Adhyaya 65
वासिष्ठकथनम् (आदित्य–सोमवंशवर्णनम् तथा रुद्रसहस्रनाम-प्रशंसा)
नैमिषारण्ये ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—आदित्यसोमवंशौ संक्षेपेण कथय। सूतः कश्यपाददितेः आदित्यवंशं प्रवर्त्य संज्ञा–छाया–प्रभा-पत्नीत्रयकथां वदति। छायापुत्रेषु पक्षपातात् यमः क्रुद्धः छायां ताडयति; छायाशापेन तस्य पादविकारः, ततः गोकर्णे महादेवाराधनया शापमोक्षः, लोकपालत्वं पितृ-आधिपत्यं च लभते—शिवानुग्रहात् धर्मव्यवस्था प्रकाश्यते। संज्ञाया अश्वरूपेण अश्विनीकुमारोत्पत्तिः, तथा त्वष्टृकृत-सुदर्शनचक्रनिर्माणकथा रुद्रप्रसादसम्बन्धेनोच्यते। अनन्तरं वैवस्वतमनोर् सन्तानविस्तारः, इला/सुद्युम्नस्य स्त्री-पुंभावपरिवर्तनं, बुधेन सह ऐलपुरूरवसः प्रसङ्गेन सोमवंशवृद्धिः, इक्ष्वाकुवंशे मान्धाता–पुरुकुत्सादिपरम्परा च निरूप्यते। अन्ते तण्डिनप्रसङ्गेन रुद्रसहस्रनामजपात् गाणपत्यप्राप्तिः, अश्वमेधसहस्रफलसमता, महापापनाशकत्वं च प्रतिपाद्य शैवस्तोत्रजपमार्गः प्रशस्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वासिष्ठकथनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः आदित्यवंशं सोमस्य वंशं वंशविदां वर वक्तुमर्हसि चास्माकं संक्षेपाद् रोमहर्षण
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वासिष्ठकथनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—आदित्यवंशं सोमस्य वंशं च वंशविदां वर, अस्माकं संक्षेपाद् वक्तुमर्हसि रोमहर्षण।
Verse 2
सूत उवाच अदितिः सुषुवे पुत्रम् आदित्यं कश्यपाद्द्विजाः तस्यादित्यस्य चैवासीद् भार्या त्रयम् अथापरम्
सूत उवाच—हे द्विजाः, अदितिः कश्यपात् आदित्यं नाम पुत्रं सुषुवे। तस्यादित्यस्य च पुनः त्रयो भार्याः आसन्।
Verse 3
संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां वदामि वः संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम्
संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया—एतासां पुत्रान् वक्ष्यामि वः। संज्ञा त्वाष्ट्र्याः दुहिता सूर्याय मनुमनुत्तमं सुषुवे।
Verse 4
यमं च यमुनां चैव राज्ञी रेवतमेव च प्रभा प्रभातम् आदित्याच् छायां संज्ञाप्यकल्पयत्
सूर्यात् यमं च यमुनां चैव राज्ञीं रेवतमेव च सुषुवे। तथा प्रभा प्रभातं च। ततः संज्ञा आदित्याय स्वस्थानं छायां कल्पयामास।
Verse 5
छाया च तस्मात्सुषुवे सावर्णिं भास्कराद्द्विजाः ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव यथाक्रमम्
छाया तस्मात् भास्करात् सावर्णिं सुषुवे, हे द्विजाः। ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव यथाक्रमम् अजजनत्।
Verse 6
छाया स्वपुत्राभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तदा पूर्वो मनुर्न चक्षाम यमस्तु क्रोधमूर्छितः
तदा छाया स्वपुत्रेभ्यः अधिकं स्नेहं मनौ चकार। पूर्वो मनुर्न तद् वेद; यमस्तु क्रोधमूर्छितो मोहं जगाम।
Verse 7
संताडयामास रुषा पादमुद्यम्य दक्षिणम् यमेन ताडिता सा तु छाया वै दुःखिताभवत्
रुषा समुत्थितो यमो दक्षिणं पादमुद्यम्य ताडयामास; यमेन ताडिता सा छाया नूनं दुःखिता बभूव।
Verse 8
छायाशापात् पदं चैकं यमस्य क्लिन्नमुत्तमम् पूयशोणितसम्पूर्णं कृमीणां निचयान्वितम्
छायाशापात् यमस्य पाद एकः क्लिन्नोऽतिदारुणः; पूयशोणितसम्पूर्णः कृमिनिचयसंयुतोऽभवत्।
Verse 9
सो ऽपि गोकर्णमाश्रित्य फलकेनानिलाशनः आराधयन्महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम्
सोऽपि गोकर्णमाश्रित्य फलकेनानिलाशनः; महादेवं समाराध्य यावद्वर्षायुतायुतम्।
Verse 10
भवप्रसादाद् आगत्य लोकपालत्वमुत्तमम् पितॄणामाधिपत्यं तु शापमोक्षं तथैव च
भवप्रसादाद् आगत्य लोकपालत्वमुत्तमम्; पितॄणामाधिपत्यं च शापमोक्षं तथैव च लब्धवान्।
Verse 11
लब्धवान्देवदेवस्य प्रभावाच्छूलपाणिनः असहन्ती पुरा भानोस् तेजोमयम् अनिन्दिता
देवदेवस्य शूलपाणेः प्रभावाल्लब्धवती सा तेजोमयीं स्थितिम्; पुरा भानोस्तेजो न सहन्त्यनिन्दिता।
Verse 12
रूपं त्वाष्ट्री स्वदेहात्तु छायाख्यां सा त्वकल्पयत् वडवारूपमास्थाय तपस्तेपे तु सुव्रता
तदा त्वाष्ट्री स्वदेहात् छायाख्यां रूपमकल्पयत्। सा सुव्रता वडवारूपमास्थाय दृढव्रता तपस्तेपे॥
Verse 13
कालात्प्रयत्नतो ज्ञात्वा छायां छायापतिः प्रभुः वडवामगमत्संज्ञाम् अश्वरूपेण भास्करः
कालात् प्रयत्नतो ज्ञात्वा छायां छायापतिः प्रभुः। वडवामगमत् संज्ञामश्वरूपेण भास्करः॥
Verse 14
वडवा च तदा त्वाष्ट्री संज्ञा तस्माद्दिवाकरात् सुषुवे चाश्विनौ देवौ देवानां तु भिषग्वरौ
वडवा च तदा त्वाष्ट्री संज्ञा तस्माद्दिवाकरात्। सुषुवे चाश्विनौ देवौ देवानां तु भिषग्वरौ॥
Verse 15
लिखितो भास्करः पश्चात् संज्ञापित्रा महात्मना विष्णोश्चक्रं तु यद्घोरं मण्डलाद्भास्करस्य तु
लिखितो भास्करः पश्चात् संज्ञापित्रा महात्मना। विष्णोश्चक्रं तु यद्घोरं मण्डलाद्भास्करस्य तु॥
Verse 16
निर्ममे भगवांस्त्वष्टा प्रधानं दिव्यमायुधम् रुद्रप्रसादाच्च शुभं सुदर्शनमिति स्मृतम्
निर्ममे भगवान् त्वष्टा प्रधानं दिव्यमायुधम्। रुद्रप्रसादाच्छुभं सुदर्शनमिति स्मृतम्॥
Verse 17
लब्धवान् भगवांश्चक्रं कृष्णः कालाग्निसन्निभम् मनोस्तु प्रथमस्यासन् नव पुत्रास्तु तत्समाः
लब्धवान् भगवाञ् कृष्णः कालाग्निसन्निभं चक्रं; प्रथमस्य मनोर्नव पुत्रा आसन्, तेन तुल्याः, पतेः (शिवस्य) आज्ञया धर्मं धारयन्तः, येन पशवः सृष्टिचक्रेषु प्रवर्तन्ते।
Verse 18
इक्ष्वाकुर् नभगश् चैव धृष्णुः शर्यातिरेव च नरिष्यन्तश् च वै धीमान् नाभागो ऽरिष्ट एव च
इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्णुः शर्यातिरेव च। नरिष्यन्तश्च धीमान् नाभागोऽरिष्ट एव च—एते तस्मिन् राजवंशे कीर्तिता नृपाः, ये धर्मेण पतेः (शिवस्य) भक्ति-मार्गं पोषयन्ति, येन पशुः पाशं शनैः शिथिलयति।
Verse 19
करूषश् च पृषध्रश् च नवैते मानवाः स्मृताः इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च पुंस्त्वं प्राप च या पुरा
करूषश्च पृषध्रश्च—एते नवैव मानवाः स्मृताः। इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च, या पुरा दैवविधानेन पुंस्त्वं प्राप।
Verse 20
सुद्युम्न इति विख्याता पुंस्त्वं प्राप्ता त्विला पुरा मित्रावरुणयोस्त्वत्र प्रसादान्मुनिपुङ्गवाः
सुद्युम्न इति विख्याता पुंस्त्वं प्राप्ता त्विला पुरा; मित्रावरुणयोः प्रसादात् तत्र, मुनिपुङ्गवाः।
Verse 21
पुनः शरवणं प्राप्य स्त्रीत्वं प्राप्तो भवाज्ञया सुद्युम्नो मानवः श्रीमान् सोमवंशप्रवृद्धये
पुनः शरवणं प्राप्य स्त्रीत्वं प्राप्तो भवाज्ञया; सुद्युम्नो मानवः श्रीमान् सोमवंशप्रवृद्धये।
Verse 22
इक्ष्वाकोरश्वमेधेन इला किंपुरुषो ऽभवत् इला किंपुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते
इक्ष्वाकोरश्वमेधयज्ञेन इला किंपुरुषोऽभवत्; तस्याः किंपुरुषत्वे सति स एव सुद्युम्न इति चोच्यते।
Verse 23
मासमेकं पुमान्वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत्पुनः इला बुधस्य भवनं सोमपुत्रस्य चाश्रिता
मासमेकं पुमान् वीरो मासमेकं पुनः स्त्रीऽभवत्; इला सोमपुत्रस्य बुधस्य भवनमाश्रिता।
Verse 24
बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनाय प्रवर्तिता सोमपुत्राद्बुधाच्चापि ऐलो जज्ञे पुरूरवाः
बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनाय प्रवर्तिता; सोमपुत्राद् बुधाच्चैव ऐलो जज्ञे पुरूरवाः। एवं पुराणप्रवाहे पतिना शिवेनाधिष्ठिते, पाशैः कामदैवकृतैः पशवः संसारे चरन्ति।
Verse 25
सोमवंशाग्रजो धीमान् भवभक्तः प्रतापवान् इक्ष्वाकोर्वंशविस्तारं पश्चाद्वक्ष्ये तपोधनाः
सोमवंशाग्रजो धीमान् भवभक्तः प्रतापवान्; इक्ष्वाकोर् वंशविस्तारं पश्चाद् वक्ष्ये तपोधनाः।
Verse 26
पुत्रत्रयमभूत्तस्य सुद्युम्नस्य द्विजोत्तमाः उत्कलश् च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च
पुत्रत्रयमभूत् तस्य सुद्युम्नस्य द्विजोत्तमाः—उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च।
Verse 27
उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् गया गयस्य चाख्याता पुरी परमशोभना
उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं प्रसिद्धं परिकीर्तितम्। विनताश्वस्य पश्चिमे देशोऽस्ति समन्ततः॥ गया च गयस्याख्याता पुरी परमशोभना। पुण्यपीठं महाख्यातं सर्वतोऽतिशयोज्ज्वला॥
Verse 28
सुराणां संस्थितिर्यस्यां पितॄणां च सदा स्थितिः इक्ष्वाकुज्येष्ठदायादो मध्यदेशम् अवाप्तवान्
यस्यां सुराणां संस्थितिः पितॄणां च सदा स्थितिः। तत्रैव मध्यमं देशम् इक्ष्वाकुज्येष्ठदायादोऽवाप्तवान्॥
Verse 29
कन्याभावाच्च सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् वसिष्ठवचनात् त्वासीत् प्रतिष्ठाने महाद्युतिः
कन्याभावाच्च सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान्। वसिष्ठवचनात् त्वासीत् प्रतिष्ठाने महाद्युतिः॥
Verse 30
प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः तत्पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः
प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः। तत्पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः॥
Verse 31
मानवेयो महाभागः स्त्रीपुंसोर्लक्षणान्वितः इक्ष्वाकोरभवद्वीरो विकुक्षिर्धर्मवित्तमः
मानवेयो महाभागः स्त्रीपुंसोर्लक्षणान्वितः। इक्ष्वाकोरभवद्वीरो विकुक्षिर्धर्मवित्तमः॥
Verse 32
ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद् दश पञ्च च तत्सुताः अभूज्ज्येष्ठः ककुत्स्थश् च ककुत्स्थात्तु सुयोधनः
पुत्रशतस्य शतपुत्रेषु ज्येष्ठो ज्येष्ठ इति ख्यातः, तस्य पञ्चदश पुत्रा अभवन्। तेषां ज्येष्ठः ककुत्स्थः, ककुत्स्थात् तु सुयोधनः प्रसूतः।
Verse 33
ततः पृथुर्मुनिश्रेष्ठा विश्वकः पार्थिवस् तथा विश्वकस्यार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः
ततः पृथुः मुनिश्रेष्ठः, तथा विश्वकः पार्थिवोऽभवत्। विश्वकस्य धीमान् आर्द्रकः पुत्रः, तस्यैव युवनाश्वः सुतः स्मृतः।
Verse 34
शाबस्तिश् च महातेजा वंशकस्तु ततो ऽभवत् निर्मिता येन शाबस्ती गौडदेशे द्विजोत्तमाः
शाबस्तिश्च महातेजाः, ततः वंशकः समभवत्। येन गौडदेशे शाबस्ती नाम पुरी निर्मिता, हे द्विजोत्तमाः।
Verse 35
वंशाच्च बृहदश्वो ऽभूत् कुवलाश्वस्तु तत्सुतः धुन्धुमारत्वमापन्नो धुन्धुं हत्वा महाबलम्
वंशात् बृहदश्वोऽभूत्, तस्य पुत्रः कुवलाश्वः। स महाबलं धुन्धुं हत्वा धुन्धुमारत्वं प्राप, धुन्धु-नाशक इति विश्रुतः।
Verse 36
धुन्धुमारस्य तनयास् त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः दृढाश्वश्चैव चण्डाश्वः कपिलाश्वश् च ते स्मृताः
धुन्धुमारस्य त्रयः तनयाः त्रैलोक्ये विश्रुताः। ते दृढाश्वः, चण्डाश्वः, कपिलाश्वश्चेति स्मृताः।
Verse 37
दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य वै सुतः हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु संहताश्वस्तु तत्सुतः
दृढाश्वात् प्रमोदः समभवत्; तस्य वै सुतो हर्यश्वः। हर्यश्वात् निकुम्भः, निकुम्भस्य तु सुतः संहताश्वः॥
Verse 38
कृशाश्वो ऽथ रणाश्वश् च संहताश्वात्मजावुभौ युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता तस्य वै सुतः
संहताश्वस्य पुत्रौ तु कृशाश्वो रणाश्वश्च बभूवतुः। रणाश्वात् युवनाश्वः, तस्य वै सुतो मान्धाता॥
Verse 39
मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूद् अम्बरीषश् च वीर्यवान् मुचुकुन्दश् च पुण्यात्मा त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः
मान्धातुः पुरुकुत्सोऽभूद् अम्बरीषश्च वीर्यवान्। मुचुकुन्दश्च पुण्यात्मा—त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः॥
Verse 40
अंबरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः हरितो युवनाश्वस्य हरितास्तु यतः स्मृताः
अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वोऽपरः स्मृतः। युवनाश्वस्य हरितो, हरिताद् हरिताः स्मृताः॥
Verse 41
एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेता द्विजातयः पुरुकुत्सस्य दायादस् त्रसद्दस्युर् महायशाः
एते ह्याङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेता द्विजातयः। पुरुकुत्सस्य दायादास्त्रसद्दस्युर्महायशाः॥
Verse 42
नर्मदायां समुत्पन्नः सम्भूतिस्तस्य चात्मजः विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य विष्णुवृद्धा यतः स्मृताः
नर्मदायां समुत्पन्नः सम्भूतिस्तस्य चात्मजः। विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य, तस्माद् विष्णुवृद्धा इति वंशजाः स्मृताः॥
Verse 43
एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेताः समाश्रिताः सम्भूतिरपरं पुत्रम् अनरण्यमजीजनत्
एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेताः समाश्रिताः। सम्भूतिरपरं पुत्रम् अनरण्यमजीजनत्॥
Verse 44
रावणेन हतो यो ऽसौ त्रैलोक्यविजये द्विजाः बृहदश्वो ऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः
रावणेन हतो योऽसौ त्रैलोक्यविजये द्विजाः। बृहदश्वोऽनरण्यस्य, हर्यश्वस्तस्य चात्मजः॥
Verse 45
हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे वसुमना नृपः तस्य पुत्रो ऽभवद्राजा त्रिधन्वा भवभावितः
हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे वसुमना नृपः। तस्य पुत्रोऽभवद्राजा त्रिधन्वा भवभावितः॥
Verse 46
प्रसादाद् ब्रह्मसूनोर् वै तण्डिनः प्राप्य शिष्यताम् अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य तदाज्ञया
प्रसादाद् ब्रह्मसूनोर् वै तण्डिनः प्राप्य शिष्यताम्। अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य तदाज्ञया॥
Verse 47
गणैश्वर्यमनुप्राप्तो भवभक्तः प्रतापवान् कथं चैवाश्वमेधं वै करोमीति विचिन्तयन्
गणैश्वर्यमनुप्राप्तः स भवभक्तः प्रतापवान्। “कथं नु खल्वहं यज्ञमश्वमेधं करिष्ये” इति विचिन्तयन्॥
Verse 48
धनहीनश् च धर्मात्मा दृष्टवान् ब्रह्मणः सुतम् तण्डिसंज्ञं द्विजं तस्माल् लब्धवान्द्विजसत्तमाः
धनहीनोऽपि धर्मात्मा ब्रह्मणः सुतमदर्शयत्। तण्डिसंज्ञं द्विजं तस्माल् लब्धवान् द्विजसत्तमाः॥
Verse 49
नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य ब्रह्मणा कथितं पुरा तेन नाम्नां सहस्रेण स्तुत्वा तण्डिर्महेश्वरम्
रुद्रस्य नामसहस्रं ब्रह्मणा कथितं पुरा। तेनैव नामसहस्रेण तण्डिर्महेश्वरमस्तवत्॥
Verse 50
लब्धवान्गाणपत्यं च ब्रह्मयोनिर्द्विजोत्तमः ततस्तस्मान्नृपो लब्ध्वा तण्डिना कथितं पुरा
लब्धवान् गाणपत्यं च ब्रह्मयोनिर्द्विजोत्तमः। ततस्तस्मान्नृपो लब्ध्वा तण्डिना कथितं पुरा॥
Verse 51
नाम्नां सहस्रं जप्त्वा वै गाणपत्यमवाप्तवान् ऋषय ऊचुः नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य ताण्डिना ब्रह्मयोनिना
नामसहस्रं जप्त्वा वै गाणपत्यं समवाप्तवान्। ऋषय ऊचुः—रुद्रस्य नामसहस्रं ताण्डिना ब्रह्मयोनिना॥
Verse 52
कथितं सर्ववेदार्थसंचयं सूत सुव्रत नाम्नां सहस्रं विप्राणां वक्तुम् अर्हसि शोभनम्
सूत सुव्रत! त्वया सर्ववेदार्थसञ्चयः कथितः। इदानीं विप्राणां शोभनं नामसहस्रं यथार्हं वक्तुमर्हसि॥
Verse 53
सहस्रनामन् ओफ़् शिव सूत उवाच सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शृणुत सुव्रताः
सूत उवाच—सुव्रताः! सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः नाम्नामष्टोत्तरसहस्रं शृणुत॥
Verse 54
यज्जप्त्वा तु मुनिश्रेष्ठा गाणपत्यमवाप्तवान् ॐ स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः
यज्जप्त्वा मुनिश्रेष्ठो गाणपत्यमवाप्तवान्। ॐ स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः॥
Verse 55
सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः जटी दण्डी शिखण्डी च सर्वगः सर्वभावनः
सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः। जटी दण्डी शिखण्डी च सर्वगः सर्वभावनः॥
Verse 56
हरिश् च हरिणाक्षश् च सर्वभूतहरः स्मृतः प्रवृत्तिश् च निवृत्तिश् च शान्तात्मा शाश्वतो ध्रुवः
हरिश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः स्मृतः। प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च शान्तात्मा शाश्वतो ध्रुवः॥
Verse 57
श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरो ऽर्दनः अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतधारणः
श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरोऽर्दनः। अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतधारणः॥
Verse 58
उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नः सर्वलोकः प्रजापतिः महारूपो महाकायः सर्वरूपो महायशाः
उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नः सर्वलोकः प्रजापतिः। महारूपो महाकायः सर्वरूपो महायशाः॥
Verse 59
महात्मा सर्वभूतश् च विरूपो वामनो नरः लोकपालो ऽन्तर्हितात्मा प्रसादो ऽभयदो विभुः
महात्मा सर्वभूतश्च विरूपो वामनो नरः। लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादोऽभयदो विभुः॥
Verse 60
पवित्रश् च महांश्चैव नियतो नियताश्रयः स्वयंभूः सर्वकर्मा च आदिरादिकरो निधिः
पवित्रश्च महांश्चैव नियतो नियताश्रयः। स्वयंभूः सर्वकर्मा च आदिरादिकरो निधिः॥
Verse 61
सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर् ग्रहो ग्रहपतिर्मतः
सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः। चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुः ग्रहो ग्रहपतिर्मतः॥
Verse 62
राजा राज्योदयः कर्ता मृगबाणार्पणो घनः महातपा दीर्घतपा अदृश्यो धनसाधकः
राजा राज्योदयः कर्ता मृगबाणार्पणो घनः। महातपा दीर्घतपा अदृश्यो धनसाधकः॥
Verse 63
संवत्सरः कृतीमन्त्रः प्राणायामः परंतपः योगी योगो महाबीजो महारतो महाबलः
संवत्सरः कृतीमन्त्रः प्राणायामः परंतपः। योगी योगो महाबीजो महारतो महाबलः॥
Verse 64
सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो वृषवाहनः दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः
सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो वृषवाहनः। दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः॥
Verse 65
विश्वरूपः स्वयंश्रेष्ठो बलवीरो बलाग्रणीः गणकर्ता गणपतिर् दिग्वासाः काम्य एव च
विश्वरूपः स्वयंश्रेष्ठो बलवीरो बलाग्रणीः। गणकर्ता गणपतिर् दिग्वासाः काम्य एव च॥
Verse 66
मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान्
मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः। कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान्॥
Verse 67
शरी शतघ्नी खड्गी च पट्टिशी चायुधी महान् अजश् च मृगरूपश् च तेजस्तेजस्करो विधिः
स शूलधारी शतघ्नीहन्ता खड्गी च पट्टिशी चायुधी महान्। अजश्च मृगरूपश्च तेजःस्वरूपस्तेजोवर्धको विधिः॥
Verse 68
उष्णीषी च सुवक्त्रश् च उदग्रो विनतस् तथा दीर्घश् च हरिकेशश् च सुतीर्थः कृष्ण एव च
उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा। दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च॥
Verse 69
शृगालरूपः सर्वार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः सिंहशार्दूलरूपश् च गन्धकारी कपर्द्यपि
शृगालरूपः सर्वार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः। सिंहशार्दूलरूपश्च गन्धकारी कपर्द्यपि॥
Verse 70
ऊर्ध्वरेतोर्ध्वलिङ्गी च ऊर्ध्वशायी नभस्तलः त्रिजटी चीरवासाश् च रुद्रः सेनापतिर् विभुः
ऊर्ध्वरेतोर्ध्वलिङ्गी च ऊर्ध्वशायी नभस्तलः। त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर् विभुः॥
Verse 71
अहोरात्रं च नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः
अहोरात्रं च नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः। गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः॥
Verse 72
सिंहशार्दूलरूपाणाम् आर्द्रचर्मांबरंधरः कालयोगी महानादः सर्वावासश्चतुष्पथः
सिंहशार्दूलरूपाणाम् आर्द्रचर्माम्बरंधरः। कालयोगी महानादः सर्वावासश्चतुष्पथः॥
Verse 73
निशाचरः प्रेतचारी सर्वदर्शी महेश्वरः बहुभूतो बहुधनः सर्वसारो ऽमृतेश्वरः
निशाचरः प्रेतचारी सर्वदर्शी महेश्वरः। बहुभूतो बहुधनः सर्वसारोऽमृतेश्वरः॥
Verse 74
नृत्यप्रियो नित्यनृत्यो नर्तनः सर्वसाधकः सकार्मुको महाबाहुर् महाघोरो महातपाः
नृत्यप्रियो नित्यनृत्यो नर्तनः सर्वसाधकः। सकार्मुको महाबाहुर्महाघोरो महातपाः॥
Verse 75
महाशरो महापाशो नित्यो गिरिचरो मतः सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यनिन्दितः
महाशरो महापाशो नित्यो गिरिचरो मतः। सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यनिन्दितः॥
Verse 76
अमर्षणो मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः दक्षहा परिचारी च प्रहसो मध्यमस् तथा
अमर्षणो मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः। दक्षहा परिचारी च प्रहसो मध्यमस्तथा॥
Verse 77
तेजो ऽपहारी बलवान् विदितो ऽभ्युदितो बहुः गंभीरघोषो योगात्मा यज्ञहा कामनाशनः
तेजोऽपहारी बलवान् विदितोऽभ्युदितो बहुः । गम्भीरघोषो योगात्मा यज्ञहा कामनाशनः ॥
Verse 78
गंभीररोषो गंभीरो गंभीरबलवाहनः न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो विश्वकर्मा च विश्वभुक्
गम्भीररोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः । न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो विश्वकर्मा च विश्वभुक् ॥
Verse 79
तीक्ष्णोपायश् च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् विष्णुः प्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः
तीक्ष्णोपायश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् । विष्णुः प्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः ॥
Verse 80
हुताशनसहायश् च प्रशान्तात्मा हुताशनः उग्रतेजा महातेजा जयो विजयकालवित्
हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः । उग्रतेजा महातेजा जयो विजयकालवित् ॥
Verse 81
ज्योतिषामयनं सिद्धिः संधिर्विग्रह एव च खड्गी शङ्खी जटी ज्वाली खचरो द्युचरो बली
ज्योतिषामयनं सिद्धिः संधिर्विग्रह एव च । खड्गी शङ्खी जटी ज्वाली खचरो द्युचरो बली ॥
Verse 82
वैणवी पणवी कालः कालकण्ठः कटंकटः नक्षत्रविग्रहो भावो निभावः सर्वतोमुखः
वैणवी पणवी चासौ कालः कालकण्ठ एव च। कटंकटः प्रभुः शूरो नक्षत्रविग्रहो भवः॥ निभावः सर्वतोमुखः सर्वदिक्परिदर्शकः। सर्वत्र व्याप्य तिष्ठन् स लिङ्गतत्त्वस्वरूपवान्॥
Verse 83
विमोचनस्तु शरणो हिरण्यकवचोद्भवः मेखलाकृतिरूपश् च जलाचारः स्तुतस् तथा
विमोचनः शरणश्च हिरण्यकवचोद्भवः। मेखलाकृतिरूपश्च जलाचारः स्तुतस्तथा॥
Verse 84
वीणी च पणवी ताली नाली कलिकटुस् तथा सर्वतूर्यनिनादी च सर्वव्याप्यपरिग्रहः
वीणी च पणवी ताली नाली कलिकटुस्तथा। सर्वतूर्यनिनादी च सर्वव्याप्यपरिग्रहः॥
Verse 85
व्यालरूपी बिलावासी गुहावासी तरंगवित् वृक्षः श्रीमालकर्मा च सर्वबन्धविमोचनः
व्यालरूपी बिलावासी गुहावासी तरंगवित्। वृक्षः श्रीमालकर्मा च सर्वबन्धविमोचनः॥
Verse 86
बन्धनस्तु सुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः सखा प्रवासो दुर्वापः सर्वसाधुनिषेवितः
बन्धनस्तु सुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः। सखा प्रवासो दुर्वापः सर्वसाधुनिषेवितः॥
Verse 87
प्रस्कन्दो ऽप्यविभावश् च तुल्यो यज्ञविभागवित् सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवो मतः
स प्रस्कन्दोऽप्यविभावश्च तुल्यः यज्ञविभागवित्। सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवो मतः॥
Verse 88
हैमो हेमकरो यज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः आकाशो निर्विरूपश् च विवासा उरगः खगः
हैमः हेमकरो यज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः। आकाशो निर्विरूपश्च विवासा उरगः खगः॥
Verse 89
भिक्षुश् च भिक्षुरूपी च रौद्ररूपः सुरूपवान् वसुरेताः सुवचस्वी वसुवेगो महाबलः
भिक्षुश्च भिक्षुरूपी च रौद्ररूपः सुरूपवान्। वसुरेताः सुवचस्वी वसुवेगो महाबलः॥
Verse 90
मनोवेगो निशाचारः सर्वलोकशुभप्रदः सर्वावासी त्रयीवासी उपदेशकरो धरः
मनोवेगो निशाचारः सर्वलोकशुभप्रदः। सर्वावासी त्रयीवासी उपदेशकरो धरः॥
Verse 91
मुनिरात्मा मुनिर् लोकः सभाग्यश् च सहस्रभुक् पक्षी च पक्षरूपश् च अतिदीप्तो निशाकरः
मुनिरात्मा मुनिर्लोकः सभाग्यश्च सहस्रभुक्। पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो निशाकरः॥
Verse 92
समीरो दमनाकारो ह्य् अर्थो ह्यर्थकरो वशः वासुदेवश् च देवश् च वामदेवश् च वामनः
समीरो दमनाकारो ह्यर्थो ह्यर्थकरो वशः। वासुदेवश्च देवश्च वामदेवश्च वामनः॥
Verse 93
सिद्धियोगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः अक्षुण्णः क्षुण्णरूपश् च वृषणो मृदुर् अव्ययः
सिद्धियोगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः। अक्षुण्णः क्षुण्णरूपश्च वृषणो मृदुरव्ययः॥
Verse 94
महासेनो विशाखश् च षष्टिभागो गवां पतिः चक्रहस्तस्तु विष्टम्भी मूलस्तम्भन एव च
महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः। चक्रहस्तस्तु विष्टम्भी मूलस्तम्भन एव च॥
Verse 95
ऋतुरृतुकरस्तालो मधुर्मधुकरो वरः वानस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः
ऋतुरृतुकरस्तालो मधुर्मधुकरो वरः। वानस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः॥
Verse 96
ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी सुचारवित् ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी ह्यनेकदृक्
ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी सुचारवित्। ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी ह्यनेकदृक्॥
Verse 97
निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर् नन्दिकरो हरः नन्दीश्वरः सुनन्दी च नन्दनो विषमर्दनः
निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरः। नन्दीश्वरः सुनन्दी च नन्दनो विषमर्दनः॥
Verse 98
भगहारी नियन्ता च कालो लोकपितामहः चतुर्मुखो महालिङ्गश् चारुलिङ्गस्तथैव च
भगहारी नियन्ता च कालो लोकपितामहः। चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च॥
Verse 99
लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षः कालाध्यक्षो युगावहः बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः
लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षः कालाध्यक्षो युगावहः। बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः॥
Verse 100
इतिहासश् च कल्पश् च दमनो जगदीश्वरः दम्भो दम्भकरो दाता वंशो वंशकरः कलिः
इतिहासश्च कल्पश्च दमनो जगदीश्वरः। दम्भो दम्भकरो दाता वंशो वंशकरः कलिः॥
Verse 101
लोककर्ता पशुपतिर् महाकर्ता ह्यधोक्षजः अक्षरं परमं ब्रह्म बलवाञ्छुक्त एव च
लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यधोक्षजः। अक्षरं परमं ब्रह्म बलवाञ्शुक्त एव च॥
Verse 102
नित्यो ह्यनीशः शुद्धात्मा शुद्धो मानो गतिर्हविः प्रासादस्तु बलो दर्पो दर्पणो हव्य इन्द्रजित्
स नित्यो ह्यनीशः शुद्धात्मा शुद्ध एव च। मानो गतिः हविः प्रासादो बलदर्पदर्पणः। हव्यः स इन्द्रजित् शिवः॥
Verse 103
वेदकारः सूत्रकारो विद्वांश् च परमर्दनः महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः
स वेदकारः सूत्रकारो विद्वान् परमर्दनः। महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः॥
Verse 104
अग्निज्वालो महाज्वालः परिधूम्रावृतो रविः धिषणः शङ्करो नित्यो वर्चस्वी धूम्रलोचनः
स अग्निज्वालो महाज्वालः परिधूम्रावृतो रविः। धिषणः शङ्करो नित्यो वर्चस्वी धूम्रलोचनः॥
Verse 105
नीलस् तथाङ्गलुप्तश् च शोभनो नरविग्रहः स्वस्ति स्वस्तिस्वभावश् च भोगी भोगकरो लघुः
स नीलः तथाङ्गलुप्तश्च शोभनो नरविग्रहः। स्वस्तिः स्वस्तिस्वभावश्च भोगी भोगकरो लघुः॥
Verse 106
उत्सङ्गश् च महाङ्गश् च महागर्भः प्रतापवान् कृष्णवर्णः सुवर्णश् च इन्द्रियः सर्ववर्णिकः
स उत्सङ्गो महाङ्गश्च महागर्भः प्रतापवान्। कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियः सर्ववर्णिकः॥
Verse 107
महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः महामूर्धा महामात्रो महामित्रो नगालयः
महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः। महामूर्धा महामात्रो महामित्रो नगालयः॥
Verse 108
महास्कन्धो महाकर्णो महोष्ठश् च महाहनुः महानासो महाकण्ठो महाग्रीवः श्मशानवान्
महास्कन्धो महाकर्णो महोष्ठश्च महाहनुः। महानासो महाकण्ठो महाग्रीवः श्मशानवान्॥
Verse 109
महाबलो महातेजा ह्य् अन्तरात्मा मृगालयः लम्बितोष्ठश् च निष्ठश् च महामायः पयोनिधिः
महाबलो महातेजा ह्यन्तरात्मा मृगालयः। लम्बितोष्ठश्च निष्ठश्च महामायः पयोनिधिः॥
Verse 110
महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः
महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः। महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः॥
Verse 111
असपत्नः प्रसादश् च प्रत्ययो गीतसाधकः प्रस्वेदनो ऽस्वेदनश् च आदिकश् च महामुनिः
असपत्नः प्रसादश्च प्रत्ययो गीतसाधकः। प्रस्वेदनोऽस्वेदनश्च आदिकश्च महामुनिः॥
Verse 112
वृषको वृषकेतुश् च अनलो वायुवाहनः मण्डली मेरुवासश् च देववाहन एव च
वृषको वृषकेतुश्च अनलो वायुवाहनः। मण्डली मेरुवासश्च देववाहन एव च॥
Verse 113
अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रोर्जितेक्षणः यजुः पादभुजो गुह्यः प्रकाशौजास्तथैव च
अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रोर्जितेक्षणः। यजुःपादभुजो गुह्यः प्रकाशौजास्तथैव च॥
Verse 114
अमोघार्थप्रसादश् च अन्तर्भाव्यः सुदर्शनः उपहारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनस्थितः
अमोघार्थप्रसादश्च अन्तर्भाव्यः सुदर्शनः। उपहारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनस्थितः॥
Verse 115
नाभिर् नन्दिकरो हर्म्यः पुष्करः स्थपतिः स्थितः सर्वशास्त्रो धनश्चाद्यो यज्ञो यज्वा समाहितः
नाभिर्नन्दिकरो हर्म्यः पुष्करः स्थपतिः स्थितः। सर्वशास्त्रो धनश्चाद्यो यज्ञो यज्वा समाहितः॥
Verse 116
नगो नीलः कविः कालो मकरः कालपूजितः सगणो गणकारश् च भूतभावनसारथिः
नगो नीलः कविः कालो मकरः कालपूजितः। सगणो गणकारश्च भूतभावनसारथिः॥
Verse 117
भस्मशायी भस्मगोप्ता भस्मभूततनुर्गणः आगमश् च विलोपश् च महात्मा सर्वपूजितः
भस्मशायी भस्मगोप्ता भस्मभूततनुर्गणः । आगमश्च विलोपश्च महात्मा सर्वपूजितः ॥
Verse 118
शुक्लः स्त्रीरूपसम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः आश्रमस्थः कपोतस्थो विश्वकर्मा पतिर्विराट्
शुक्लः स्त्रीरूपसम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः । आश्रमस्थः कपोतस्थो विश्वकर्मा पतिर्विराट् ॥
Verse 119
विशालशाखस् ताम्रोष्ठो ह्य् अम्बुजालः सुनिश्चितः कपिलः कलशः स्थूल आयुधश्चैव रोमशः
विशालशाखस् ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चितः । कपिलः कलशः स्थूल आयुधश्चैव रोमशः ॥
Verse 120
गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यो ह्य् अविज्ञेयः सुशारदः परश्वधायुधो देवो ह्य् अर्थकारी सुबान्धवः
गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यो ह्यविज्ञेयः सुशारदः । परश्वधायुधो देवो ह्यर्थकारी सुबान्धवः ॥
Verse 121
तुम्बवीणो महाकोप ऊर्ध्वरेता जलेशयः उग्रो वंशकरो वंशो वंशवादी ह्यनिन्दितः
तुम्बवीणो महाकोप ऊर्ध्वरेता जलेशयः । उग्रो वंशकरो वंशो वंशवादी ह्यनिन्दितः ॥
Verse 122
सर्वाङ्गरूपी मायावी सुहृदो ह्यनिलो बलः बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः
सर्वाङ्गरूपी मायावी सुहृदो ह्यनिलो बलः । बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः ॥
Verse 123
राक्षसघ्नो ऽथ कामारिर् महादंष्ट्रो महायुधः लम्बितो लम्बितोष्ठश् च लम्बहस्तो वरप्रदः
राक्षसघ्नोऽथ कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः । लम्बितो लम्बितोष्ठश्च लम्बहस्तो वरप्रदः ॥
Verse 124
बाहुस्त्वनिन्दितः सर्वः शङ्करो ऽथाप्यकोपनः अमरेशो महाघोरो विश्वदेवः सुरारिहा
बाहुस्त्वनिन्दितः सर्वः शङ्करोऽथाप्यकोपनः । अमरेशो महाघोरो विश्वदेवः सुरारिहा ॥
Verse 125
अहिर्बुध्न्यो निरृतिश् च चेकितानो हली तथा अजैकपाच्च कापाली शं कुमारो महागिरिः
अहिर्बुध्न्यो निरृतिश्च चेकितानो हली तथा । अजैकपाच्च कापाली शं कुमारो महागिरिः ॥
Verse 126
धन्वन्तरिर्धूमकेतुः सूर्यो वैश्रवणस् तथा धाता विष्णुश् च शक्रश् च मित्रस्त्वष्टा धरो ध्रुवः
धन्वन्तरिर्धूमकेतुः सूर्यो वैश्रवणस्तथा । धाता विष्णुश्च शक्रश्च मित्रस्त्वष्टा धरो ध्रुवः ॥
Verse 127
प्रभासः पर्वतो वायुर् अर्यमा सविता रविः धृतिश्चैव विधाता च मान्धाता भूतभावनः
स एव प्रभासः पर्वतः स एव वायुरर्यमा सविता रविः। स एव धृतिश्च विधाता च मान्धाता भूतभावनः पतिः॥
Verse 128
नीरस्तीर्थश् च भीमश् च सर्वकर्मा गुणोद्वहः पद्मगर्भो महागर्भश् चन्द्रवक्त्रो नभो ऽनघः
स एव नीरस्तीर्थो भीमः सर्वकर्मा गुणोद्वहः। पद्मगर्भो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रो नभोऽनघः पतिः॥
Verse 129
बलवांश्चोपशान्तश् च पुराणः पुण्यकृत्तमः क्रूरकर्ता क्रूरवासी तनुरात्मा महौषधः
स एव बलवानुपशान्तः पुराणः पुण्यकृत्तमः। क्रूरकर्ता क्रूरवासी तनुरात्मा महौषधः॥
Verse 130
सर्वाशयः सर्वचारी प्राणेशः प्राणिनां पतिः देवदेवः सुखोत्सिक्तः सदसत्सर्वरत्नवित्
स एव सर्वाशयः सर्वचारी प्राणेशः प्राणिनां पतिः। देवदेवः सुखोत्सिक्तः सदसत्सर्वरत्नवित्॥
Verse 131
कैलासस्थो गुहावासी हिमवद्गिरिसंश्रयः कुलहारी कुलाकर्ता बहुवित्तो बहुप्रजः
स एव कैलासस्थो गुहावासी हिमवद्गिरिसंश्रयः। कुलहारी कुलाकर्ता बहुवित्तो बहुप्रजः॥
Verse 132
प्राणेशो बन्धकी वृक्षो नकुलश् चाद्रिकस् तथा ह्रस्वग्रीवो महाजानुर् अलोलश् च महौषधिः
स प्राणेशो बन्धकीवृक्षो नकुलश्चाद्रिकस्तथा। ह्रस्वग्रीवो महाजानुरलोलश्च महौषधिः॥
Verse 133
सिद्धान्तकारी सिद्धार्थश् छन्दो व्याकरणोद्भवः सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहास्यः सिंहवाहनः
सिद्धान्तकारी सिद्धार्थश्छन्दो व्याकरणोद्भवः। सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहास्यः सिंहवाहनः॥
Verse 134
प्रभावात्मा जगत्कालः कालः कम्पी तरुस्तनुः सारङ्गो भूतचक्राङ्कः केतुमाली सुवेधकः
प्रभावात्मा जगत्कालः कालः कम्पी तरुस्तनुः। सारङ्गो भूतचक्राङ्कः केतुमाली सुवेधकः॥
Verse 135
भूतालयो भूतपतिर् अहोरात्रो मलो ऽमलः वसुभृत् सर्वभूतात्मा निश्चलः सुविदुर् बुधः
भूतालयो भूतपतिरहोरात्रो मलोऽमलः। वसुभृत्सर्वभूतात्मा निश्चलः सुविदुर्बुधः॥
Verse 136
असुहृत्सर्वभूतानां निश्चलश्चलविद्बुधः अमोघः संयमो हृष्टो भोजनः प्राणधारणः
असुहृत्सर्वभूतानां निश्चलश्चलविद्बुधः। अमोघः संयमो हृष्टो भोजनः प्राणधारणः॥
Verse 137
धृतिमान्मतिमांस्त्र्यक्षः सुकृतस्तु युधांपतिः गोपालो गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरः
धृतिमान् मतिमांस्त्र्यक्षः सुकृतः स युधांपतिः। गोपालो गोपतिः ग्रामो गोचर्मवसनो हरः॥
Verse 138
हिरण्यबाहुश् च तथा गुहावासः प्रवेशनः महामना महाकामश् चित्तकामो जितेन्द्रियः
हिरण्यबाहुश्च तथा गुहावासः प्रवेशनः। महामना महाकामश्चित्तकामो जितेन्द्रियः॥
Verse 139
गान्धारश् च सुरापश् च तापकर्मरतो हितः महाभूतो भूतवृतो ह्य् अप्सरोगणसेवितः
गान्धारश्च सुरापश्च तापकर्मरतो हितः। महाभूतो भूतवृतो ह्यप्सरोगणसेवितः॥
Verse 140
महाकेतुर् धराधाता नैकतानरतः स्वरः अवेदनीय आवेद्यः सर्वगश् च सुखावहः
महाकेतुर्धराधाता नैकतानरतः स्वरः। अवेदनीय आवेद्यः सर्वगश्च सुखावहः॥
Verse 141
तारणश्चरणो धाता परिधा परिपूजितः संयोगी वर्धनो वृद्धो गणिको ऽथ गणाधिपः
तारणश्चरणो धाता परिधा परिपूजितः। संयोगी वर्धनो वृद्धो गणिकोऽथ गणाधिपः॥
Verse 142
नित्यो धाता सहायश् च देवासुरपतिः पतिः युक्तश् च युक्तबाहुश् च सुदेवो ऽपि सुपर्वणः
नित्यः स धाता विधाता च सहायश्च सदा तत्परः। देवासुरपतिः स्वामी पतिः सर्वपशूनाम्। योगयुक्तो युक्तबाहुश्च सुदेवः सुपर्वणः॥
Verse 143
आषाढश् च सुषाढश् च स्कन्धदो हरितो हरः वपुरावर्तमानो ऽन्यो वपुःश्रेष्ठो महावपुः
आषाढश्च सुषाढश्च स्कन्धदः हरितो हरः। वपुरावर्तमानोऽन्यो वपुःश्रेष्ठो महावपुः॥
Verse 144
शिरोविमर्शनः सर्वलक्ष्यलक्षणभूषितः अक्षयो रथगीतश् च सर्वभोगी महाबलः
शिरोविमर्शनः सर्वलक्ष्यलक्षणभूषितः। अक्षयो रथगीतश्च सर्वभोगी महाबलः॥
Verse 145
साम्नायो ऽथ महाम्नायस् तीर्थदेवो महायशाः निर्जीवो जीवनो मन्त्रः सुभगो बहुकर्कशः
साम्नायोऽथ महाम्नायस्तीर्थदेवो महायशाः। निर्जीवो जीवनो मन्त्रः सुभगो बहुकर्कशः॥
Verse 146
रत्नभूतो ऽथ रत्नाङ्गो महार्णवनिपातवित् मूलं विशालो ह्यमृतं व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः
रत्नभूतोऽथ रत्नाङ्गो महार्णवनिपातवित्। मूलं विशालो ह्यमृतं व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः॥
Verse 147
आरोहणो ऽधिरोहश् च शीलधारी महातपाः महाकण्ठो महायोगी युगो युगकरो हरिः
स एव आरोहणोऽधिरोहश्च, शीलधारी महातपाः। महाकण्ठो महायोगी, युगं युगकरो हरिः॥
Verse 148
युगरूपो महारूपो वहनो गहनो नगः न्यायो निर्वापणो ऽपादः पण्डितो ह्यचलोपमः
युगरूपो महारूपो वहनो गहनो नगः। न्यायो निर्वापणोऽपादः पण्डितो ह्यचलोपमः॥
Verse 149
बहुमालो महामालः शिपिविष्टः सुलोचनः विस्तारो लवणः कूपः कुसुमाङ्गः फलोदयः
बहुमालो महामालः शिपिविष्टः सुलोचनः। विस्तारो लवणः कूपः कुसुमाङ्गः फलोदयः॥
Verse 150
ऋषभो वृषभो भङ्गो मणिबिम्बजटाधरः इन्दुर्विसर्गः सुमुखः शूरः सर्वायुधः सहः
ऋषभो वृषभो भङ्गो मणिबिम्बजटाधरः। इन्दुर्विसर्गः सुमुखः शूरः सर्वायुधः सहः॥
Verse 151
निवेदनः सुधाजातः स्वर्गद्वारो महाधनुः गिरावासो विसर्गश् च सर्वलक्षणलक्षवित्
निवेदनः सुधाजातः स्वर्गद्वारो महाधनुः। गिरावासो विसर्गश्च सर्वलक्षणलक्षवित्॥
Verse 152
गन्धमाली च भगवान् अनन्तः सर्वलक्षणः संतानो बहुलो बाहुः सकलः सर्वपावनः
गन्धमाली च भगवान् अनन्तः सर्वलक्षणः। संतानो बहुलो बाहुः सकलः सर्वपावनः॥
Verse 153
करस्थाली कपाली च ऊर्ध्वसंहननो युवा यन्त्रतन्त्रसुविख्यातो लोकः सर्वाश्रयो मृदुः
करस्थाली कपाली च ऊर्ध्वसंहननो युवा। यन्त्रतन्त्रसुविख्यातो लोकः सर्वाश्रयो मृदुः॥
Verse 154
मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः वार्यक्षः ककुभो वज्री दीप्ततेजाः सहस्रपात्
मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः। वार्यक्षः ककुभो वज्री दीप्ततेजाः सहस्रपात्॥
Verse 155
सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत्
सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः। सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत्॥
Verse 156
पवित्रं त्रिमधुर्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नः शतपाशधृक्
पवित्रं त्रिमधुर्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः। ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नः शतपाशधृक्॥
Verse 157
कला काष्ठा लवो मात्रा मुहूर्तो ऽहः क्षपा क्षणः विश्वक्षेत्रप्रदो बीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्मुखः
स एव कालस्वरूपः—कला काष्ठा लवो मात्रा मुहूर्तोऽहः क्षपा क्षणश्च। स विश्वक्षेत्रं प्रददाति, बीजभूतः; आद्यं लिङ्गं स अनादिरनिर्मुखः, सर्वसीमितरूपातीतः॥
Verse 158
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः स्वर्गद्वारं मोक्षद्वारं प्रजाद्वारं त्रिविष्टपः
स एव सदसद्रूपो व्यक्ताव्यक्तस्वभावकः। पिता माता पितामहश्च; स्वर्गद्वारं मोक्षद्वारं प्रજाद्वारं च, त्रिविष्टपस्वरूप एव सः॥
Verse 159
निर्वाणं हृदयश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः
स एव निर्वाणं हृदयमेव च; ब्रह्मलोकः परा गतिः। स देवासुरयोर्निर्माता, देवासुरपरायणश्च॥
Verse 160
देवासुरगुरुर् देवो देवासुरनमस्कृतः देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः
स देवो देवासुरगुरुः, देवासुरनमस्कृतः। देवासुरमहामात्रो, देवासुरगणाश्रयः॥
Verse 161
देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः देवाधिदेवो देवर्षिर् देवासुरवरप्रदः
स देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः। देवाधिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः॥
Verse 162
देवासुरेश्वरो विष्णुर् देवासुरमहेश्वरः सर्वदेवमयो ऽचिन्त्यो देवतात्मा स्वयम्भवः
देवासुरेश्वरो विष्णुर्देवासुरमहेश्वरः। सर्वदेवमयोऽचिन्त्यो देवतात्मा स्वयम्भवः॥
Verse 163
उद्गतस्त्रिक्रमो वैद्यो वरदो ऽवरजो ऽम्बरः इज्यो हस्ती तथा व्याघ्रो देवसिंहो महर्षभः
उद्गतस्त्रिक्रमो वैद्यो वरदोऽवरजोऽम्बरः। इज्यो हस्ती तथा व्याघ्रो देवसिंहो महर्षभः॥
Verse 164
विबुधाग्र्यः सुरः श्रेष्ठः स्वर्गदेवस्तथोत्तमः संयुक्तः शोभनो वक्ता आशानां प्रभवो ऽव्ययः
विबुधाग्र्यः सुरः श्रेष्ठः स्वर्गदेवस्तथोत्तमः। संयुक्तः शोभनो वक्ता आशानां प्रभवोऽव्ययः॥
Verse 165
गुरुः कान्तो निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः
गुरुः कान्तो निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः। शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः॥
Verse 166
अभिरामः सुशरणो निरामः सर्वसाधनः ललाटाक्षो विश्वदेहो हरिणो ब्रह्मवर्चसः
अभिरामः सुशरणो निरामः सर्वसाधनः। ललाटाक्षो विश्वदेहो हरिणो ब्रह्मवर्चसः॥
Verse 167
स्थावराणां पतिश्चैव नियतेन्द्रियवर्तनः सिद्धार्थः सर्वभूतार्थो ऽचिन्त्यः सत्यः शुचिव्रतः
स्थावराणां पतिश्चैव नियतेन्द्रियवर्तनः। सिद्धार्थः सर्वभूतार्थोऽचिन्त्यः सत्यः शुचिव्रतः॥
Verse 168
व्रताधिपः परं ब्रह्म मुक्तानां परमा गतिः विमुक्तो मुक्तकेशश् च श्रीमाञ्छ्रीवर्धनो जगत्
व्रताधिपः परं ब्रह्म मुक्तानां परमा गतिः। विमुक्तो मुक्तकेशश्च श्रीमाञ्छ्रीवर्धनो जगत्॥
Verse 169
यथाप्रधानं भगवान् इति भक्त्या स्तुतो मया भक्तिमेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः
यथाप्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया। भक्तिमेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः॥
Verse 170
ततो ह्यनुज्ञां प्राप्यैवं स्तुतो भक्तिमतां गतिः तस्माल्लब्ध्वा स्तवं शंभोर् नृपस्त्रैलोक्यविश्रुतः
ततो ह्यनुज्ञां प्राप्यैवं स्तुतो भक्तिमतां गतिः। तस्माल्लब्ध्वा स्तवं शंभोर्नृपस्त्रैलोक्यविश्रुतः॥
Verse 171
अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य महायशाः गणाधिपत्यं सम्प्राप्तस् तण्डिनस्तेजसा प्रभोः
अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य महायशाः। गणाधिपत्यं सम्प्राप्तस्तण्डिनस्तेजसा प्रभोः॥
Verse 172
यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद्ब्राह्मणानपि अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति वै द्विजाः
यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद्ब्राह्मणानपि। स द्विजाः सहस्राश्वमेधफलम् अवाप्नोति न संशयः॥
Verse 173
ब्रह्मघ्नश् च सुरापश् च स्तेयी च गुरुतल्पगः शरणागतघाती च मित्रविश्वासघातकः
ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः। शरणागतघाती च मित्रविश्वासघातकः॥
Verse 174
मातृहा पितृहा चैव वीरहा भ्रूणहा तथा संवत्सरं क्रमाज्जप्त्वा त्रिसंध्यं शङ्कराश्रमे
मातृहा पितृहा चैव वीरहा भ्रूणहा तथा। संवत्सरं क्रमाज्जप्त्वा त्रिसन्ध्यं शङ्कराश्रमे॥
Verse 175
देवम् इष्ट्वा त्रिसंध्यं च सर्वपापैः प्रमुच्यते
देवमिष्ट्वा त्रिसन्ध्यं च सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Frequently Asked Questions
That even a cosmic judge (Dharma/Yama) becomes purified and empowered through Shiva-upasana: penance at a Shaiva kshetra (Gokarna) and devotion to Mahadeva lead to śāpa-mokṣa, lokapālatva, and rightful authority—showing Shiva as the ultimate refuge and purifier.
The vamsha narrative establishes dharmic continuity, while the Rudra/Shiva Sahasranama demonstrates the practical soteriology of Shaivism: nāma-japa and stuti function as accessible means that can equal great sacrifices (Ashvamedha) and remove even mahāpātakas when performed with discipline (tri-sandhyā, āśrama context).
The chapter states that one who reads, hears, or causes Brahmanas to hear it attains the merit equivalent to a thousand Ashvamedha sacrifices, and with sustained tri-sandhyā japa and worship, even grave sins are cleansed.