Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच अलिङ्गो लिङ्गमूलं तु अव्यक्तं लिङ्गमुच्यते अलिङ्गः शिव इत्युक्तो लिङ्गं शैवमिति स्मृतम्

सूत उवाच—अलिङ्गो लिङ्गमूलं तु, अव्यक्तं लिङ्गमुच्यते। अलिङ्गः शिव इत्युक्तो, लिङ्गं शैवमिति स्मृतम्॥

Verse 2

प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुर्लिङ्गमुत्तमम् गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शादिवर्जितम्

प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुर्लिङ्गमुत्तमम्। गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शादिवर्जितम्॥

Verse 3

अगुणं ध्रुवमक्षय्यम् अलिङ्गं शिवलक्षणम् गन्धवर्णरसैर्युक्तं शब्दस्पर्शादिलक्षणम्

अगुणं ध्रुवमक्षय्यम् अलिङ्गं शिवलक्षणम्। गन्धवर्णरसैर्युक्तं शब्दस्पर्शादिलक्षणम्॥

Verse 4

जगद्योनिं महाभूतं स्थूलं सूक्ष्मं द्विजोत्तमाः विग्रहो जगतां लिङ्गम् अलिङ्गाद् अभवत्स्वयम्

जगद्योनिं महाभूतं स्थूलं सूक्ष्मं द्विजोत्तमाः। विग्रहो जगतां लिङ्गम् अलिङ्गाद् अभवत्स्वयम्॥

Verse 5

सप्तधाचाष्टधा चैव तथैकादशधा पुनः लिङ्गान्यलिङ्गस्य तथा मायया विततानि तु

सप्तधाचाष्टधा चैव तथैकादशधा पुनः। लिङ्गान्यलिङ्गस्य तथा मायया विततानि तु॥

Verse 6

तेभ्यः प्रधानदेवानां त्रयमासीच्छिवात्मकम् एकस्मात्त्रिष्वभूद्विश्वम् एकेन परिरक्षितम्

तेभ्यः प्रधानदेवानां त्रयमासीच्छिवात्मकम्। एकस्मात्त्रिष्वभूद्विश्वम्, एकेनैव परिरक्षितम्॥

Verse 7

एकेनैव हृतं विश्वं व्याप्तं त्वेवं शिवेन तु अलिङ्गं चैव लिङ्गं च लिङ्गालिङ्गानि मूर्तयः

एकेनैव हृतं विश्वं व्याप्तं त्वेवं शिवेन तु। अलिङ्गं चैव लिङ्गं च लिङ्गालिङ्गानि मूर्तयः॥

Verse 8

यथावत्कथिताश्चैव तस्माद्ब्रह्म स्वयं जगत् अलिङ्गी भगवान् बीजी स एव परमेश्वरः

यथावत्कथिताश्चैव तस्माद्ब्रह्म स्वयं जगत्। अलिङ्गी भगवान् बीजी स एव परमेश्वरः॥

Verse 9

बीजं योनिश् च निर्बीजं निर्बीजो बीजमुच्यते बीजयोनिप्रधानानाम् आत्माख्या वर्तते त्विह

बीजं योनिश्च निर्बीजं निर्बीजो बीजमुच्यते। बीजयोनिप्रधानानामात्माख्या वर्तते त्विह॥

Verse 10

परमात्मा मुनिर्ब्रह्म नित्यबुद्धस्वभावतः विशुद्धो ऽयं तथा रुद्रः पुराणे शिव उच्यते

परमात्मा मुनिर्ब्रह्म नित्यबुद्धस्वभावतः। विशुद्धोऽयं तथा रुद्रः पुराणे शिव उच्यते॥

Verse 11

शिवेन दृष्टा प्रकृतिः शैवी समभवद्द्विजाः सर्गादौ सा गुणैर्युक्ता पुराव्यक्ता स्वभावतः

शिवेन दृष्टा प्रकृतिः शैवी समभवद्द्विजाः। सर्गादौ सा गुणैर्युक्ता पुराव्यक्ता स्वभावतः॥

Verse 12

अव्यक्तादिविशेषान्तं विश्वं तस्याः समुच्छ्रितम् विश्वधात्री त्वजाख्या च शैवी सा प्रकृतिः स्मृता

अव्यक्तादिविशेषान्तं विश्वं तस्याः समुच्छ्रितम्। विश्वधात्री त्वजाख्या च शैवी सा प्रकृतिः स्मृता॥

Verse 13

तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां बहुप्रजाम् जनित्रीमनुशेते स्म जुषमाणः स्वरूपिणीम्

तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां बहुप्रजाम्। जनित्रीमनुशेते स्म जुषमाणः स्वरूपिणीम्॥

Verse 14

तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भुक्तभोगां जहाति च अजा जनित्री जगतां साजेन समधिष्ठिता

तामेवाजामजोऽन्यस्तु भुक्तभोगां जहाति च। अजा जनित्री जगतां साजेन समधिष्ठिता॥

Verse 15

प्रादुर्बभूव स महान् पुरुषाधिष्ठितस्य च अजाज्ञया प्रधानस्य सर्गकाले गुणैस् त्रिभिः

प्रादुर्बभूव स महान् पुरुषाधिष्ठितस्य च। अजाज्ञया प्रधानस्य सर्गकाले गुणैस्त्रिभिः॥

Verse 16

सिसृक्षया चोद्यमानः प्रविश्याव्यक्तमव्ययम् व्यक्तसृष्टिं विकुरुते चात्मनाधिष्ठितो महान्

सिसृक्षया चोद्यमानः प्रविश्याव्यक्तमव्ययम्। व्यक्तसृष्टिं विकुरुते चात्मनाधिष्ठितो महान्॥

Verse 17

महतस्तु तथा वृत्तिः संकल्पाध्यवसायिका महतस् त्रिगुणस् तस्माद् अहंकारो रजो ऽधिकः

महतस्तु तथा वृत्तिः संकल्पाध्यवसायिका। महतस् त्रिगुणस् तस्माद् अहंकारो रजोऽधिकः॥

Verse 18

तेनैव चावृतः सम्यग् अहंकारस् तमो ऽधिकः महतो भूततन्मात्रं सर्गकृद्वै बभूव च

तेनैव चावृतः सम्यग् अहंकारस् तमोऽधिकः। महतो भूततन्मात्रं सर्गकृद्वै बभूव च॥

Verse 19

अहंकाराच्छब्दमात्रं तस्मादाकाशमव्ययम् सशब्दमावृणोत्पश्चाद् आकाशं शब्दकारणम्

अहंकाराच्छब्दमात्रं तस्मादाकाशमव्ययम्। सशब्दमावृणोत्पश्चाद् आकाशं शब्दकारणम्॥

Verse 20

तन्मात्राद्भूतसर्गश् च द्विजास्त्वेवं प्रकीर्तितः स्पर्शमात्रं तथाकाशात् तस्माद्वायुर् महान्मुने

तन्मात्राद्भूतसर्गश् च द्विजास्त्वेवं प्रकीर्तितः। स्पर्शमात्रं तथाकाशात् तस्माद्वायुर् महान्मुने॥

Verse 21

तस्माच्च रूपमात्रं तु ततो ऽग्निश्च रसस्ततः रसादापः शुभास्ताभ्यो गन्धमात्रं धरा ततः

तस्माच्च रूपमात्रं तु ततोऽग्निश्च रसस्ततः। रसादापः शुभास्ताभ्यो गन्धमात्रं धरा ततः॥

Verse 22

आवृणोद्धि तथाकाशं स्पर्शमात्रं द्विजोत्तमाः आवृणोद्रूपमात्रं तु वायुर्वाति क्रियात्मकः

आवृणोद्धि तथाकाशं स्पर्शमात्रं द्विजोत्तमाः। आवृणोद्रूपमात्रं तु वायुर्वाति क्रियात्मकः॥

Verse 23

आवृणोद्रसमात्रं वै देवः साक्षाद्विभावसुः आवृण्वाना गन्धमात्रम् आपः सर्वरसात्मिकाः

आवृणोद्रसमात्रं वै देवः साक्षाद्विभावसुः। आवृण्वाना गन्धमात्रम् आपः सर्वरसात्मिकाः॥

Verse 24

क्ष्मा सा पञ्चगुणा तस्माद् एकोना रससम्भवाः त्रिगुणो भगवान्वह्निर् द्विगुणः स्पर्शसम्भवः

क्ष्मा सा पञ्चगुणा तस्माद् एकोना रससम्भवाः। त्रिगुणो भगवान्वह्निर् द्विगुणः स्पर्शसम्भवः॥

Verse 25

अवकाशस्ततो देव एकमात्रस्तु निष्कलः तन्मात्राद्भूतसर्गश् च विज्ञेयश् च परस्परम्

अवकाशस्ततो देव एकमात्रस्तु निष्कलः। तन्मात्राद्भूतसर्गश् च विज्ञेयश् च परस्परम्॥

Verse 26

वैकारिकः सात्त्विको वै युगपत्सम्प्रवर्तते सर्गस् तथाप्यहंकाराद् एवमत्र प्रकीर्तितः

वैकारिकः सात्त्विकः सर्गो युगपत् सम्यक् प्रवर्तते; तथापि अत्राहंकारादेवोत्पन्न इति प्रकीर्तितः।

Verse 27

पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्यस्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु शब्दादीनामवाप्त्यर्थं मनश्चैवोभयात्मकम्

पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्यस्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च; शब्दाद्यवाप्त्यर्थं मनश्चोभयात्मकम्। प्रकृतिक्षेत्रे पशुः एभिः करणैः अनुभूय, पशात् पाशविमोक्षाय पतिं शिवं प्रति निवर्तते।

Verse 28

महदादिविशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति च जलबुद्बुदवत्तस्माद् अवतीर्णः पितामहः

महदादिविशेषान्ताः खल्वण्डमुत्पादयन्ति; तस्मादण्डात् जलबुद्बुदवत् पितामहः प्रादुरभवत्।

Verse 29

स एव भगवान् रुद्रो विष्णुर्विश्वगतः प्रभुः तस्मिन्नण्डे त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

स एव भगवान् रुद्रो विष्णुरपि विश्वगतो प्रभुः; तस्मिन्नण्डे इमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्।

Verse 30

अण्डं दशगुणेनैव वारिणा प्रावृतं बहिः आपो दशगुणेनैव तद्बाह्यस्तेजसा वृताः

अण्डं दशगुणेनैव वारिणा बहिः प्रावृतम्; आपोऽपि दशगुणेनैव तद्बाह्यस्तेजसा वृताः।

Verse 31

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

तेजस्तत्त्वं बाह्यतो वायुना दशगुणेनावृतं भवति; वायुरपि बाह्यतो नभसा (आकाशेन) दशगुणेनावृतः। एवं स्थूलभूतानि सूक्ष्मतरैर्व्यापकतरैश्च आवरणैः प्रभोः सुव्यवस्थिते सृष्टौ क्रमशो निगूढानि भवन्ति।

Verse 32

आकाशेनावृतो वायुर् अहंकारेण शब्दजः महता शब्दहेतुर्वै प्रधानेनावृतः स्वयम्

आकाशेनावृतो वायुः शब्दतत्त्वसमुद्भवः। अहंकारेण शब्दजः (शब्दहेतुः) आवृतः; महता तस्य शब्दस्य हेतुः, स च स्वयमेव प्रधानेनावृतः।

Verse 33

सप्ताण्डावरणान्याहुस् तस्यात्मा कमलासनः कोटिकोटियुतान्यत्र चाण्डानि कथितानि तु

सप्ताण्डावरणान्याहुः—प्रत्येकाण्डं सप्तभिरावरणैः परिवृतम्। तस्यान्तः कमलासनः ब्रह्मा आत्मा (अधिष्ठाता) इति कथ्यते; अत्र च कोटिकोटियुतानि अण्डानि सन्तीति निगद्यते।

Verse 34

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्ध्वा शम्भोस्तु संनिधिम्

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयः तथा भवाः (रुद्राः) प्रधानेन सृष्टाः। ते तदा शम्भोः संनिधिं लब्ध्वा तस्याधिपत्ये प्रसूताः।

Verse 35

लयश्चैव तथान्योन्यम् आन्द्यन्तम् इति कीर्तितम् सर्गस्य प्रतिसर्गस्य स्थितेः कर्ता महेश्वरः

लयश्च तथान्योन्यं आद्यन्तं चेति कीर्तितम्। सर्गस्य प्रतिसर्गस्य स्थितेश्च कर्ता महेश्वरः।

Verse 36

सर्गे च रजसा युक्तः सत्त्वस्थः प्रतिपालने प्रतिसर्गे तमोद्रिक्तः स एव त्रिविधः क्रमात्

सर्गकाले स रजसा युक्तः, पालनकाले सत्त्वनिष्ठः; प्रतिसर्गे तमसा अधिकः। एवं क्रमशः स एव प्रभुः गुणकार्यभेदात् त्रिविधो भवति।

Verse 37

आदिकर्ता च भूतानां संहर्ता परिपालकः तस्मान्महेश्वरो देवो ब्रह्मणो ऽधिपतिः शिवः

स एव भूतानामादिकर्ता परिपालकः संहर्ता च। तस्मात् महेश्वरो देवः शिवो ब्रह्मणोऽप्यधिपतिः।

Verse 38

सदाशिवो भवो विष्णुर् ब्रह्मा सर्वात्मको यतः एकदण्डे तथा लोका इमे कर्ता पितामहः

यतः सदाशिवः सर्वात्मा, तस्मात् स भव इति विष्णुरिति ब्रह्मेति च कथ्यते। एकदण्डेनैवेमे लोका प्रवर्तन्ते; तस्यैव नियमे पितामहः कर्ता प्रतिष्ठितः।

Verse 39

प्राकृतः कथितस्त्वेष पुरुषाधिष्ठितो मया सर्गश् चाबुद्धिपूर्वस्तु द्विजाः प्राथमिकः शुभः

एष प्राकृतः सर्गः पुरुषाधिष्ठित इति मया कथितः। द्विजाः, अबुद्धिपूर्वः प्राथमिकः सर्गः आद्यः शुभश्च स्मृतः।