Adhyaya 5
अविद्या-पञ्चक, नवसर्ग-क्रमः, प्रजापति-प्रसवः (Vibhaga 1, Adhyaya 5)
सूतो वर्णयति—स्रष्टुमिच्छतः स्वयम्भुवः ब्रह्मणः पुरतः पञ्चाविद्या-आवरणं समुत्पद्यते—तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रं, अन्धं; तेन आद्यः सर्गः ‘प्राथमिकः’ सन् अपि आध्यात्मिकफलहीनः। ततः सर्ग-क्रमः प्रकृत-वैक्रतभेदेन निरूप्यते—भूत-तन्मात्रेन्द्रियादिभ्यः देव-मनुष्य-कुमारसर्गपर्यन्तं चेतनाया देहधारण-क्रमः प्रदर्श्यते। एतस्मात् आधारात् ब्रह्मा कुमारान् महाप्रजापतींश्च जनयति; शतरूपायाः सन्तानाः, आकूतेः प्रसूतेश्च विवाहाः, दक्षस्य कन्याः धर्मादिभ्य ऋषिभ्यः प्रदत्ताः इति वंशानुक्रमः प्रवर्तते। सती मनसः कन्या शिवसम्बद्धा दर्श्यते; ब्रह्मा दक्षं रुद्राय तां दातुं नियुङ्क्ते, रुद्रस्य बहुरूपता तथा स्त्रीलिङ्ग-पुंलिङ्ग-प्रतीकवादश्च प्रतिपाद्यते, यत् परं लिङ्गतत्त्वं सूचयति। अन्ते धर्मस्य सन्ततिः तथा ऋषीणां प्रजाः कथ्यन्ते, येन अनन्तराध्यायेषु रुद्र-शैवव्रत-पूजा-मोक्षविषयः प्रवाहः स्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच यदा स्रष्टुं मतिं चक्रे मोहश्चासीन्महात्मनः द्विजाश् च बुद्धिपूर्वं तु ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
सूत उवाच—यदा स्रष्टुं मतिं चक्रे मोहश्चासीन्महात्मनः। द्विजाश्च बुद्धिपूर्वं तु ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः॥
Verse 2
तमो मोहो महामोहस् तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः अविद्या पञ्चधा ह्येषा प्रादुर्भूता स्वयम्भुवः
तमो मोहो महामोहस्तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः। अविद्या पञ्चधा ह्येषा प्रादुर्भूता स्वयम्भुवः॥
Verse 3
अविद्यया मुनेर्ग्रस्तः सर्गो मुख्य इति स्मृतः असाधक इति स्मृत्वा सर्गो मुख्यः प्रजापतिः
अविद्यया मुनेर्ग्रस्तः सर्गो मुख्य इति स्मृतः। असाधक इति स्मृत्वा सर्गो मुख्यः प्रजापतिः॥
Verse 4
अभ्यमन्यत सो ऽन्यं वै नगा मुख्योद्भवाः स्मृताः त्रिधा कण्ठो मुनेस्तस्य ध्यायतो वै ह्यवर्तत
अथ स अन्यदपि मनसि संकल्पयामास। तस्मात् ध्यानात् प्रमुखा नगाः समुद्भूताः इति स्मृतम्। स मुनिः ध्यानपरः सन् कण्ठदेशे त्रिधा रूपं प्रादुरभवत्, अन्तर्दृष्ट्यनुसारतः।
Verse 5
प्रथमं तस्य वै जज्ञे तिर्यक्स्रोतो महात्मनः ऊर्ध्वस्रोतः परस्तस्य सात्त्विकः स इति स्मृतः
तस्य महात्मनः पतेः प्रथमं तिर्यक्स्रोतः प्रजासर्गो जज्ञे। ततः परं तस्मादेव ऊर्ध्वस्रोतः सात्त्विकः सर्गः समुत्पन्नः इति स्मृतः।
Verse 6
अर्वाक्स्रोतो ऽनुग्रहश् च तथा भूतादिकः पुनः ब्रह्मणो महतस्त्वाद्यो द्वितीयो भौतिकस् तथा
अर्वाक्स्रोतः सर्गोऽनुग्रहश्च तथा भूतादिसर्गः पुनः। ब्रह्मणो महतः सम्बन्धात् द्वौ आद्यौ प्रवाहौ कथ्येते—प्रथमः अर्वाक्स्रोतः सहानुग्रहः, द्वितीयो भौतिको भूतादिरूपः।
Verse 7
सर्गस्तृतीयश्चैन्द्रियस् तुरीयो मुख्य उच्यते तिर्यग्योन्यः पञ्चमस्तु षष्ठो दैविक उच्यते
सर्गस्तृतीयश्चैन्द्रियः, तुरीयो मुख्य उच्यते। पञ्चमस्तु तिर्यग्योनिसर्गः, षष्ठो दैविकः सर्गः इति कीर्त्यते।
Verse 8
सप्तमो मानुषो विप्रा अष्टमो ऽनुग्रहः स्मृतः नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे
सप्तमो मानुषः सर्गो विप्राः, अष्टमोऽनुग्रहः स्मृतः। नवमश्चैव कौमारः; एते प्राकृता वैकृताश्च सर्गभेदाः।
Verse 9
पुरस्तादसृजद्देवः सनन्दं सनकं तथा सनातनं मुनिश्रेष्ठा नैष्कर्म्येण गताः परम्
पुरस्तादेव देवः सनन्दं सनकं तथा सनातनं च ससर्ज; ते मुनिश्रेष्ठा नैष्कर्म्ययोगेन परं पदं प्राप्तवन्तः।
Verse 10
मरीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद्योगविद्यया
मरीचिं भृगुमङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सोऽसृजद्योगविद्यया ॥
Verse 11
नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्मज्ञा ब्राह्मणोत्तमाः ब्रह्मवादिन एवैते ब्रह्मणः सदृशाः स्मृताः
नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्मज्ञा ब्राह्मणोत्तमाः। ब्रह्मवादिन एवैते ब्रह्मणः सदृशाः स्मृताः॥
Verse 12
संकल्पश्चैव धर्मश् च ह्य् अधर्मो धर्मसंनिधिः द्वादशैव प्रजास्त्वेता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
संकल्पश्चैव धर्मश्च ह्यधर्मो धर्मसंनिधिः। द्वादशैव प्रजास्त्वेता ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः॥
Verse 13
ऋभुं सनत्कुमारं च ससर्जादौ सनातनः तावूर्ध्वरेतसौ दिव्यौ चाग्रजौ ब्रह्मवादिनौ
ऋभुं सनत्कुमारं च ससर्जादौ सनातनः। तावूर्ध्वरेतसौ दिव्यौ चाग्रजौ ब्रह्मवादिनौ॥
Verse 14
कुमारौ ब्रह्मणस् तुल्यौ सर्वज्ञौ सर्वभाविनौ वक्ष्ये भार्याकुलं तेषां मुनीनामग्रजन्मनाम्
कुमारौ ब्रह्मणस् तुल्यौ सर्वज्ञौ सर्वभाविनौ। वक्ष्ये भार्याकुलं तेषां मुनीनामग्रजन्मनाम्॥
Verse 15
समासतो मुनिश्रेष्ठाः प्रजासम्भूतिमेव च शतरूपां तु वै राज्ञीं विराजमसृजत्प्रभुः
समासतो मुनिश्रेष्ठाः प्रजासम्भूतिमेव च। शतरूपां तु वै राज्ञीं विराजमसृजत्प्रभुः॥
Verse 16
स्वायम्भुवात्तु वै राज्ञी शतरूपा त्वयोनिजा लेभे पुत्रद्वयं पुण्या तथा कन्याद्वयं च सा
स्वायम्भुवात्तु वै राज्ञी शतरूपा त्वयोनिजा। लेभे पुत्रद्वयं पुण्या तथा कन्याद्वयं च सा॥
Verse 17
उत्तानपादो ह्यवरो धीमाञ्ज्येष्ठः प्रियव्रतः ज्येष्ठा वरिष्ठा त्वाकूतिः प्रसूतिश्चानुजा स्मृता
उत्तानपादो ह्यवरो धीमाञ्ज्येष्ठः प्रियव्रतः। ज्येष्ठा वरिष्ठा त्वाकूतिः प्रसूतिश्चानुजा स्मृता॥
Verse 18
उपयेमे तदाकूतिं रुचिर्नाम प्रजापतिः प्रसूतिं भगवान्दक्षो लोकधात्रीं च योगिनीम्
उपयेमे तदाकूतिं रुचिर्नाम प्रजापतिः। प्रसूतिं भगवान्दक्षो लोकधात्रीं च योगिनीम्॥
Verse 19
दक्षिणासहितं यज्ञम् आकूतिः सुषुवे तथा दक्षिणा जनयामास दिव्या द्वादश पुत्रिकाः
आकूतिरपि दक्षिणासहितं यज्ञं सुषुवे; दक्षिणा च दिव्यतेजसा समन्विता द्वादश दिव्याः पुत्रिकाः जनयामास।
Verse 20
प्रसूतिः सुषुवे दक्षाच् चतुर्विंशतिकन्यकाः श्रद्धां लक्ष्मीं धृतिं पुष्टिं तुष्टिं मेधां क्रियां तथा
दक्षात् प्रसूतिः चतुर्विंशतिकन्यकाः सुषुवे—श्रद्धां लक्ष्मीं धृतिं पुष्टिं तुष्टिं मेधां क्रियां तथा।
Verse 21
बुद्धिं लज्जां वपुःशान्तिं सिद्धिं कीर्तिं महातपाः ख्यातिं शान्तिं च सम्भूतिं स्मृतिं प्रीतिं क्षमां तथा
बुद्धिं लज्जां वपुःशान्तिं सिद्धिं कीर्तिं महातपाः। ख्यातिं शान्तिं च सम्भूतिं स्मृतिं प्रीतिं क्षमां तथा॥
Verse 22
संनतिं चानसूयां च ऊर्जां स्वाहां सुरारणिम् स्वधां चैव महाभागां प्रददौ च यथाक्रमम्
संनतिं चानसूयां च ऊर्जां स्वाहां सुरारणिम्। स्वधां चैव महाभागां प्रददौ च यथाक्रमम्॥
Verse 23
श्रद्धाद्याश्चैव कीर्त्यन्तास् त्रयोदश सुदारिकाः धर्मं प्रजापतिं जग्मुः पतिं परमदुर्लभाः
श्रद्धाद्याश्चैव कीर्त्यन्तास् त्रयोदश सुदारिकाः। धर्मं प्रजापतिं जग्मुः पतिं परमदुर्लभाः॥
Verse 24
उपयेमे भृगुर्धीमान् ख्यातिं तां भार्गवारणिम् सम्भूतिं च मरीचिस्तु स्मृतिं चैवाङ्गिरा मुनिः
उपयेमे भृगुर्धीमान् ख्यातिं तां भार्गवारणिम् । सम्भूतिं च मरीचिस्तु स्मृतिं चैवाङ्गिरा मुनिः ॥
Verse 25
प्रीतिं पुलस्त्यः पुण्यात्मा क्षमां तां पुलहो मुनिः क्रतुश् च संनतिं धीमान् अत्रिस्तां चानसूयकाम्
प्रीतिं पुलस्त्यः पुण्यात्मा क्षमां तां पुलहो मुनिः । क्रतुश् च संनतिं धीमान् अत्रिस्तां चानसूयकाम् ॥
Verse 26
ऊर्जां वसिष्ठो भगवान् वरिष्ठो वारिजेक्षणाम् विभावसुस् तथा स्वाहां स्वधां वै पितरस् तथा
ऊर्जां वसिष्ठो भगवान् वरिष्ठो वारिजेक्षणाम् । विभावसुस् तथा स्वाहां स्वधां वै पितरस् तथा ॥
Verse 27
पुत्रीकृता सती या सा मानसी शिवसम्भवा दक्षेण जगतां धात्री रुद्रमेवास्थिता पतिम्
पुत्रीकृता सती या सा मानसी शिवसम्भवा । दक्षेण जगतां धात्री रुद्रमेवास्थिता पतिम् ॥
Verse 28
अर्धनारीश्वरं दृष्ट्वा सर्गादौ कनकाण्डजः विभजस्वेति चाहादौ यदा जाता तदाभवत्
अर्धनारीश्वरं दृष्ट्वा सर्गादौ कनकाण्डजः । विभजस्वेति चाहादौ यदा जाता तदाभवत् ॥
Verse 29
तस्याश्चैवांशजाः सर्वाः स्त्रियस्त्रिभुवने तथा एकादशाविधा रुद्रास् तस्य चांशोद्भवास् तथा
तस्याश्चैवांशजाः सर्वाः स्त्रियस्त्रिभुवने तथा। एकादशाविधा रुद्रास्तस्य चांशोद्भवास् तथा॥
Verse 30
स्त्रीलिङ्गमखिलं सा वै पुंलिङ्गं नीललोहितः तं दृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा दक्षमालोक्य सुव्रताम्
स्त्रीलिङ्गमखिलं सा वै पुंलिङ्गं नीललोहितः। तं दृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा दक्षमालोक्य सुव्रताम्॥
Verse 31
भजस्व धात्रीं जगतां ममापि च तवापि च पुन्नाम्नो नरकात्त्राति इति पुत्रीत्विहोक्तितः
भजस्व धात्रीं जगतां ममापि च तवापि च। पुन्नाम्नो नरकात्त्राति इति पुत्रीत्विहोक्तितः॥
Verse 32
प्रशस्ता तव कान्तेयं स्यात् पुत्री विश्वमातृका तस्मात् पुत्री सती नाम्ना तवैषा च भविष्यति
प्रशस्ता तव कान्तेयं स्यात् पुत्री विश्वमातृका। तस्मात् पुत्री सती नाम्ना तवैषा च भविष्यति॥
Verse 33
एवमुक्तस्तदा दक्षो नियोगाद्ब्रह्मणो मुनिः लब्ध्वा पुत्रीं ददौ साक्षात् सतीं रुद्राय सादरम्
एवमुक्तस्तदा दक्षो नियोगाद्ब्रह्मणो मुनिः। लब्ध्वा पुत्रीं ददौ साक्षात् सतीं रुद्राय सादरम्॥
Verse 34
धर्मस्य पत्न्यः श्रद्धाद्याः कीर्तिता वै त्रयोदश तासु धर्मप्रजां वक्ष्ये यथाक्रममनुत्तमम्
धर्मस्य पत्न्यः श्रद्धाद्याः कीर्तिता वै त्रयोदश। तासु धर्मप्रजां वक्ष्ये यथाक्रममनुत्तमाम्॥
Verse 35
कामो दर्पो ऽथ नियमः संतोषो लोभ एव च श्रुतस्तु दण्डः समयो बोधश्चैव महाद्युतिः
कामो दर्पोऽथ नियमः सन्तोषो लोभ एव च। श्रुतस्तु दण्डः समयो बोधश्चैव महाद्युतिः॥
Verse 36
अप्रमादश् च विनयो व्यवसायो द्विजोत्तमाः क्षेमं सुखं यशश्चैव धर्मपुत्राश् च तासु वै
अप्रमादश्च विनयो व्यवसायो द्विजोत्तमाः। क्षेमं सुखं यशश्चैव धर्मपुत्राश्च तासु वै॥
Verse 37
धर्मस्य वै क्रियायां तु दण्डः समय एव च अप्रमादस् तथा बोधो बुद्धेर्धर्मस्य तौ सुतौ
धर्मस्य वै क्रियायां तु दण्डः समय एव च। अप्रमादस्तथा बोधो बुद्धेर्धर्मस्य तौ सुतौ॥
Verse 38
तस्मात्पञ्चदशैवैते तासु धर्मात्मजास्त्विह भृगुपत्नी च सुषुवे ख्यातिर्विष्णोः प्रियां श्रियम्
तस्मात्पञ्चदशैवैते तासु धर्मात्मजास्त्विह। भृगुपत्नी च सुषुवे ख्यातिर्विष्णोः प्रियां श्रियम्॥
Verse 39
धातारं च विधातारं मेरोर्जामातरौ सुतौ प्रभूतिर्नाम या पत्नी मरीचेः सुषुवे सुतौ
प्रभूतिर्नाम मरीचेः पत्नी धातारं च विधातारं च सुतौ सुषुवे; तौ च पश्चान्मेरोर्जामातरौ बभूवतुः। एवमेव सृष्टिक्रमेषु पतिः प्रजासन्ततिं सम्बन्धांश्च नियच्छति, यावत् पशवः पाशबद्धा जगद्व्यवस्थायां स्थित्वा शिवं प्रति मोक्षाय प्रवर्तन्ते।
Verse 40
पूर्णमासं तु मारीचं ततः कन्याचतुष्टयम् तुष्टिर्ज्येष्ठा च वै दृष्टिः कृषिश्चापचितिस् तथा
मारीचात् पूर्णमासोऽभवत्; ततः कन्याचतुष्टयं तुष्टिर्ज्येष्ठा च दृष्टिः कृषिश्चापचितिश्चेति प्रादुर्भूतम्। एताभिः शक्तिभिः पतिः सृष्ट्यनુक्रमं प्रवर्तयन् पाशबद्धानां पशूनां नियतാനുഭवक्रमं विधत्ते।
Verse 41
क्षमा च सुषुवे पुत्रान् पुत्रीं च पुलहाच्छुभाम् कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनिसत्तमाः
क्षमा च पुलहात् पुत्रान् पुत्रीं च शुभाम् अजनयत्; कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं च मुनिसत्तमाः।
Verse 42
तथा कनकपीतां स पीवरीं पृथिवीसमाम् प्रीत्यां पुलस्त्यश् च तथा जनयामास वै सुतान्
तथा कनकपीतां स पीवरीं पृथिवीसमाम् प्रीतिं पुलस्त्यः प्रीत्या जनयामास वै सुतान्।
Verse 43
दत्तोर्णं वेदबाहुं च पुत्रीं चान्यां दृषद्वतीम् पुत्राणां षष्टिसाहस्रं संनतिः सुषुवे शुभा
दत्तोर्णं वेदबाहुं च पुत्रीं चान्यां दृषद्वतीम्; संनतिः शुभा पुत्राणां षष्टिसाहस्रं सुषुवे।
Verse 44
क्रतोस्तु भार्या सर्वे ते वालखिल्या इति श्रुताः सिनीवालीं कुहूं चैव राकां चानुमतिं तथा
क्रतोः पत्नीसम्भूताः सर्वे ते वालखिल्याः श्रुताः; तथा सिनीवाली कुहू राका चानुमतिश्च प्रादुर्भूताः।
Verse 45
स्मृतिश् च सुषुवे पत्नी मुनेश्चाङ्गिरसस् तथा लब्धानुभावमग्निं च कीर्तिमन्तं च सुव्रता
अङ्गिरसो मुनेः पत्नी सुव्रता स्मृतिः लब्धानुभावमग्निं कीर्तिमन्तं च सुषुवे।
Verse 46
अत्रेर्भार्यानसूया वै सुषुवे षट्प्रजास्तु याः तास्वेका कन्यका नाम्ना श्रुतिः सा सूनुपञ्चकम्
अत्रेर्भार्या अनसूया वै षट्प्रजाः सुषुवे; तास्वेका ‘श्रुतिः’ नाम कन्यका, सा सूनुपञ्चकं प्रसूता।
Verse 47
सत्यनेत्रो मुनिर्भव्यो मूर्तिरापः शनैश्चरः सोमश् च वै श्रुतिः षष्ठी पञ्चात्रेयास्तु सूनवः
सत्यनेत्रो मुनिर्भव्यो मूर्तिरापः शनैश्चरः। सोमश्च वै श्रुतिः षष्ठी पञ्चात्रेयास्तु सूनवः॥
Verse 48
ऊर्जा वसिष्ठाद्वै लेभे सुतांश् च सुतवत्सला ज्यायसी पुण्डरीकाक्षान् वासिष्ठान् वरलोचना
ऊर्जा वसिष्ठाद्वै लेभे सुतांश्च सुतवत्सला; ज्यायसी पुण्डरीकाक्षान् वासिष्ठान् वरलोचना।
Verse 49
रजः सुहोत्रो बाहुश् च सवनश्चानघस् तथा सुतपाः शुक्र इत्येते मुनेर्वै सप्त सूनवः
रजः सुहोत्रो बाहुश्च सवनश्चानघस्तथा । सुतपाः शुक्र इत्येते मुनेर्वै सप्त सूनवः ॥
Verse 50
यश्चाभिमानी भगवान् भवात्मा पैतामहो वह्निरसुः प्रजानाम् स्वाहा च तस्मात्सुषुवे सुतानां त्रयं त्रयाणां जगतां हिताय
यश्चाभिमानी भगवान् भवात्मा पैतामहो वह्निरसुः प्रजानाम् । स्वाहा च तस्मात्सुषुवे सुतानां त्रयं त्रयाणां जगतां हिताय ॥
Frequently Asked Questions
They are tamas, moha, mahāmoha, tāmisra, and andha—five obscurations that condition creation and bind beings to misapprehension.
A structured sequence of creations spanning elemental (bhūtādi), sensory (aindriya), primary (mukhya), animal (tiryak), divine (daivika), human (mānuṣa), anugraha, and kumāra streams—classified as prakṛta and vaikṛta to show graded manifestation.
Satī is identified as Śiva-sambhavā and is given by Dakṣa to Rudra by Brahmā’s injunction, turning genealogical cosmology into an explicit Shaiva axis that later supports Linga theology and liberation practice.