावत् न याति।

Verse 31

पार्थिवं च तथाप्यं च तैजसं च विचारतः वायव्यं च तथा व्यौम[ं] मानसं च यथाक्रमम्

पार्थिवं च तथाप्यं च तैजसं च विचारतः वायव्यं च तथा व्यौमं मानसं च यथाक्रमम्—एवं लिङ्गं बोध्यम्।

Verse 32

आभिमानिकमप्येवं बौद्धं प्राकृतमेव च दुःखमेव न संदेहो योगिनां ब्रह्मवादिनाम्

आभिमानिकं तथैव बौद्धं प्राकृतमेव च—एतत्सर्वं दुःखमेव, न संशयः; योगिनां ब्रह्मवादिनां च।

Verse 33

गौणं गणेश्वराणां च दुःखमेव विचारतः आदौ मध्ये तथा चान्ते सर्वलोकेषु सर्वदा

गौणं गणेश्वराणां च विचारतः दुःखमेव; आदौ मध्ये तथा चान्ते सर्वलोकेषु सर्वदा।

Verse 34

वर्तमानानि दुःखानि भविष्याणि यथातथम् दोषदुष्टेषु देशेषु दुःखानि विविधानि च

वर्तमानानि दुःखानि भविष्याणि च यथातथम् । दोषदुष्टेषु देशेषु दुःखानि विविधानि च ॥

Verse 35

न भावयन्त्यतीतानि ह्य् अज्ञाने ज्ञानमानिनः क्षुद्व्याधेः परिहारार्थं न सुखायान्नमुच्यते

न भावयन्त्यतीतानि ह्यज्ञानज्ञानमानिनः । क्षुद्व्याधेः परिहारार्थं न सुखायान्नमुच्यते ॥

Verse 36

यथेतरेषां रोगाणाम् औषधं न सुखाय तत् शीतोष्णवातवर्षाद्यैस् तत्तत्कालेषु देहिनाम्

यथेतरेषां रोगाणामौषधं न सुखाय तत् । शीतोष्णवातवर्षाद्यैस्तत्तत्कालेषु देहिनाम् ॥

Verse 37

दुःखमेव न संदेहो न जानन्ति ह्यपण्डिताः स्वर्गे ऽप्येवं मुनिश्रेष्ठा ह्य् अविशुद्धक्षयादिभिः

दुःखमेव न संदेहो न जानन्ति ह्यपण्डिताः । स्वर्गेऽप्येवं मुनिश्रेष्ठा ह्यविशुद्धक्षयादिभिः ॥

Verse 38

रोगैर् नानाविधैर् ग्रस्ता रागद्वेषभयादिभिः छिन्नमूलतरुर्यद्वद् अवशः पतति क्षितौ

रोगैर्नानाविधैर्ग्रस्ता रागद्वेषभयादिभिः । छिन्नमूलतरुर्यद्वदवशः पतति क्षितौ ॥

Verse 39

पुण्यवृक्षक्षयात्तद्वद् गां पतन्ति दिवौकसः दुःखाभिलाषनिष्ठानां दुःखभोगादिसंपदाम्

पुण्यवृक्षस्य क्षये सति तद्वद् दिवौकसः अपि भूमौ पतन्ति। दुःखाभिलाषनिष्ठानां तु यत् ‘सम्पद्’ इति मन्यते, सा दुःखभोगादि-परिणाममात्रा भवति॥

Verse 40

अस्मात्तु पततां दुःखं कष्टं स्वर्गाद्दिवौकसाम् नरके दुःखमेवात्र नरकाणां निषेवणात्

अस्मात् स्वर्गात् पततां दिवौकसां दुःखं तु कष्टतमं भवति। नरके तु अत्र दुःखमेव अनुभूयते, नरकाणां निषेवणात् स्वकर्मफलसमुद्भवम्॥

Verse 41

विहिताकरणाच्चैव वर्णिनां मुनिपुङ्गवाः

विहितस्य अकरणात् एव, हे मुनिपुङ्गवाः, वर्णिनां पतनं भवति; तेन पाशबन्धाः दृढीभवन्ति, ये पशुं पतिं प्रति—शिवं—निवर्तयन्ति॥

Verse 42

यथा मृगो मृत्युभयस्य भीत उच्छिन्नवासो न लभेत निद्राम् एवं यतिर्ध्यानपरो महात्मा संसारभीतो न लभेत निद्राम्

यथा मृगः मृत्युभयभीतः, उच्छिन्नवासः, निद्रां न लभेत; एवं संसारभीतः ध्यानपरः महात्मा यतिः अपि निद्रां न लभेत॥

Verse 43

कीटपक्षिमृगाणां च पशूनां गजवाजिनाम् दृष्टम् एवासुखं तस्मात् त्यजतः सुखमुत्तमम्

कीटपक्षिमृगादीनां पशूनां गजवाजिनाम् अपि असुखं दृष्टमेव। तस्मात् तान् विषयसुखान् त्यजतः उत्तमं सुखं जायते—पाशात् पशुं निवर्त्य पतिं प्रति, शिवं प्रति, प्रवृत्तेः॥

Verse 44

वैमानिकानामप्येवं दुःखं कल्पाधिकारिणाम् स्थानाभिमानिनां चैव मन्वादीनां च सुव्रताः

सुव्रताः, एवं वैमानिकानामपि कल्पाधिकारिणां स्थानाभिमानिनां च मन्वादीनां च दुःखमेव भवति; कल्पपरिवर्तने सर्वा पदवी शोकबन्धनी।

Verse 45

देवानां चैव दैत्यानाम् अन्योन्यविजिगीषया दुःखमेव नृपाणां च राक्षसानां जगत्त्रये

देवैर्दैत्यानां चान्योन्यविजिगीषया नृपाणां राक्षसानां च जगत्त्रये दुःखमेव प्रवर्तते।

Verse 46

श्रमार्थमाश्रमश्चापि वर्णानां परमार्थतः आश्रमैर्न च देवैश् च यज्ञैः सांख्यैर्व्रतैस् तथा

आश्रमाश्च वर्णाश्च श्रमार्थं परमार्थतः प्रवर्तिताः; किन्तु केवलैराश्रमैर्न देवपूजया न यज्ञैर्न सांख्यैर्न व्रतैः—पत्यौ शिवे परावृत्ते—परमार्थोऽधिगम्यते।

Verse 47

उग्रैस्तपोभिर् विविधैर् दानैर्नानाविधैरपि न लभन्ते तथात्मानं लभन्ते ज्ञानिनः स्वयम्

उग्रैर्विविधैस्तपोभिर्नानाविधैर्दानैरपि तथा आत्मा न तादृशेन लभ्यते; ज्ञानिनस्तु स्वयमेव ज्ञानेनात्मानं लभन्ते।

Verse 48

पाशुपतव्रत अस् एस्चपे फ़्रोम् संसार तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चरेत्पाशुपतव्रतम् भस्मशायी भवेन्नित्यं व्रते पाशुपते बुधः

पाशुपतव्रतं संसारात् निःसरणोपायः; तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पाशुपतव्रतं चरेत्। पाशुपते व्रते बुधो नित्यं भस्मशायी भवेत्—भस्माधारो भूत्वा पाशात् विमुक्तये पतेः प्रसादं प्राप्नुयात्।

Verse 49

पञ्चार्थज्ञानसम्पन्नः शिवतत्त्वे समाहितः कैवल्यकरणं योगविधिकर्मच्छिदं बुधः

पञ्चार्थज्ञानसम्पन्नः शिवतत्त्वे समाहितः। योगविधिना कर्मच्छेदं कृत्वा कैवल्यं जनयति बुधः॥

Verse 50

पञ्चार्थयोगसम्पन्नो दुःखान्तं व्रजते सुधीः परया विद्यया वेद्यं विदन्त्यपरया न हि

पञ्चार्थयोगसम्पन्नो दुःखान्तं व्रजते सुधीः। परया विद्यया वेद्यं विदन्त्यपरया न हि॥

Verse 51

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा तथा अपरा तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेदो द्विजोत्तमाः

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा तथा। अपरा तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेदो द्विजोत्तमाः॥

Verse 52

सामवेदस्तथाथर्वो वेदः सर्वार्थसाधकः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च

सामवेदस्तथाथर्वो वेदः सर्वार्थसाधकः। शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च॥

Verse 53

ज्योतिषं चापरा विद्या पराक्षरमिति स्थितम् तददृश्यं तदग्राह्यम् अगोत्रं तदवर्णकम्

ज्योतिषं चापरा विद्या पराक्षरमिति स्थितम्। तददृश्यं तदग्राह्यम् अगोत्रं तदवर्णकम्॥

Verse 54

तदचक्षुस्तदश्रोत्रं तदपाणि अपादकम् तदजातमभूतं च तदशब्दं द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमाः, तत् परं शिवतत्त्वम् अचक्षुः अश्रोत्रं च; अपाणि अपादकं; अजं अभूतं च; अशब्दं—सर्वेन्द्रियचिह्नातीतम्।

Verse 55

अस्पर्शं तदरूपं च रसगन्धविवर्जितम् अव्ययं चाप्रतिष्ठं च तन्नित्यं सर्वगं विभुम्

तत् अस्पर्शं तदरूपं च, रसगन्धविवर्जितम्; अव्ययं च अप्रतिष्ठं च; नित्यं सर्वगं विभुं परं पतिं शिवम्।

Verse 56

महान्तं तद् बृहन्तं च तदजं चिन्मयं द्विजाः अप्राणममनस्कं च तदस्निग्धमलोहितम्

हे द्विजाः, तत् महान्तं बृहन्तं च; अजं चिन्मयं; अप्राणम् अमनस्कं च; अस्निग्धम् अलोहितं च।

Verse 57

अप्रमेयं तदस्थूलम् अदीर्घं तदनुल्बणम् अह्रस्वं तदपारं च तदानन्दं तदच्युतम्

तत् अप्रमेयं, अस्थूलम्; अदीर्घं, अनुल्बणम्; अह्रस्वं, अपारं च; आनन्दस्वरूपं, अच्युतं च।

Verse 58

अनपावृतमद्वैतं तदनन्तमगोचरम् असंवृतं तदात्मैकं परा विद्या न चान्यथा

तत् अनपावृतम् अद्वैतम्; अनन्तम् अगोचरम्; असंवृतं आत्मैकं च—एषा परा विद्या, न चान्यथा।

Verse 59

परापरेति कथिते नैवेह परमार्थतः अहमेव जगत्सर्वं मय्येव सकलं जगत्

परापरेति यदिहोच्यते, परमार्थतः तत्र भेदो न विद्यते। अहमेव जगत्सर्वं, मय्येव सकलं जगत् प्रतिष्ठितम्॥

Verse 60

मत्त उत्पद्यते तिष्ठन् मयि मय्येव लीयते मत्तो नान्यदितीक्षेत मनोवाक्पाणिभिस् तथा

मत्त एवोत्पद्यते जगत्, मयि तिष्ठति पालितम्, मय्येव लीयते पुनः। तस्मान्मत्तोऽन्यत् न पश्येत् मनसा वाचा करैस्तथा॥

Verse 61

सर्वमात्मनि संपश्येत् सच्चासच्च समाहितः सर्वं ह्यात्मनि संपश्यन् न बाह्ये कुरुते मनः

समाहितः सच्चासच्चात्मनि सर्वं निरीक्षेत। सर्वमात्मनि पश्यन् हि मनो न बाह्येषु धावति॥

Verse 62

४ स्ततेस् ओफ़् मिन्द् अधोदृष्ट्या वितस्त्यां तु नाभ्यामुपरितिष्ठति हृदयं तद्विजानीयाद् विश्वस्यायतनं महत्

अधोदृष्ट्या मनः स्थाप्य नाभ्याः स्पानमुपरि स्थितम्। हृदयं तद्विजानीयाद् विश्वस्यायतनं महत्॥

Verse 63

हृदयस्यास्य मध्ये तु पुण्डरीकमवस्थितम् धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

हृदयस्यास्य मध्ये तु पुण्डरीकं व्यवस्थितम्। धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्॥

Verse 64

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् छिद्राणि च दिशो यस्य प्राणाद्याश् च प्रतिष्ठिताः

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं पद्मं, परं वैराग्यकर्णिकम्। यस्य छिद्राणि दिशः, तस्मिन् प्राणाद्याश्च प्रतिष्ठिताः॥

Verse 65

प्राणाद्यैश्चैव संयुक्तः पश्यते बहुधा क्रमात् दशप्राणवहा नाड्यः प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

प्राणाद्यैश्चैव संयुक्तो योगी क्रमात् बहुधा पश्यति। प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः दशप्राणवहा नाड्यः॥

Verse 66

द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः सम्परिकीर्तिताः नेत्रस्थं जाग्रतं विद्यात् कण्ठे स्वप्नं समादिशेत्

द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः सम्परिकीर्तिताः। नेत्रस्थं जाग्रतं विद्यात् कण्ठे स्वप्नं समादिशेत्॥

Verse 67

सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्धनि स्थितम् जाग्रे ब्रह्मा च विष्णुश् च स्वप्ने चैव यथाक्रमात्

सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्धनि स्थितम्। जाग्रे ब्रह्मा च विष्णुश्च स्वप्ने चैव यथाक्रमात्॥

Verse 68

ईश्वरस्तु सुषुप्ते तु तुरीये च महेश्वरः वदन्त्य् एवम् अथान्ये ऽपि समस्तकरणैः पुमान्

ईश्वरः सुषुप्ते प्रोक्तः तुरीये च महेश्वरः। एवमन्ये वदन्ति, समस्तकरणैः पुमान् सर्वत्र स्थित इति॥

Verse 69

वर्तमानस्तदा तस्य जाग्रदित्यभिधीयते मनोबुद्धिर् अहङ्कारं चित्तं चेति चतुष्टयम्

वर्तमानस्तदा तस्य जाग्रदित्यभिधीयते। मनोबुद्धिरहङ्कारं चित्तं चेति चतुष्टयम्॥

Verse 70

यदा व्यवस्थितस्त्वेतैः स्वप्न इत्यभिधीयते करणानि विलीनानि यदा स्वात्मनि सुव्रताः

यदा व्यवस्थितस्त्वेतैः स्वप्न इत्यभिधीयते। करणानि विलीनानि यदा स्वात्मनि सुव्रताः॥

Verse 71

सुषुप्तः करणैर्भिन्नस् तुरीयः परिकीर्त्यते परस्तुरीयातीतो ऽसौ शिवः परमकारणम्

सुषुप्तः करणैर्भिन्नस्तुरीयः परिकीर्त्यते। परस्तुरीयातीतोऽसौ शिवः परमकारणम्॥

Verse 72

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश् च तुरीयं चाधिभौतिकम् आध्यात्मिकं च विप्रेन्द्राश् चाधिदैविकमुच्यते

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च तुरीयं चाधिभौतिकम्। आध्यात्मिकं च विप्रेन्द्राश्चाधिदैविकमुच्यते॥

Verse 73

तत्सर्वमहम् एवेति वेदितव्यं विजानता बुद्धीन्द्रियाणि विप्रेन्द्रास् तथा कर्मेन्द्रियाणि च

तत्सर्वमहम् एवेति वेदितव्यं विजानता। बुद्धीन्द्रियाणि विप्रेन्द्रास्तथा कर्मेन्द्रियाणि च॥

Verse 74

मनोबुद्धिर् अहङ्कारश् चित्तं चेति चतुष्टयम् अध्यात्मं पृथगेवेदं चतुर्दशविधं स्मृतम्

मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति चतुष्टयम्। अध्यात्मं पृथगेवेदं चतुर्दशविधं स्मृतम्॥

Verse 75

द्रष्टव्यं चैव श्रोतव्यं घ्रातव्यं च यथाक्रमम् रसितव्यं मुनिश्रेष्ठाः स्पर्शितव्यं तथैव च

द्रष्टव्यं चैव श्रोतव्यं घ्रातव्यं च यथाक्रमम्। रसितव्यं मुनिश्रेष्ठाः स्पर्शितव्यं तथैव च॥

Verse 76

मन्तव्यं चैव बोद्धव्यम् अहंकर्तव्यमेव च तथा चेतयितव्यं च वक्तव्यं मुनिपुङ्गवाः

मन्तव्यं चैव बोद्धव्यमहंकर्तव्यमेव च। तथा चेतयितव्यं च वक्तव्यं मुनिपुङ्गवाः॥

Verse 77

आदातव्यं च गन्तव्यं विसर्गायितमेव च आनन्दितव्यमित्येते ह्य् अधिभूतमनुक्रमात्

आदातव्यं च गन्तव्यं विसर्गायितमेव च। आनन्दितव्यमित्येते ह्यधिभूतमनुक्रमात्॥

Verse 78

आदित्यो ऽपि दिशश्चैव पृथिवी वरुणस् तथा वायुश्चन्द्रस् तथा ब्रह्मा रुद्रः क्षेत्रज्ञ एव च

आदित्योऽपि दिशश्चैव पृथिवी वरुणस्तथा। वायुश्चन्द्रस्तथा ब्रह्मा रुद्रः क्षेत्रज्ञ एव च॥

Verse 79

अग्निरिन्द्रस् तथा विष्णुर् मित्रो देवः प्रजापतिः आधिदैविकमेवं हि चतुर्दशविधं क्रमात्

अग्निरिन्द्रस्तथा विष्णुर्मित्रो देवः प्रजापतिः। आधिदैविकमेवं हि चतुर्दशविधं क्रमात्॥

Verse 80

राज्ञी सुदर्शना चैव जिता सौम्या यथाक्रमम् मोघा रुद्रामृता सत्या मध्यमा च द्विजोत्तमाः

राज्ञी सुदर्शना चैव जिता सौम्या यथाक्रमम्। मोघा रुद्रामृता सत्या मध्यमा च द्विजोत्तमाः॥

Verse 81

नाडी राशिशुका चैव असुरा चैव कृत्तिका भास्वती नाडयश्चैताश् चतुर्दशनिबन्धनाः

नाडी राशिशुका चैव असुरा चैव कृत्तिका। भास्वती नाडयश्चैताश्चतुर्दशनिबन्धनाः॥

Verse 82

वायवो नाडिमध्यस्था वाहकाश् च चतुर्दश प्राणो व्यानस्त्वपानश् च उदानश् च समानकः

वायवो नाडिमध्यस्था वाहकाश्च चतुर्दश। प्राणो व्यानस्त्वपानश्च उदानश्च समानकः॥

Verse 83

वैरम्भश् च तथा मुख्यो ह्य् अन्तर्यामः प्रभञ्जनः कूर्मकश् च तथा श्येनः श्वेतः कृष्णस् तथानिलः

वैरम्भश्च तथा मुख्यो ह्यन्तर्यामः प्रभञ्जनः। कूर्मकश्च तथा श्येनः श्वेतः कृष्णस्तथानिलः॥

Verse 84

नाग इत्येव कथिता वायवश् च चतुर्दश यश्चक्षुःष्वथ द्रष्टव्ये तथादित्ये च सुव्रताः

नागा इत्येव ते प्रोक्ता वायवाश्च चतुर्दश। ये चक्षुषां तथा द्रष्टव्येऽधिष्ठातारोऽथादित्यसम्बद्धाश्च सुव्रताः॥

Verse 85

नाड्यां प्राणे च विज्ञाने त्व् आनन्दे च यथाक्रमम् हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे परः

नाड्यां प्राणे च विज्ञाने त्वानन्दे च यथाक्रमम्। हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे परः॥

Verse 86

आत्मा एकश् च चरति तमुपासीत मां प्रभुम् अजरं तमनन्तं च अशोकममृतं ध्रुवम्

आत्मैकश्च चरति तं उपासीत मां प्रभुम्। अजरं तमनन्तं च अशोकममृतं ध्रुवम्॥

Verse 87

चतुर्दशविधेष्वेव संचरत्येक एव सः लीयन्ते तानि तत्रैव यदन्यं नास्ति वै द्विजाः

चतुर्दशविधेष्वेव संचरत्येक एव सः। लीयन्ते तानि तत्रैव यदन्यं नास्ति वै द्विजाः॥

Verse 88

एक एव हि सर्वज्ञः सर्वेशस्त्वेक एव सः एष सर्वाधिपो देवस् त्व् अन्तर्यामी महाद्युतिः

एक एव हि सर्वज्ञः सर्वेशस्त्वेक एव सः। एष सर्वाधिपो देवस्त्वन्तर्यामी महाद्युतिः॥

Verse 89

उपास्यमानः सर्वस्य सर्वसौख्यः सनातनः उपास्यति न चैवेह सर्वसौख्यं द्विजोत्तमाः

उपास्यमानः सर्वस्य सर्वसौख्यः सनातनः। उपास्यति न चैवेह सर्वसौख्यं द्विजोत्तमाः॥

Verse 90

उपास्यमानो वेदैश् च शास्त्रैर्नानाविधैरपि न वैष वेदशास्त्राणि सर्वज्ञो यास्यति प्रभुः

उपास्यमानो वेदैश्च शास्त्रैर्नानाविधैरपि। न वैष वेदशास्त्राणि सर्वज्ञो यास्यति प्रभुः॥

Verse 91

अस्यैवान्नमिदं सर्वं न सो ऽन्नं भवति स्वयम् स्वात्मना रक्षितं चाद्याद् अन्नभूतं न कुत्रचित्

अस्यैवान्नमिदं सर्वं न सोऽन्नं भवति स्वयम्। स्वात्मना रक्षितं चाद्यादन्नभूतं न कुत्रचित्॥

Verse 92

सर्वत्र प्राणिनामन्नं प्राणिनां ग्रन्थिरस्म्यहम् प्रशास्ता नयनश्चैव पञ्चात्मा स विभागशः

सर्वत्र प्राणिनामन्नं प्राणिनां ग्रन्थिरस्म्यहम्। प्रशास्ता नयनश्चैव पञ्चात्मा स विभागशः॥

Verse 93

अन्नमयो ऽसौ भूतात्मा चाद्यते ह्यन्नमुच्यते प्राणमयश्चेन्द्रियात्मा संकल्पात्मा मनोमयः

अयम् अन्नमयः भूतात्मा अन्नेनैव पोष्यते, अन्नरूप इति चोच्यते। प्राणमयः स जीवनशक्तिरूपः, इन्द्रियात्मा ज्ञानकर्मशक्तिरूपः, मनोमयः संकल्पस्वभावोऽन्तरात्मा च।

Verse 94

कालात्मा सोम एवेह विज्ञानमय उच्यते सदानन्दमयो भूत्वा महेशः परमेश्वरः

अत्र कालात्मा सोम एव विज्ञानमय इति कीर्त्यते। सदानन्दमयो भूत्वा स महेशः परमेश्वरः॥

Verse 95

सो ऽहम् एवं जगत्सर्वं मय्येव सकलं स्थितम् परतन्त्रं स्वतन्त्रे ऽपि तदभावाद्विचारतः

सोऽहमिति तथा सर्वं जगन्मय्येव प्रतिष्ठितम्। स्वतन्त्रवत् प्रतीतं यत् विचारतः परतन्त्रमेव तत्, तदभावात्॥

Verse 96

एकत्वमपि नास्त्येव द्वैतं तत्र कुतस्त्वहो एवं नास्त्यथ मर्त्यं च कुतो ऽमृतमजोद्भवः

तस्मिन् शिवे परे तत्त्वे एकत्वमपि न विद्यते। द्वैतं तत्र कुतः स्यात्? एवं सति मर्त्यं कुतः, अमृतं वा कुतः, अजोद्भव?॥

Verse 97

अज्ञान = सोउर्चे ओफ़् संसार नान्तःप्रज्ञो बहिःप्रज्ञो न चोभयगतस् तथा न प्रज्ञानघनस्त्वेवं न प्राज्ञो ज्ञानपूर्वकः

अज्ञानमेव संसारस्य प्रवाह इव कीर्त्यते। तेन बद्धः पशुर्नान्तःप्रज्ञो न बहिःप्रज्ञो न चोभयगतस्तथा। न प्रज्ञानघनः स्थिरो न प्राज्ञोऽपि; ज्ञानपूर्वक एव मोक्षहेतुः॥

Verse 98

विदितं नास्ति वेद्यं च निर्वाणं परमार्थतः निर्वाणं चैव कैवल्यं निःश्रेयसमनामयम्

परमार्थतः निर्वाणं न विदितं न च वेद्यवस्तु। निर्वाणमेव कैवल्यं निःश्रेयसमनामयम्॥

Verse 99

अमृतं चाक्षरं ब्रह्म परमात्मा परापरम् निर्विकल्पं निराभासं ज्ञानं पर्यायवाचकम्

अमृतम्, अक्षरम्, ब्रह्म, परमात्मा, परापरम्, निर्विकल्पम्, निराभासम्—इत्येतानि सर्वाणि पतिपरमेश्वरवाचकस्यैकस्य ज्ञानस्य पर्यायशब्दाः।

Verse 100

प्रसन्नं च यदेकाग्रं तदा ज्ञानमिति स्मृतम् अज्ञानमितरत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा

यदा मनः प्रसन्नम् एकाग्रं च भवति तदा तत् ज्ञानमिति स्मृतम्। इतरत् सर्वम् अज्ञानम्; अत्र विचारणा न कार्या।

Verse 101

इत्थं प्रसन्नं विज्ञानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् रागद्वेषानृतक्रोधं कामतृष्णादिभिः सदा

एवं प्रसन्नं विज्ञानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम्। रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णादिभिः सदा पशुः क्षोभ्यते; पाशा मनो नित्यं आकृषन्ति।

Verse 102

अपरामृष्टमद्यैव विज्ञेयं मुक्तिदं त्विदम् अज्ञानमलपूर्वत्वात् पुरुषो मलिनः स्मृतः

अपरामृष्टं मद्यं यथा त्याज्यं विज्ञेयम्, तथा इदं मुक्तिदं विज्ञेयम्। अज्ञानमलपूर्वत्वात् पुरुषो मलिनः स्मृतः।

Verse 103

तत्क्षयाद्धि भवेन्मुक्तिर् नान्यथा जन्मकोटिभिः ज्ञानमेकं विना नास्ति पुण्यपापपरिक्षयः

तत्क्षयाद्धि भवेन्मुक्तिः नान्यथा जन्मकोटिभिः। ज्ञानमेकं विना नास्ति पुण्यपापपरिक्षयः।

Verse 104

ज्ञानम् एवाभ्यसेत् तस्मान् मुक्त्यर्थं ब्रह्मवित्तमाः ज्ञानाभ्यासाद्धि वै पुंसां बुद्धिर्भवति निर्मला

तस्मान्मुक्त्यर्थं ब्रह्मवित्तमाः ज्ञानमेवाभ्यसेत्। ज्ञानाभ्यासाद्धि पुंसां बुद्धिर्निर्मला निर्मलतरा भवति॥

Verse 105

तस्मात्सदाभ्यसेज्ज्ञानं तन्निष्ठस्तत्परायणः ज्ञानेनैकेन तृप्तस्य त्यक्तसंगस्य योगिनः

तस्मात्सदा ज्ञानमभ्यसेत् तन्निष्ठस्तत्परायणः। ज्ञानेनैकेन तृप्तस्य त्यक्तसङ्गस्य योगिनो ज्ञानमेव मोक्षसाधनं पाशविमोचनं पतिप्रवृत्तिनिश्चयकरं च॥

Verse 106

कर्तव्यं नास्ति विप्रेन्द्रा अस्ति चेत्तत्त्वविन्न च इह लोके परे चापि कर्तव्यं नास्ति तस्य वै

विप्रेन्द्राः, तत्त्ववितः कर्तव्यं नास्ति किञ्चन। इह लोके परे चापि तस्य वै कर्तव्यं न विद्यते॥

Verse 107

जीवन्मुक्तो यतस् तस्माद् ब्रह्मवित् परमार्थतः ज्ञानाभ्यासरतो नित्यं ज्ञानतत्त्वार्थवित् स्वयम्

तस्माज्जीवन्नेव मुक्तः स ब्रह्मवित् परमार्थतः। ज्ञानाभ्यासरतो नित्यं ज्ञानतत्त्वार्थवित् स्वयम्॥

Verse 108

कर्तव्याभ्यासमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति वर्णाश्रमाभिमानी यस् त्यक्तक्रोधो द्विजोत्तमाः

द्विजोत्तमाः, कर्तव्याभ्यासमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति। वर्णाश्रमाभिमानी यः त्यक्तक्रोधो ज्ञानप्राप्त्या पाशातीतो भूत्वा पतिं शिवं प्रति नीयते॥

Verse 109

अन्यत्र रमते मूढः सो ऽज्ञानी नात्र संशयः संसारहेतुरज्ञानं संसारस्तनुसंग्रहः

अन्यत्र रमते मूढः सोऽज्ञानी नात्र संशयः। संसारहेतुरज्ञानं संसारस्तनुसंग्रहः॥

Verse 110

मोक्षहेतुस् तथा ज्ञानं मुक्तः स्वात्मन्यवस्थितः अज्ञाने सति विप्रेन्द्राः क्रोधाद्या नात्र संशयः

मोक्षहेतुस् तथा ज्ञानं मुक्तः स्वात्मन्यवस्थितः। अज्ञाने सति विप्रेन्द्राः क्रोधाद्या नात्र संशयः॥

Verse 111

क्रोधो हर्षस् तथा लोभो मोहो दम्भो द्विजोत्तमाः धर्माधर्मौ हि तेषां च तद्वशात्तनुसंग्रहः

क्रोधो हर्षस् तथा लोभो मोहो दम्भो द्विजोत्तमाः। धर्माधर्मौ हि तेषां च तद्वशात्तनुसंग्रहः॥

Verse 112

शरीरे सति वै क्लेशः सो ऽविद्यां संत्यजेद्बुधः अविद्यां विद्यया हित्वा स्थितस्यैव च योगिनः

शरीरे सति वै क्लेशः सोऽविद्यां संत्यजेद्बुधः। अविद्यां विद्यया हित्वा स्थितस्यैव च योगिनः॥

Verse 113

क्रोधाद्या नाशमायान्ति धर्माधर्मौ च वै द्विजाः तत्क्षयाच्च शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते

क्रोधाद्या नाशमायान्ति धर्माधर्मौ च वै द्विजाः। तत्क्षयाच्च शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते॥

Verse 114

स एव मुक्तः संसाराद् दुःखत्रयविवर्जितः एवं ज्ञानं विना नास्ति ध्यानं ध्यातुर् द्विजर्षभाः

स एव मुक्तः संसाराद् दुःखत्रयविवर्जितः। एवं ज्ञानं विना नास्ति ध्यानं ध्यातुर् द्विजर्षभाः॥

Verse 115

ज्ञानं गुरोर्हि संपर्कान् न वाचा परमार्थतः चतुर्व्यूहमिति ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समभ्यसेत्

ज्ञानं गुरोर्हि संपर्कान् न वाचा परमार्थतः। चतुर्व्यूहमिति ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समभ्यसेत्॥

Verse 116

सहजागन्तुकं पापम् अस्थिवागुद्भवं तथा ज्ञानाग्निर्दहते क्षिप्रं शुष्केन्धनम् इवानलः

सहजागन्तुकं पापम् अस्थिवागुद्भवं तथा। ज्ञानाग्निर्दहते क्षिप्रं शुष्केन्धनम् इवानलः॥

Verse 117

ज्ञानात्परतरं नास्ति सर्वपापविनाशनम् अभ्यसेच्च सदा ज्ञानं सर्वसंगविवर्जितः

ज्ञानात्परतरं नास्ति सर्वपापविनाशनम्। अभ्यसेच्च सदा ज्ञानं सर्वसंगविवर्जितः॥

Verse 118

ज्ञानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशयः क्रीडन्नपि न लिप्येत पापैर्नानाविधैरपि

ज्ञानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशयः। क्रीडन्नपि न लिप्येत पापैर्नानाविधैरपि॥

Verse 119

इम्पोर्तन्चे ओफ़् ध्यान ज्ञानं यथा तथा ध्यानं तस्माद्ध्यानं समभ्यसेत् ध्यानं निर्विषयं प्रोक्तम् आदौ सविषयं तथा

यथा ध्यानेन ज्ञानं सम्यगुदेति तथा तस्माद् ध्यानेनैव सततं समभ्यसेत्। ध्यानं परं निर्विषयं प्रोक्तम्; आदौ तु सविषयं भवति॥

Verse 120

षट्प्रकारं समभ्यस्य चतुःषड्दशभिस् तथा तथा द्वादशधा चैव पुनः षोडशधा क्रमात्

षट्प्रकारं सम्यगभ्यस्य ततश्च चतुःषड्दशकं तथा। द्वादशधा च पुनश्चैव षोडशधा क्रमात् आचरेत्॥

Verse 121

द्विधाभ्यस्य च योगीन्द्रो मुच्यते नात्र संशयः शुद्धजांबूनदाकारं विधूमाङ्गारसन्निभम्

द्विधाभ्यासेन योगीन्द्रो मुच्यते नात्र संशयः। शुद्धजाम्बूनदाकारं विधूमाङ्गारसन्निभं लिङ्गतत्त्वं पश्यति॥

Verse 122

पीतं रक्तं सितं विद्युत् कोटिकोटिसमप्रभम् अथवा ब्रह्मरन्ध्रस्थं चित्तं कृत्वा प्रयत्नतः

पीतं रक्तं सितं वा तेजो विद्युत्कोटिकोटिसमप्रभम्। अथवा ब्रह्मरन्ध्रस्थं चित्तं कृत्वा प्रयत्नतः॥

Verse 123

न सितं वासितं पीतं न स्मरेद् ब्रह्मविद् भवेत् अहिंसकः सत्यवादी अस्तेयी सर्वयत्नतः

न सितं वासितं पीतं न स्मरेद् ब्रह्मविद् भवेत्। अहिंसकः सत्यवादी अस्तेयी सर्वयत्नतः॥

Verse 124

परिग्रहविनिर्मुक्तो ब्रह्मचारी दृढव्रतः संतुष्टः शौचसम्पन्नः स्वाध्यायनिरतः सदा

परिग्रहविनिर्मुक्तो ब्रह्मचारी दृढव्रतः। संतुष्टः शौचसम्पन्नः स्वाध्यायनिरतः सदा॥

Verse 125

मद्रक्तश्चाभ्यसेद्ध्यानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् न बुध्यति तथा ध्याता स्थाप्य चित्तं द्विजोत्तमाः

मद्रक्तश्चाभ्यसेद्ध्यानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम्। न बुध्यति तथा ध्याता स्थाप्य चित्तं द्विजोत्तमाः॥

Verse 126

न चाभिमन्यते योगी न पश्यति समन्ततः न घ्राति न शृणोत्येव लीनः स्वात्मनि यः स्वयम्

न चाभिमन्यते योगी न पश्यति समन्ततः। न घ्राति न शृणोत्येव लीनः स्वात्मनि यः स्वयम्॥

Verse 127

न च स्पर्शं विजानाति स वै समरसः स्मृतः पार्थिवे पटले ब्रह्मा वारितत्त्वे हरिः स्वयम्

न च स्पर्शं विजानाति स वै समरसः स्मृतः। पार्थिवे पटले ब्रह्मा वारितत्त्वे हरिः स्वयम्॥

Verse 128

वाह्नेये कालरुद्राख्यो वायुतत्त्वे महेश्वरः सुषिरे स शिवः साक्षात् क्रमादेवं विचिन्तयेत्

वाह्नेये कालरुद्राख्यो वायुतत्त्वे महेश्वरः। सुषिरे स शिवः साक्षात् क्रमादेवं विचिन्तयेत्॥

Verse 129

क्षितौ शर्वः स्मृतो देवो ह्य् अपां भव इति स्मृतः रुद्र एव तथा वह्नौ उग्रो वायौ व्यवस्थितः

क्षितौ देवः शर्व इति स्मृतः, अपां मध्ये भव इति कीर्तितः। वह्नौ रुद्रः स एव, वायौ चोग्रः व्यवस्थितः॥

Verse 130

भीमः सुषिरनाके ऽसौ भास्करे मण्डले स्थितः ईशानः सोमबिम्बे च महादेव इति स्मृतः

सुषिरनाके भास्करमण्डले स्थितो भीम इति स्मृतः। सोमबिम्बे च ईशानः, महादेव इति कीर्तितः॥

Verse 131

पुंसां पशुपतिर्देवश् चाष्टधाहं व्यवस्थितः काठिन्यं यत्तनौ सर्वं पार्थिवं परिगीयते

पुंसां पशुपतिर्देवोऽष्टधाहं व्यवस्थितः। तनौ यत् काठिन्यं सर्वं पार्थिवं परिगीयते॥

Verse 132

आप्यं द्रवमिति प्रोक्तं वर्णाख्यो वह्निरुच्यते यत्संचरति तद्वायुः सुषिरं यद्द्विजोत्तमाः

आप्यं द्रवमिति प्रोक्तं वर्णाख्यो वह्निरुच्यते। यत्संचरति तद्वायुः, सुषिरं यद् द्विजोत्तमाः॥

Verse 133

तदाकाशं च विज्ञानं शब्दजं व्योमसंभवम् तथैव विप्रा विज्ञानं स्पर्शाख्यं वायुसंभवम्

तदाकाशं च विज्ञानं शब्दजं व्योमसंभवम्। तथैव विप्रा विज्ञानं स्पर्शाख्यं वायुसंभवम्॥

Verse 134

रूपं वाह्नेयमित्युक्तम् आप्यं रसमयं द्विजाः गन्धाख्यं पार्थिवं भूयश् चिन्तयेद्भास्करं क्रमात्

रूपं वह्नितत्त्वसम्बद्धम्, रसोऽप्याप्यतत्त्वसम्भवः। गन्धः पार्थिव इति ख्यातः। हे द्विजाः, ततो भास्करं क्रमशः चिन्तयेत्।

Verse 135

नेत्रे च दक्षिणे वामे सोमं हृदि विभुं द्विजाः आजानु पृथिवीतत्त्वम् आनाभेर् वारिमण्डलम्

दक्षिणवामनेत्रयोः सोमं न्यसेत्, हृदि विभुं समर्चयेत्। आजानु पृथिवीतत्त्वं चिन्तयेत्, नाभेः वारिमण्डलं भावयेत्।

Verse 136

आकण्ठं वह्नितत्त्वं स्याल् ललाटान्तं द्विजोत्तमाः वायव्यं वै ललाटाद्यं व्योमाख्यं वा शिखाग्रकम्

आकण्ठं वह्नितत्त्वं चिन्तयेत्, ललाटान्तं वायुतत्त्वम्। शिखाग्रे व्योमतत्त्वं प्रतिष्ठाप्य शिवपूजां समाचरेत्।

Verse 137

हंसाख्यं च ततो ब्रह्म व्योम्नश्चोर्ध्वं ततः परम् व्योमाख्यो व्योममध्यस्थो ह्य् अयं प्राथमिकः स्मरेत्

व्योम्न ऊर्ध्वं हंसाख्यं ब्रह्म, ततः परं व्योमाख्यं ब्रह्म व्योममध्यस्थितम्। एष प्राथमिकः स्मरणीयो ध्यानविधिः।

Verse 138

न जीवः प्रकृतिः सत्त्वं रजश्चाथ तमः पुनः महांस्तथाभिमानश् च तन्मात्राणीन्द्रियाणि च

न जीवः, न प्रकृतिः, न सत्त्व-रजस्-तमांसि; न महत्, नाहङ्कारः, न तन्मात्राणि, नेन्द्रियाणि च—परमेश्वरः। एते पाशभूताः, शिव एव पतिः परः।

Verse 139

व्योमादीनि च भूतानि नैवेह परमार्थतः व्याप्य तिष्ठद्यतो विश्वं स्थाणुरित्यभिधीयते

व्योमादीनि च भूतानि नैवेह परमार्थतः। व्याप्य तिष्ठद्यतो विश्वं स्थाणुरित्यभिधीयते॥

Verse 140

उदेति सूर्यो भीतश् च पवते वात एव च द्योतते चन्द्रमा वह्निर् ज्वलत्यापो वहन्ति च

उदेति सूर्यो भीतश्च पवते वात एव च। द्योतते चन्द्रमा वह्निर्ज्वलत्यापो वहन्ति च॥

Verse 141

दधाति भूमिराकाशम् अवकाशं ददाति च तदाज्ञया ततं सर्वं तस्माद्वै चिन्तयेद्द्विजाः

दधाति भूमिराकाशमवकाशं ददाति च। तदाज्ञया ततं सर्वं तस्माद्वै चिन्तयेद्द्विजाः॥

Verse 142

तेनैवाधिष्ठितं तस्माद् एतत्सर्वं द्विजोत्तमाः सर्वरूपमयः शर्व इति मत्वा स्मरेद्भवम्

तेनैवाधिष्ठितं तस्मादेतत्सर्वं द्विजोत्तमाः। सर्वरूपमयः शर्व इति मत्वा स्मरेद्भवम्॥

Verse 143

संसारविषतप्तानां ज्ञानध्यानामृतेन वै प्रतीकारः समाख्यातो नान्यथा द्विजसत्तमाः

संसारविषतप्तानां ज्ञानध्यानामृतेन वै। प्रतीकारः समाख्यातो नान्यथा द्विजसत्तमाः॥

Verse 144

ज्ञानं धर्मोद्भवं साक्षाज् ज्ञानाद् वैराग्यसंभवः वैराग्यात्परमं ज्ञानं परमार्थप्रकाशकम्

ज्ञानं धर्मोद्भवं साक्षात्; ज्ञानाद् वैराग्यसंभवः। वैराग्यात् परमं ज्ञानं परमार्थप्रकाशकम्—येन पाशशैथिल्येन पशुः पतिं प्रति नीयते॥

Verse 145

ज्ञानवैराग्ययुक्तस्य योगसिद्धिर्द्विजोत्तमाः योगसिद्ध्या विमुक्तिः स्यात् सत्त्वनिष्ठस्य नान्यथा

ज्ञानवैराग्ययुक्तस्य योगसिद्धिर्द्विजोत्तमाः। योगसिद्ध्या विमुक्तिः स्यात् सत्त्वनिष्ठस्य नान्यथा॥

Verse 146

तमोविद्यापदच्छन्नं चित्रं यत्पदमव्ययम् सत्त्वशक्तिं समास्थाय शिवमभ्यर्चयेद्द्विजाः

तमोविद्यापदच्छन्नं चित्रं यत् पदमव्ययम्। सत्त्वशक्तिं समास्थाय शिवमभ्यर्चयेद् द्विजाः॥

Verse 147

यः सत्त्वनिष्ठो मद्भक्तो मदर्चनपरायणः सर्वतो धर्मनिष्ठश् च सदोत्साही समाहितः

यः सत्त्वनिष्ठो मद्भक्तो मदर्चनपरायणः। सर्वतो धर्मनिष्ठश्च सदोत्साही समाहितः॥

Verse 148

सर्वद्वन्द्वसहो धीरः सर्वभूतहिते रतः ऋजुस्वभावः सततं स्वस्थचित्तो मृदुः सदा

सर्वद्वन्द्वसहो धीरः सर्वभूतहिते रतः। ऋजुस्वभावः सततं स्वस्थचित्तो मृदुः सदा॥

Verse 149

अमानी बुद्धिमाञ्छान्तस् त्यक्तस्पर्धो द्विजोत्तमाः सदा मुमुक्षुर्धर्मज्ञः स्वात्मलक्षणलक्षणः

अमानी बुद्धिमाञ्छान्तस्त्यक्तस्पर्धो द्विजोत्तमः। सदा मुमुक्षुर्धर्मज्ञः स्वात्मलक्षणलक्षितः॥

Verse 150

ऋणत्रयविनिर्मुक्तः पूर्वजन्मनि पुण्यभाक् जरायुक्तो द्विजो भूत्वा श्रद्धया च गुरोः क्रमात्

ऋणत्रयविनिर्मुक्तः पूर्वजन्मनि पुण्यभाक्। जरायुक्तो द्विजो भूत्वा श्रद्धया गुरोः क्रमात्॥

Verse 151

अन्यथा वापि शुश्रूषां कृत्वा कृत्रिमवर्जितः स्वर्गलोकमनुप्राप्य भुक्त्वा भोगाननुक्रमात्

अन्यथा वापि शुश्रूषां कृत्वा कृत्रिमवर्जितः। स्वर्गलोकमनुप्राप्य भुक्त्वा भोगाननुक्रमात्॥

Verse 152

आसाद्य भारतं वर्षं ब्रह्मविज्जायते द्विजाः संपर्काज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानिनो योगविद्भवेत्

आसाद्य भारतवर्षं ब्रह्मविज्जायते द्विजः। संपर्काज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानिनो योगविद्भवेत्॥

Verse 153

क्रमो ऽयं मलपूर्णस्य ज्ञानप्राप्तेर्द्विजोत्तमाः तस्मादनेन मार्गेण त्यक्तसंगो दृढव्रतः

क्रमोऽयं मलपूर्णस्य ज्ञानप्राप्तेर्द्विजोत्तमः। तस्मादनेन मार्गेण त्यक्तसङ्गो दृढव्रतः॥

Verse 154

संसारकालकूटाख्यान् मुच्यते मुनिपुङ्गवाः एवं संक्षेपतः प्रोक्तं मया युष्माकमच्युतम्

हे मुनिपुङ्गवाः, संसाररूपं कालकूटविषमिव यत्, तस्मात् पुमान् मुच्यते। एवं मया युष्माकं संक्षेपतः अच्युतं तत्त्वं प्रोक्तम्—पतिं शिवं शरणं गत्वा पशुः पाशात् विमुच्यते।

Verse 155

ज्ञानस्यैवेह माहात्म्यं प्रसंगादिह शोभनम् एवं पाशुपतं योगं कथितं त्वीश्वरेण तु

अत्र प्रसङ्गे शोभने ज्ञानस्यैव माहात्म्यं विमोचकं सम्यक् प्रकाशितम्। एवं पाशुपतं योगं तु ईश्वरेण स्वयमेव कथितम्।

Verse 156

न देयं यस्य कस्यापि शिवोक्तं मुनिपुङ्गवाः दातव्यं योगिने नित्यं भस्मनिष्ठाय सुप्रियम्

हे मुनिपुङ्गवाः, शिवोक्तं न यस्य कस्यापि देयम्। नित्यं योगिने दातव्यं भस्मनिष्ठाय सुप्रियम्।

Verse 157

यः पठेच्छृणुयाद्वापि संसारशमनं नरः स याति ब्रह्मसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

यः पठेत् शृणुयाद्वापि संसारशमनं नरः, स याति ब्रह्मसायुज्यं; नात्र कार्या विचारणा।