Adhyaya 70

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवंशानुकीर्तनं नामैकोनसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः आदिसर्गस्त्वया सूत सूचितो न प्रकाशितः सांप्रतं विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि सुव्रत

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवंशानुकीर्तनं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—आदिसर्गस्त्वया सूत सूचितो न प्रकाशितः; सांप्रतम् विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि सुव्रत॥

Verse 2

सूत उवाच महेश्वरो महादेवः प्रकृतेः पुरुषस्य च परत्वे संस्थितो देवः परमात्मा मुनीश्वराः

सूत उवाच—महेश्वरो महादेवः प्रकृतेः पुरुषस्य च परत्वे संस्थितो देवः परमात्मा मुनीश्वराः॥

Verse 3

च्रेअतिओन् फ़्रोम् अव्यक्त अव्यक्तं चेश्वरात्तस्माद् अभवत्कारणं परम् प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

अव्यक्ताद् सृष्टिरुत्पन्ना, अव्यक्तं चेश्वरात् स्मृतम्। तस्मात् कारणमुत्कृष्टं प्रधानं प्रकृतिरिति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः॥

Verse 4

गन्धवर्णरसैर् हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्। अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्॥

Verse 5

जगद्योनिं महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् विग्रहः सर्वभूतानाम् ईश्वराज्ञाप्रचोदितम्

जगद्योनिं महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम्। विग्रहः सर्वभूतानाम् ईश्वराज्ञाप्रचोदितम्॥

Verse 6

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाव्ययम् अप्रकाशमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणप्रभवाव्ययम् । अप्रकाशमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

Verse 7

अस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तं त्वासीच्छिवेच्छया गुणसाम्ये तदा तस्मिन्न् अविभागे तमोमये

अस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तं त्वासीच्छिवेच्छया । गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोमये ॥

Verse 8

महन्त् सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै गुणभावाद्व्यज्यमानो महान् प्रादुर्बभूव ह

महन्त्सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै । गुणभावाद्व्यज्यमानो महान्प्रादुर्बभूव ह ॥

Verse 9

सूक्ष्मेण महता चाथ अव्यक्तेन समावृतम् सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्तामात्रप्रकाशकः

सूक्ष्मेण महता चाथ अव्यक्तेन समावृतम् । सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्तामात्रप्रकाशकः ॥

Verse 10

मनो महांस्तु विज्ञेयम् एकं तत्कारणं स्मृतम् समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं हि तत्

मनो महांस्तु विज्ञेयमेकं तत्कारणं स्मृतम् । समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं हि तत् ॥

Verse 11

धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया

धर्मादिरूपाणि धृत्वा लोकतत्त्वार्थहेतवः। महान् सिसृक्षया प्रेरितः सृष्टिं विकुरुते विभक्ताम्॥

Verse 12

मनो महान्मतिर्ब्रह्म पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद् विश्वेशश्चेति स स्मृतः

मनः महान् मतिः ब्रह्म पूर्वबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः। प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद् विश्वेशश्चेति स स्मृतः॥

Verse 13

मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टा फलं ततः सौक्ष्म्यात्तेन विभक्तं तु येन तन्मन उच्यते

यस्मात् सर्वभूतानां चेष्टाफलमनुते ततः। सौक्ष्म्याद् येन विभक्तं तन्मन इति कीर्त्यते॥

Verse 14

तत्त्वानाम् अग्रजो यस्मान् महांश् च परिमाणतः विशेषेभ्यो गुणेभ्यो ऽपि महानिति ततः स्मृतः

तत्त्वानामग्रजो यस्मान्महांश्च परिमाणतः। विशेषेभ्यो गुणेभ्योऽपि महानिति ततः स्मृतः॥

Verse 15

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि च पुरुषो भोगसंबन्धात् तेन चासौ मतिः स्मृतः

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यतेऽपि च। पुरुषो भोगसंबन्धात् तेन चासौ मतिः स्मृतः॥

Verse 16

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात् यस्माद्धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात् । यस्माद्धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते ॥

Verse 17

यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान्देवाननुग्रहैः नयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते

यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान्देवाननुग्रहैः । नयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते ॥

Verse 18

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान् हितं तथा यस्माद्बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान् हितं तथा । यस्माद्बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते ॥

Verse 19

ख्यातिः प्रत्युपभोगश् च यस्मात्संवर्तते ततः भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात् तेन ख्यातिरिति स्मृतः

ख्यातिः प्रत्युपभोगश् च यस्मात्संवर्तते ततः । भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात् तेन ख्यातिरिति स्मृतः ॥

Verse 20

ख्यायते तद्गुणैर् वापि ज्ञानादिभिर् अनेकशः तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते

ख्यायते तद्गुणैर् वापि ज्ञानादिभिर् अनेकशः । तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते ॥

Verse 21

साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः यस्माज्ज्ञानानुगश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते

साक्षात् सर्वतत्त्वानि विजानाति यः स महात्मा, तेनैव कारणेन स ‘ईश्वर’ इति कथ्यते। यस्मात् तस्य प्रज्ञा ज्ञानानुगामिनी, तस्मात् स प्रज्ञावान् इति उच्यते॥

Verse 22

ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्मफलानि च चिनोति यस्माद्भोगार्थं तेनासौ चितिरुच्यते

ज्ञानादीनि च रूपाणि बहूनि कर्मफलानि च भोगार्थं यः चिनोति, तेनासौ ‘चितिः’ इति उच्यते॥

Verse 23

वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतान्यपि स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते

वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतान्यपि सर्वकार्याणि यया स्मर्यन्ते, तेनासौ ‘स्मृतिः’ इति उच्यते॥

Verse 24

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मान्माहात्म्यमुत्तमम् तस्माद् विन्देर् विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते

यया कृत्स्नं ज्ञानं लभ्यते, उत्तमं च माहात्म्यं विन्द्यते; तस्माद् ‘विन्द्’ ‘विद्’ धातुभ्यां निष्पन्ना ‘संविद्’ इत्यभिधीयते॥

Verse 25

विद्यते ऽपि च सर्वत्र तस्मिन्सर्वं च विन्दति तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्भिर् मुनिसत्तमाः

स सर्वत्र विद्यते, तस्मिन् च सर्वमेव विन्द्यते। तस्मात् महद्भिर्मुनिसत्तमैः स ‘संविद्’ इति प्रोक्तः॥

Verse 26

जानातेर् ज्ञानम् इत्याहुर् भगवान् ज्ञानसंनिधिः बन्धनादिपरीभावाद् ईश्वरः प्रोच्यते बुधैः

येन यथार्थं ज्ञायते तज्ज्ञानमिति प्राहुर्बुधाः। भगवान् ज्ञानसंनिधिः; बन्धनादिपरीभावात् स ईश्वरः (पतिः) इति विद्वद्भिः प्रोच्यते॥

Verse 27

पर्यायवाचकैः शब्दैस् तत्त्वम् आद्यम् अनुत्तमम् व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैर् देवसद्भावचेतकैः

पर्यायवाचकैः शब्दैः तत्त्वभावज्ञैर्देवसद्भावचेतकैः आद्यमनुत्तमं तत्त्वं व्याख्यातम्, नाममात्रातीतः शिवः पतिः बोध्यताम्॥

Verse 28

महान्सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया संकल्पो ऽध्यवसायश् च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम्

सिसृक्षया चोद्यमानः महान् सृष्टिं विकुरुते। तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतं—संकल्पोऽध्यवसायश्च॥

Verse 29

त्रिगुणाद् रजसोद्रिक्ताद् अहङ्कारस्ततो ऽभवत् महता च वृतः सर्गो भूतादिर् बाह्यतस्तु सः

त्रिगुणात् रजसोद्रिक्तात् अहङ्कारस्ततोऽभवत्। महता च वृतः सर्गो भूतादिर्बाह्यतस्तु सः॥

Verse 30

तस्मादेव तमोद्रिक्ताद् अहङ्कारादजायत भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः

तस्मादेव तमोद्रिक्तादहङ्कारादजायत। भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः॥

Verse 31

च्रेअतिओन् ओफ़् महाभूतस् भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह आकाशं सुषिरं तस्माद् उत्पन्नं शब्दलक्षणम्

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह। तस्मादाकाशमुत्पन्नं सुषिरं शब्दलक्षणम्॥

Verse 32

आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह

आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्। वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह॥

Verse 33

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणम् उच्यते स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत्

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते। स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत्॥

Verse 34

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह सम्भवन्ति ततो ह्यापस् ता वै सर्वरसात्मिकाः

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह। सम्भवन्ति ततो ह्यापस्ता वै सर्वरसात्मिकाः॥

Verse 35

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्रो ऽग्निर् आवृणोत् आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्रोऽग्निरावृणोत्। आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे॥

Verse 36

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः तस्मिंस्तस्मिंश् च तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता

तस्मात् सूक्ष्मतत्त्वात् संघातो जायते; तस्य विशेषगुणो गन्ध इति मतः। तस्मिंस्तस्मिंश्च भूतसमूहे तत्तन्मात्रं निहितं; तेन तन्मात्रतैव स्मृता॥

Verse 37

अविशेषवाचकत्वाद् अविशेषास् ततस् तु ते प्रशान्तघोरमूढत्वाद् अविशेषास्ततः पुनः

अविशेषवाचकत्वाद् एतेऽविशेषा इति कथ्यन्ते। प्रशान्त-घोर-मूढत्वलक्षणत्रययोगाच्च पुनरप्यविशेषा उच्यन्ते॥

Verse 38

भूततन्मात्रसर्गो ऽयं विज्ञेयस्तु परस्परम् वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात्

अयं भूत-तन्मात्र-सर्गो विज्ञेयः परस्परानुक्रमेण संबद्धः। वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात् सात्त्विकात् समुत्पद्यते॥

Verse 39

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते इन्द्रियस् बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

वैकारिकात् तत्त्वात् स सर्गो युगपत् प्रवर्तते—पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च॥

Verse 40

साधकानीन्द्रियाणि स्युर् देवा वैकारिका दश एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्

दशेन्द्रियाणि साधकानि; वैकारिका देवाः दश। तत्रैकादशं मनः, स्वगुणेनोभयात्मकं—ज्ञानकर्मसमन्वितम्॥

Verse 41

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि तानि वै

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी। शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि तानि वै॥

Verse 42

पादौ पायुरुपस्थश् च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत्

पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत्। गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत्॥

Verse 43

आकाशं शब्दमात्रं च स्पर्शमात्रं समाविशत् द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

आकाशं शब्दमात्रं च स्पर्शमात्रं समाविशत्। द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मकोऽभवत्॥

Verse 44

रूपं तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ त्रिगुणस्तु ततस्त्वग्निः सशब्दस्पर्शरूपवान्

रूपं तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ। त्रिगुणस्तु ततस्त्वग्निः सशब्दस्पर्शरूपवान्॥

Verse 45

सशब्दस्पर्शरूपं च रसमात्रं समाविशत् तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

सशब्दस्पर्शरूपं च रसमात्रं समाविशत्। तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः॥

Verse 46

शब्दस्पर्शं च रूपं च रसो वै गन्धमाविशत् संगता गन्धमात्रेण आविशन्तो महीमिमाम्

शब्दस्पर्शरूपरसोऽपि वै गन्धे समाविशत्। गन्धतन्मात्रेण संगता एते आविशन्तो महीतत्त्वमिदं स्थूलं व्यधुः॥

Verse 47

तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शस्यते शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास्तेन ते स्मृताः

तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूलतमा भूतेषु प्रशस्यते। शान्ता घोरा च मूढा च तस्या विशेषा इति स्मृताः॥

Verse 48

परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम् भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकाचलावृतम्

परस्परानुप्रवेशेन आधाराः परस्परं धारयन्ति। भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकाचलावृतम्॥

Verse 49

विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः गुणं पूर्वस्य सर्गस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तराः

विशेषा इन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः। पूर्वसर्गगुणं प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरसर्गजाः॥

Verse 50

तेषां यावच्च तद् यच्च यच्च तावद्गुणं स्मृतम् उपलभ्याप्सु वै गन्धं केचिद् ब्रूयुर् अपां गुणम्

तेषां यावच्च यच्च यच्च तावद्गुणं स्मृतम्। उपलभ्याप्सु वै गन्धं केचिद् ब्रूयुरपां गुणम्॥

Verse 51

पृथिव्यामेव तं विद्याद् अपां वायोश् च संश्रयात् एते सप्त महात्मानो ह्य् अन्योन्यस्य समाश्रयात्

पृथिव्यामेव तं तत्त्वं विद्याद् अपां वायोश्च संश्रयात्। एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात्॥

Verse 52

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च अण्ड महादयो विशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति ते

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च। अण्डमहादयो विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते॥

Verse 53

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् विशेषेभ्यो ऽण्डम् अभवन् महत् तद् उदकेशयम्

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत्। विशेषेभ्योऽण्डमभवन् महत्तदुदकेशयम्॥

Verse 54

अद्भिर् दशगुणाभिस्तु बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् आपो दशगुणेनैतास् तेजसा बाह्यतो वृताः

अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोऽण्डं समावृतम्। आपो दशगुणेनैतास्तेजसा बाह्यतो वृताः॥

Verse 55

तेजो दशगुणेनैव वायुना बाह्यतो वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

तेजो दशगुणेनैव वायुना बाह्यतो वृतम्। वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः॥

Verse 56

आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम् भूतादिर्महता चापि अव्यक्तेनावृतो महान्

आकाशेनावृतो वायुः; खं तु भूतादिनावृतम्। भूतादिर्महता चापि; अव्यक्तेनावृतो महान्॥

Verse 57

शर्वश्चाण्डकपालस्थो भवश्चांभसि सुव्रताः रुद्रो ऽग्निमध्ये भगवान् उग्रो वायौ पुनः स्मृतः

शर्वश्चाण्डकपालस्थो भवश्चांभसि सुव्रताः। रुद्रोऽग्निमध्ये भगवान् उग्रो वायौ पुनः स्मृतः॥

Verse 58

भीमश्चावनिमध्यस्थो ह्य् अहङ्कारे महेश्वरः बुद्धौ च भगवानीशः सर्वतः परमेश्वरः

भीमश्चावनिमध्यस्थो ह्यहङ्कारे महेश्वरः। बुद्धौ च भगवानीशः सर्वतः परमेश्वरः॥

Verse 59

एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम् एता आवृत्य चान्योन्यम् अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः

एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्। एता आवृत्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः॥

Verse 60

प्रसर्गकाले स्थित्वा तु ग्रसन्त्येताः परस्परम् एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम्

प्रसर्गकाले स्थित्वा तु ग्रसन्त्येताः परस्परम्। एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम्॥

Verse 61

फ़िर्स्त् पुरुष आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु महेश्वरः परो ऽव्यक्ताद् अण्डम् अव्यक्तसंभवम्

प्रथमः पुरुषः आधाराधेयभावेन विकारिषु विकारान् प्रवर्तयति; तथापि महेश्वरः परः, अव्यक्तादपि परतः, यस्मादव्यक्तसम्भवम् अण्डं प्रादुरभवत्।

Verse 62

अण्डाज्जज्ञे स एवेशः पुरुषो ऽर्कसमप्रभः तस्मिन्कार्यस्य करणं संसिद्धं स्वेच्छयैव तु

अण्डात् स एवेशः पुरुषोऽर्कसमप्रभः समजायत; तस्मिन् कार्यकरणशक्तिः स्वेच्छयैव संसिद्धा आसीत्।

Verse 63

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते तस्य वामाङ्गजो विष्णुः सर्वदेवनमस्कृतः

स एव शरीरी प्रथमः स एव पुरुषः स्मृतः; तस्य वामाङ्गात् विष्णुः समजायत, सर्वदेवनमस्कृतः।

Verse 64

लक्ष्म्या देव्या ह्यभूद्देव इच्छया परमेष्ठिनः दक्षिणाङ्गभवो ब्रह्मा सरस्वत्या जगद्गुरुः

परमेष्ठिन इच्छया लक्ष्मीदेवी हि देवशक्तिरभवत्; दक्षिणाङ्गात् ब्रह्मा समजायत, सरस्वत्या जगद्गुरुः।

Verse 65

तस्मिन्नण्डे इमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत् चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

तस्मिन्नण्डे इमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्; चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना।

Verse 66

लोकालोकद्वयं किंचिद् अण्डे ह्यस्मिन्समर्पितम् हुमन् <-> दिविने तिमे यत्तु सृष्टौ प्रसंख्यातं मया कालान्तरं द्विजाः

अस्मिन् ब्रह्माण्डे लोकालोकयोर्द्वयस्य किंचिदंशं समर्पितम्। सृष्टिवर्णने मया यत् मानुषं दिव्यं च कालान्तरं प्रसंख्यातं, तदेवात्र विज्ञेयं, हे द्विजाः॥

Verse 67

एतत्कालान्तरं ज्ञेयम् अहर्वै पारमेश्वरम् रात्रिश्चैतावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः

एतत्कालान्तरं ज्ञेयम् अहर्वै पारमेश्वरम्। रात्रिश्चैतावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः॥

Verse 68

अहस्तस्य तु या सृष्टिः रात्रिश् च प्रलयः स्मृतः नाहस्तु विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्

अहस्तस्य तु या सृष्टिर् रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः। नाहस्तु विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्॥

Verse 69

उपचारस्तु क्रियते लोकानां हितकाम्यया इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च महाभूतानि पञ्च च

उपचारस्तु क्रियते लोकानां हितकाम्यया। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च॥

Verse 70

तस्मात् सर्वाणि भूतानि बुद्धिश् च सह दैवतैः अहस्तिष्ठन्ति सर्वाणि परमेशस्य धीमतः

तस्मात् सर्वाणि भूतानि बुद्धिश्च सह दैवतैः। अहस्तिष्ठन्ति सर्वाणि परमेशस्य धीमतः॥

Verse 71

अहरन्ते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः स्वात्मन्यवस्थिते व्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते

अहरन्ते प्रलीयन्ते; रात्र्यन्ते विश्वसंभवः स्वात्मन्येव प्रतिष्ठितो भवति। व्यक्ते तस्मिन्नवस्थिते विकाराः कारणे प्रतिसंह्रियन्ते॥

Verse 72

प्रकृति अन्द् पुरुष साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ तमःसत्त्वरजोपेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ

प्रकृतिः पुरुषश्चैव साधर्म्येणावतिष्ठेते। प्रधानपुरुषावुभौ तमःसत्त्वरजोपेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ॥

Verse 73

अनुपृक्तावभूतां ताव् ओतप्रोतौ परस्परम् गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

अनुपृक्तावभूतां तावोतप्रोतौ परस्परम्। गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते॥

Verse 74

तिले यथा भवेत्तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् तथा तमसि सत्त्वे च रजस्यनुसृतं जगत्

तिले यथा भवेत्तैलं घृतं पयसि वा स्थितम्। तथा तमसि सत्त्वे च रजस्यनुसृतं जगत्॥

Verse 75

उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं तथा अर्हमुखे प्रवृत्तश् च परः प्रकृतिसंभवः

उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं तथा। अर्हमुखे प्रवृत्तश्च परः प्रकृतिसंभवः॥

Verse 76

क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः प्रधानं पुरुषं चैव प्रविश्य स महेश्वरः

परेण योगेन परमेश्वरः प्रधानं पुरुषं च क्षोभयामास; तयोः प्रविश्य स महेश्वरः सृष्टिक्रमं प्रवर्तयामास।

Verse 77

त्रिमूर्ति महेश्वरात्त्रयो देवा जज्ञिरे जगदीश्वरात् शाश्वताः परमा गुह्यः सर्वात्मानः शरीरिणः

त्रिमूर्तिरूपात् महेश्वरात् जगदीश्वरात् त्रयो देवाः जज्ञिरे; शाश्वताः परमा गुह्याः सर्वात्मानः शरीरिणाम्।

Verse 78

एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो ऽग्नयः

एत एव त्रयो देवाः, एत एव त्रयो गुणाः; एत एव त्रयो लोकाः, एत एव त्रयोऽग्नयः।

Verse 79

परस्पराश्रिता ह्येते परस्परमनुव्रताः परस्परेण वर्तन्ते धारयन्ति परस्परम्

परस्पराश्रिता ह्येते परस्परमनुव्रताः; परस्परेण वर्तन्ते धारयन्ति परस्परम्।

Verse 80

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्यमुपजीविनः क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्यमुपजीविनः; क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्।

Verse 81

ईश्वरस्तु परो देवो विष्णुश् च महतः परः ब्रह्मा च रजसा युक्तः सर्गादौ हि प्रवर्तते

ईश्वर एव परो देवः; विष्णुश्च महतः परः। ब्रह्मा रजसा संयुक्तः सर्गादौ हि प्रवर्तते॥

Verse 82

परः स पुरुषो ज्ञेयः प्रकृतिः सा परा स्मृता

परः स पुरुषो ज्ञेयः; प्रकृतिः सा परा स्मृता॥

Verse 83

अधिष्ठिता सा हि महेश्वरेण प्रवर्तते चोद्यमने समन्तात् अनुप्रवृत्तस्तु महांस्तदेनां चिरस्थिरत्वाद् विषयं श्रियः स्वयम्

अधिष्ठिता सा हि महेश्वरेण, प्रवर्तते चोद्यमने समन्तात्। अनुप्रवृत्तस्तु महान् तदेनां, चिरस्थिरत्वाद् विषयं श्रियः स्वयम्॥

Verse 84

प्रधानगुणवैषम्यात् सर्गकालः प्रवर्तते ईश्वराधिष्ठितात्पूर्वं तस्मात्सदसदात्मकात्

प्रधानगुणवैषम्यात् सर्गकालः प्रवर्तते। ईश्वराधिष्ठितात् पूर्वं तस्मात् सदसदात्मकात्॥

Verse 85

संसिद्धः कार्यकरणे रुद्रश्चाग्रे ह्यवर्तत तेजसाप्रतिमो धीमान् अव्यक्तः सम्प्रकाशकः

संसिद्धः कार्यकरणे रुद्रश्चाग्रे ह्यवर्तत। तेजसाप्रतिमो धीमान् अव्यक्तः सम्प्रकाशकः॥

Verse 86

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ब्रह्मा च भगवांस्तस्माच् चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः

स एव प्रथमः शरीरी अभवत्; तस्मात् स पुरुष इति कथ्यते। स भगवाञ् ब्रह्मा तस्मादेवोत्पत्तेः चतुर्वक्त्रः प्रजापतिरभवत्, सृष्टेः प्रवर्तकः प्रजाजनकश्च।

Verse 87

संसिद्धः कार्यकारणे तथा वै समवर्तत एक एव महादेवस् त्रिधैवं स व्यवस्थितः

कार्यकारणयोः संसिद्धः स एव समवर्तत। एक एव महादेवः, स तु त्रिधैव व्यवस्थितः—सृष्टि-स्थिति-लयाधिपतिरूपेण।

Verse 88

अप्रतीपेन ज्ञानेन ऐश्वर्येण समन्वितः धर्मेण चाप्रतीपेन वैराग्येण च ते ऽन्विताः

अप्रतिघेन ज्ञानेन ऐश्वर्येण च समन्विताः। अप्रतिघेन धर्मेण वैराग्येण च ते युताः—पशोः पतिं प्रति नयन्ति ये गुणाः।

Verse 89

अव्यक्ताज्जायते तेषां मनसा यद्यदीहितम् वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यं सापेक्षत्वात्स्वभावतः

अव्यक्तात् जायते देहिनां मनसा यद्यदीहितम्। वशीकृतत्वात् त्रैगुण्यं प्रवर्तते, सापेक्षत्वात् स्वभावतः।

Verse 90

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकः स्मृतः सहस्रमूर्धा पुरुषस् तिस्रो ऽवस्थाः स्वयंभुवः

ब्रह्मत्वे चतुर्मुखः, कालत्वे चान्तकः स्मृतः। सहस्रमूर्धा पुरुषः, स्वयंभूस्तिस्रः अवस्थाः अधितिष्ठति।

Verse 91

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि पुरुषत्वे ह्युदासीनस् तिस्रो ऽवस्थाः प्रजापतेः

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान्, कालत्वे संक्षिपत्यपि। पुरुषत्वे ह्युदासीनस्—तिस्रोऽवस्थाः प्रजापतेः॥

Verse 92

ब्रह्मा कमलगर्भाभो रुद्रः कालाग्निसन्निभः पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपं तत्परमात्मनः

ब्रह्मा कमलगर्भाभो रुद्रः कालाग्निसन्निभः। पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपं तत्परमात्मनः॥

Verse 93

एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः। महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च॥

Verse 94

नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया। महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च॥

Verse 95

त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्त्रिगुण उच्यते चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच् चतुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्त्रिगुण उच्यते। चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच् चतुर्व्यूहः प्रकीर्तितः॥

Verse 96

यदाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानयम् यच्चास्य सततं भावस् तस्मादात्मा निरुच्यते

यदाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानयम् । यच्चास्य सततं भावस् तस्मादात्मा निरुच्यते ॥

Verse 97

ऋषिः सर्वगतत्वाच्च शरीरी सो ऽस्य यत्प्रभुः स्वामित्वमस्य यत्सर्वं विष्णुः सर्वप्रवेशनात्

ऋषिः सर्वगतत्वाच्च शरीरी सोऽस्य यत्प्रभुः । स्वामित्वमस्य यत्सर्वं विष्णुः सर्वप्रवेशनात् ॥

Verse 98

भगवान् भगवद्भावान् निर्मलत्वाच्छिवः स्मृतः परमः सम्प्रकृष्टत्वाद् अवनाद् ओमिति स्मृतः

भगवान् भगवद्भावान् निर्मलत्वाच्छिवः स्मृतः । परमः सम्प्रकृष्टत्वाद् अवनाद् ओमिति स्मृतः ॥

Verse 99

सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्यं सम्प्रवर्तते

सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः । त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्यं सम्प्रवर्तते ॥

Verse 100

सृजते ग्रसते चैव रक्षते च त्रिभिः स्वयम् आदित्वाद् आदिदेवो ऽसाव् अजातत्वाद् अजः स्मृतः

सृजते ग्रसते चैव रक्षते च त्रिभिः स्वयम् । आदित्वाद् आदिदेवोऽसाव् अजातत्वाद् अजः स्मृतः ॥

Verse 101

पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिर् इति स्मृतः देवेषु च महान्देवो महादेवस्ततः स्मृतः

यस्मात् स सर्वाः प्रजाः पाति, तस्मात् ‘प्रजापतिः’ इति स्मृतः। देवेषु च महान् देवः स एव, अतः ‘महादेवः’ इति स्मृतः॥

Verse 102

सर्वगत्वाच्च देवानाम् अवश्यत्वाच्च ईश्वरः बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भूत उच्यते

देवानामपि सर्वगत्वात् स ‘ईश्वरः’ स्मृतः, अवश्यत्वाच्च सर्वेषामनतिक्रम्यत्वात् ‘ईश्वर’ इति चोच्यते। बृहत्त्वात् ‘ब्रह्मा’ स्मृतः, भूतत्वात् सर्वभूताधारत्वात् ‘भूतः’ उच्यते॥

Verse 103

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविज्ञानाद् एकत्वात्केवलः स्मृतः यस्मात्पुर्यां स शेते च तस्मात्पूरुष उच्यते

क्षेत्रविज्ञानात् स ‘क्षेत्रज्ञः’ स्मृतः; एकत्वात् शुद्धस्वरूपत्वात् ‘केवलः’ इति च स्मृतः। यस्मात् पुर्यां देहे स शेते, तस्मात् ‘पूरुषः’ उच्यते॥

Verse 104

अनादित्वाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति संस्मृतः याज्यत्वादुच्यते यज्ञः कविर् विक्रान्तदर्शनात्

अनादित्वात् पूर्वत्वाच्च स ‘स्वयंभूः’ इति संस्मृतः। याज्यत्वात् सर्वाराध्यत्वात् ‘यज्ञः’ उच्यते; विक्रान्तदर्शनात् सर्वातिशयदृष्टित्वात् ‘कविः’ स्मृतः॥

Verse 105

क्रमणः क्रमणीयत्वात् पालकश्चापि पालनात् आदित्यसंज्ञः कपिलो ह्य् अग्रजो ऽग्निरिति स्मृतः

क्रमणीयत्वात् सर्वत्र गमनात् स ‘क्रमणः’ स्मृतः; पालनात् धारणशक्त्या ‘पालकः’ अपि। तेजोमयत्वात् ‘आदित्यसंज्ञः’, सूक्ष्मताम्रवर्णत्वात् ‘कपिलः’; आद्यत्वात् प्रथमो वह्निरिति ‘अग्निः’ स्मृतः॥

Verse 106

हिरण्यमस्य गर्भो ऽभूद् धिरण्यस्यापि गर्भजः तस्माद्धिरण्यगर्भत्वं पुराणे ऽस्मिन्निरुच्यते

हिरण्यमस्य गर्भोऽभूद् धिरण्यस्यापि गर्भजः। तस्माद्धिरण्यगर्भत्वं पुराणेऽस्मिन्निरुच्यते॥

Verse 107

स्वयंभुवो ऽपि वृत्तस्य कालो विश्वात्मनस्तु यः न शक्यः परिसंख्यातुम् अपि वर्षशतैरपि

स्वयंभुवोऽपि वृत्तस्य कालो विश्वात्मनस्तु यः। न शक्यः परिसंख्यातुमपि वर्षशतैरपि॥

Verse 108

कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः तावच्छेषो ऽस्य कालो ऽन्यस् तस्यान्ते प्रतिसृज्यते

कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः। तावच्छेषोऽस्य कालोऽन्यस्तस्यान्ते प्रतिसृज्यते॥

Verse 109

कोटिकोटिसहस्राणि अहर्भूतानि यानि वै वाराहकल्प समतीतानि कल्पानां तावच्छेषाः परे तु ये यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहस्तं निबोधत

कोटिकोटिसहस्राण्यहर्भूतानि यानि वै। वाराहकल्पसमतीतानि कल्पानां तावच्छेषाः परे तु ये। यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहस्तं निबोधत॥

Verse 110

प्रथमः सांप्रतस्तेषां कल्पो ऽयं वर्तते द्विजाः यस्मिन्स्वायंभुवाद्यास्तु मनवस्ते चतुर्दश

प्रथमः सांप्रतस्तेषां कल्पोऽयं वर्तते द्विजाः। यस्मिन्स्वायंभुवाद्यास्तु मनवस्ते चतुर्दश॥

Verse 111

अतीता वर्तमानाश् च भविष्या ये च वै पुनः तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता

अतीतैर्वर्तमानैश्च भविष्यद्भिश्च भूभुजैः । इयं पृथिवी समस्ता सप्तद्वीपा सपर्वता क्रमशः परिरक्षिता परिपालिता च ॥

Verse 112

पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या महेश्वरैः प्रजाभिस्तपसा चैव तेषां शृणुत विस्तरम्

पूर्णं युगसहस्रं वै महेश्वरैः परिपालितम् । प्रजाश्च तपसा चैव संवर्धिताः; तेषां विस्तरं शृणुत ॥

Verse 113

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च कथितानि भविष्यन्ति कल्पः कल्पेन चैव हि

मन्वन्तरैककथने सर्वाण्यन्तराण्यपि सूचितानि । कल्पैककथने चैव कल्पस्वरूपं प्रकाशते; एवं पतेः शिवस्य लयतालाधिपतेः कालचक्रं पुनरावर्तते ॥

Verse 114

अतीतानि च कल्पानि सोदर्काणि सहान्वयैः अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता

अतीतानि च कल्पानि सोदर्काणि सहान्वयैः । अनागतेषु तद्वच्च विवेकिना तर्को विधेयः ॥

Verse 115

स्ंन्द्फ़्लुत् आपो ह्यग्रे समभवन् नष्टे च पृथिवीतले शान्ततारैकनीरे ऽस्मिन् न प्राज्ञायत किंचन

आपो ह्यग्रे समभवन् प्लाविताः सर्वतो दिशः । नष्टे च पृथिवीतले शान्तेऽस्मिन्नेकनीरे तदा न किञ्चन प्राज्ञायत ॥

Verse 116

एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे तदा भवति वै ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे । तदा भवति वै ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥

Verse 117

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस् त्वतीन्द्रियः ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस् त्वतीन्द्रियः । ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा ॥

Verse 118

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमुदैक्षत इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति

सत्त्वोद्रेकात् प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमुदैक्षत । इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति ॥

Verse 119

आपो नाराश् च सूनव इत्यपां नाम शुश्रुमः आपूर्य ताभिर् अयनं कृतवानात्मनो यतः

आपो नाराश् च सूनव इत्यपां नाम शुश्रुमः । आपूर्य ताभिर् अयनं कृतवानात्मनो यतः ॥

Verse 120

अप्सु शेते यतस्तस्मात् ततो नारायणः स्मृतः चतुर्युगसहस्रस्य नैशं कालम् उपास्यतः

अप्सु शेते यतस्तस्मात् ततो नारायणः स्मृतः । चतुर्युगसहस्रस्य नैशं कालम् उपास्यतः ॥

Verse 121

शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात् ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा समाचरत्

शर्वर्यन्ते सर्गकारणात् प्रकृतिः ब्रह्मत्वं प्राकुरुत। तस्मिन् सलिले ब्रह्मा वायुर्भूत्वा समाचरत्॥

Verse 122

निशायामिव खद्योतः प्रावृट्काले ततस्तु सः एअर्थ् रिसेद् फ़्रोम् थे wअतेर् ततस् तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम्

निशायामिव खद्योतः प्रावृट्काले तथा सः। तस्मिन् सलिलेऽन्तर्गतां महीं विज्ञाय, तस्मादेव सलिलाद् मही समुत्थिता प्रादुरभवत्॥

Verse 123

अनुमानाद् असंमूढो भूमेरुद्धरणं पुनः अकरोत्स तनूमन्यां कल्पादिषु यथापुरा

अनुमानादसंमूढो भूमेरुद्धरणं पुनः। अकरोत् तनुमन्यां कल्पादिषु यथापुरा॥

Verse 124

ततो महात्मा भगवान् दिव्यरूपम् अचिन्तयत् सलिलेनाप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स तु समन्ततः

ततो महात्मा भगवान् सलिलेनाप्लुतां महीम्। दृष्ट्वा स तु समन्ततो दिव्यरूपम् अचिन्तयत्॥

Verse 125

किंनु रूपमहं कृत्वा उद्धरेयं महीमिमाम् जलक्रीडानुसदृशं वाराहं रूपमाविशत्

किं नु रूपमहं कृत्वा उद्धरेयं महीमिमाम्। जलक्रीडानुसदृशं वाराहं रूपमाविशत्॥

Verse 126

अधृष्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम् पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

अधृष्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितं शक्तिरूपं पृथिव्युद्धरणार्थाय रसातलं प्रविवेश।

Verse 127

अद्भिः संछादितां भूमिं स तामाशु प्रजापतिः उपगम्योज्जहारैनाम् आपश्चापि समाविशत्

अद्भिः संछादितां भूमिं स प्रजापतिराशु उपगम्योज्जहारैनाम्; आपश्चापि स्वस्थानं समाविशन्।

Verse 128

सामुद्रा वै समुद्रेषु नादेयाश् च नदीषु च रसातलतले मग्नां रसातलपुटे गताम्

सामुद्रा आपः समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च; रसातलतले मग्ना भूमिः रसातलपुटे गता।

Verse 129

प्रभुर्लोकहितार्थाय दंष्ट्रयाभ्युज्जहार गाम् ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः

प्रभुर्लोकहितार्थाय दंष्ट्रयाभ्युज्जहार गाम्; ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः स्थापयामास।

Verse 130

मुमोच पूर्ववद् असौ धारयित्वा धराधरः तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता

पूर्ववद् धारयित्वा धराधरः स मुमोच; तस्योपरि जलौघस्य महती पृथिवी नौरिव स्थिता।

Verse 131

तत्समा ह्युरुदेहत्वान् न मही याति संप्लवम् तत उत्क्षिप्य तां देवो जगतः स्थापनेच्छया

तस्य ह्युरुदेहत्वात् पृथिवी न मही संप्लवे निमग्ना। ततः स देवो जगतः स्थापनेच्छया तां भूमिमुत्क्षिप्य समुद्धृतवान्॥

Verse 132

पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रे ऽम्बुजेक्षणः पृथिवीं च समां कृत्वा पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन्

पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रेऽम्बुजेक्षणः। पृथिवीं च समां कृत्वा पृथिव्यां सोऽचिनोद्गिरीन्॥

Verse 133

प्राक्सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भूरिविस्तराः

प्राक्सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना। तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भूरिविस्तराः॥

Verse 134

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना तेन संहताः निषिक्ता यत्र यत्रासंस् तत्र तत्राचलाभवन्

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना तेन संहताः। निषिक्ता यत्र यत्रासंस् तत्र तत्राचलाभवन्॥

Verse 135

तदाचलत्वाद् अचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः गिरयो हि निगीर्णत्वाच् छयानत्वाच्छिलोच्चयाः

तदाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः। गिरयो हि निगीर्णत्वाच्छयानत्वाच्छिलोच्चयाः॥

Verse 136

ततस्तेषु विकीर्णेषु कोटिशो हि गिरिष्वथ विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

ततस्तेषु कोटिशो गिरिषु विकीर्णेषु, विश्वकर्मा कल्पादिषु पुनः पुनस्तान् यथाविभागं विभज्य विन्यस्यति।

Verse 137

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पुनः सो ऽथ व्यकल्पयत्

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम्, भूरादीन् चतुरो लोकान् पुनः सोऽथ व्यकल्पयत्।

Verse 138

ब्रह्मा च्रेअतेस् अनिमल्स् एत्च्। लोकान् प्रकल्पयित्वाथ प्रजासर्गं ससर्ज ह ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

लोकान् प्रकल्पयित्वाथ ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः, पश्वादीन् च ससर्ज ह।

Verse 139

ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां कल्पादिषु यथापुरा तस्याभिध्यायतः सर्गं तथा वै बुद्धिपूर्वकम्

कल्पादिषु यथापुरा तद्रूपां सृष्टिं ससर्ज; तस्याभिध्यायतः सर्गो बुद्धिपूर्वकमेव तथा प्रववृते।

Verse 140

बुद्ध्याश् च समकाले वै प्रादुर्भूतस् तमोमयः तमोमोहो महामोहस् तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः

बुद्ध्याश्च समकाले वै प्रादुर्भूतो तमोमयः; तमोमोहः महामोहस्तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः।

Verse 141

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः। पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सोऽभिमानिनः॥

Verse 142

संवृतस्तमसा चैव बीजाङ्कुरवदावृतः बहिरन्तश्चाप्रकाशस् तब्धो निःसंज्ञ एव च

संवृतस्तमसा चैव बीजाङ्कुरवदावृतः। बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तब्धो निःसंज्ञ एव च॥

Verse 143

यस्मात्तेषां वृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

यस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्दुःखानि करणानि च। तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः॥

Verse 144

मुख्यसर्गं तथाभूतं दृष्ट्वा ब्रह्मा ह्यसाधकम् अप्रसन्नमनाः सो ऽथ ततो ऽन्यं सो ह्यमन्यत

मुख्यसर्गं तथाभूतं दृष्ट्वा ब्रह्मा ह्यसाधकम्। अप्रसन्नमनाः सोऽथ ततोऽन्यं सो ह्यमन्यत॥

Verse 145

तस्याभिध्यायतश्चैव तिर्यक्स्रोता ह्यवर्तत तस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतास् ततः स्मृतः

तस्याभिध्यायतश्चैव तिर्यक्स्रोता ह्यवर्तत। तस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतास् ततः स्मृतः॥

Verse 146

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः तस्याभिध्यायतो ऽन्यं वै सात्त्विकः समवर्तत

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः। तस्याभिध्यायतोऽन्यं वै सात्त्विकः समवर्तत॥

Verse 147

ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स वै चोर्ध्वं व्यवस्थितः यस्मात्प्रवर्तते चोर्ध्वम् ऊर्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः

ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स वै चोर्ध्वं व्यवस्थितः। यस्मात्प्रवर्तते चोर्ध्वम् ऊर्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः॥

Verse 148

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश् च संवृताः प्रकाशा बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोभवाः स्मृताः

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च संवृताः। प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतोभवाः स्मृताः॥

Verse 149

ते सत्त्वस्य च योगेन सृष्टाः सत्त्वोद्भवाः स्मृताः ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै देवसर्गस्तु स स्मृतः

ते सत्त्वस्य च योगेन सृष्टाः सत्त्वोद्भवाः स्मृताः। ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै देवसर्गस्तु स स्मृतः॥

Verse 150

प्रकाशाद् बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः ते ऊर्ध्वस्रोतसो ज्ञेयास् तुष्टात्मानो बुधैः स्मृताः

प्रकाशाद् बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः। ते ऊर्ध्वस्रोतसो ज्ञेयास्तुष्टात्मानो बुधैः स्मृताः॥

Verse 151

ऊर्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु वरदः प्रभुः प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं सो ऽभ्यमन्यत

ऊर्ध्वस्रोतःसु देवेषु सृष्टेषु वरदो प्रभुः ब्रह्मा प्रीतिमानभवत्; ततः स अन्यं सर्गं स्रष्टुमभ्यमन्यत्।

Verse 152

ससर्ज सर्गमन्यं हि साधकं प्रभुरीश्वरः ततो ऽभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

ससर्ज सर्गमन्यं हि साधकं प्रभुरीश्वरः; ततोऽभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा प्रादुरभवन्।

Verse 153

प्रादुरासीत्तदा व्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतास्तु साधकः यस्माद् अर्वाङ्न्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते

प्रादुरासीत्तदा व्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतास्तु साधकः; यस्मादर्वाङ्न्यवर्तन्त ततोऽर्वाक्स्रोतसस्तु ते।

Verse 154

ते च प्रकाशबहुलास् तमःपृक्ता रजो ऽधिकाः तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश् च कारिणः

ते च प्रकाशबहुलास्तमःपृक्ता रजोऽधिकाः; तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः।

Verse 155

संवृता बहिरन्तश् च मनुष्याः साधकाश् च ते

संवृता बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते।

Verse 156

लक्षणैस्तारकाद्यैस्ते ह्य् अष्टधा तु व्यवस्थिताः

तारकादिलक्षणैः स्वस्वविशेषचिह्नैः ते हि अष्टधा एव व्यवस्थिताः।

Verse 157

सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्मिणः इत्येष तैजसः सर्गो ह्य् अर्वाक्स्रोतःप्रकीर्तितः

सिद्धात्मानः इति ते मनुष्याः गन्धर्वसहधर्मिणः। एष एव तैजसः सर्गः अर्वाक्स्रोतः इति प्रकीर्तितः।

Verse 158

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश् चतुर्धा तु व्यवस्थितः विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध्या तुष्ट्या तथैव च

पञ्चमः अनुग्रहसर्गः चतुर्धा व्यवस्थितः—विपर्ययेण, शक्त्या, सिद्ध्या, तथा तुष्ट्या च।

Verse 159

स्थावरेषु विपर्यासस् तिर्यग्योनिषु शक्तितः सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु ऋषिदेवेषु कृत्स्नशः

स्थावरेषु विपर्यासः, तिर्यग्योनिषु शक्तितः। मनुष्येषु तु सिद्धात्मा, ऋषिदेवेषु कृत्स्नशः।

Verse 160

इत्येष प्राकृतः सर्गो वैकृतो नवमः स्मृतः भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

इति एष प्राकृतः सर्गः; वैकृतः नवमः स्मृतः। भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते।

Verse 161

निवृत्तं वर्तमानं च तेषां जानन्ति वै पुनः भूतादिकानां भूतानां सप्तमः सर्ग एव च

निवृत्तं वर्तमानं च तेषां ते पुनरेव वै जानन्ति। भूतादिकानां भूतानां सप्तमः सर्ग एव च॥

Verse 162

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः स्वादनाश् चाप्यशीलाश् च ज्ञेया भूतादिकाश् च ते

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरता पुनः। स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते॥

Verse 163

विपर्ययेण भूतादिर् अशक्त्या च व्यवस्थितः प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणः स्मृतः

विपर्ययेण भूतादिरशक्त्या च व्यवस्थितः। प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणः स्मृतः॥

Verse 164

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते। वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः॥

Verse 165

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः मुख्यसर्गश्चतुर्थश् च मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः। मुख्यसर्गश्चतुर्थश्च मुख्या वै स्थावराः स्मृताः॥

Verse 166

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश् च सः

ततः परं सप्तमः सर्गोऽर्वाक्स्रोतसां नाम मानुषः। अष्टमोऽनुग्रहसर्गः स सात्त्विकस्तामसश्च सः॥

Verse 167

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः। प्राकृतवैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः॥

Verse 168

अबुद्धिपूर्वकाः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते षट् पुनर्ब्रह्मणस्तु ते

अबुद्धिपूर्वकाः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः। बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते षट् पुनर्ब्रह्मणस्तु ते॥

Verse 169

विस्तरानुग्रहः सर्गः कीर्त्यमानो निबोधत चतुर्धावस्थितः सो ऽथ सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

विस्तरानुग्रहः सर्गः कीर्त्यमानो निबोधत। चतुर्धावस्थितः सोऽथ सर्वभूतेषु कृत्स्नशः॥

Verse 170

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश् च नव स्मृताः परस्परानुरक्ताश् च कारणैश् च बुधैः स्मृताः

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः। परस्परानुरक्ताश्च कारणैश्च बुधैः स्मृताः॥

Verse 171

ब्रह्माऽस् सोन्स् अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ

आदौ ब्रह्मा वै स्वमानससङ्कल्पसमाः पुत्रान् ससर्ज—ऋभुं सनत्कुमारं च। तौ द्वावूर्ध्वरेतसौ, ब्रह्मचर्येणोर्ध्वगतेन तेजः संरक्ष्य स्थितौ।

Verse 172

पूर्वोत्पन्नौ पुरा तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ

पूर्वोत्पन्नौ पुरा तौ सर्वेषामपि पूर्वजौ। व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ स्थितौ।

Verse 173

तौ वाराहे तु भूर्लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ तावुभौ मोक्षकर्माणाव् आरोप्यात्मानमात्मनि

तौ वाराहे तु भूर्लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ। तावुभौ मोक्षकर्माणावारोप्यात्मानमात्मनि।

Verse 174

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमारः स इहोच्यते

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितः। यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमारः स इहोच्यते।

Verse 175

तस्मात् सनत्कुमारेति नामास्येह प्रकीर्तितम् सनन्दं सनकं चैव विद्वांसं च सनातनम्

तस्मात् सनत्कुमारेति नामास्येह प्रकीर्तितम्। सनन्दं सनकं चैव विद्वांसं च सनातनम्।

Verse 176

विज्ञानेन निवृत्तास्ते व्यवर्तन्त महौजसः संबुद्धाश्चैव नानात्वे अप्रवृत्ताश् च योगिनः

विज्ञानेन निवृत्तास्ते महौजसो योगिनः संसारप्रवृत्तिं व्यावर्तन्त। नानात्वे संबुद्धाः सन्तो भेदानुभवमार्गे न प्रववृते; पशोः पतिं श्रीशिवं प्रति नयने सिद्धमार्गे प्रतिष्ठिताः।

Verse 177

असृष्ट्वैव प्रजासर्गं प्रतिसर्गं गताः पुनः ततस्तेषु व्यतीतेषु ततो ऽन्यान् साधकान् सुतान्

प्रजासर्गं न सृष्ट्वैव ते पुनः प्रतिसर्गचक्रं गताः। तेषु व्यतीतेषु ततः स अन्यान् साधकान् सुतान् सृष्टवान्, सृष्टिकार्ये योग्यांश्च।

Verse 178

मानसानसृजद्ब्रह्मा पुनः स्थानाभिमानिनः आ भूतसम्प्लवावस्था यैरियं विधृता मही

ततः ब्रह्मा पुनर्मानससृष्ट्या स्थानाभिमानिनो देवतान् असृजत्। यैः भूतसम्प्लवावस्थापर्यन्तं इयं मही विधृता धार्यते।

Verse 179

आपो ऽग्निं पृथिवीं वायुम् अन्तरिक्षं दिवं तथा समुद्रांश् च नदीश्चैव तथा शैलवनस्पतीन्

आपोऽग्निं पृथिवीं वायुमन्तरिक्षं दिवं तथा। समुद्रांश्च नदीश्चैव शैलवनस्पतींस्तथा॥

Verse 180

ओषधीनां तथात्मानो वल्लीनां वृक्षवीरुधाम् लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहान्

ओषधीनां तथात्मानो वल्लीनां वृक्षवीरुधाम्। लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहान्॥

Verse 181

अर्धमासांश् च मासांश् च अयनाब्दयुगानि च स्थानाभिमानिनः सर्वे स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

अर्धमासाः मासाश्च अयनानि अब्दाः युगानि च—एतेषां सर्वेषां स्थानाभिमानिनो देवाः सन्ति। तस्मात् ते तेषां स्थानानामेव नामभिः स्थानाख्याः स्मृताः॥

Verse 182

ब्रह्मऽस् एलेवेन् सोन्स् देवानृषींश् च महतो गदतस्तान् निबोधत मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

महतो ब्रह्मणो वचनं निबोधत शृणुत च—तस्य मनसः प्रसूताः एकादश पुत्राः, देवा ऋषयश्च; मरीचिं भृगुमङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुं चादीन्॥

Verse 183

दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मानसान् नव नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः

दक्षमत्रिं वसिष्ठं च स मनसा नव ससर्ज। एते नव मानसा ब्रह्माण इति पुराणे निश्चयं गताः॥

Verse 184

तेषां ब्रह्मात्मकानां वै सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् स्थानानि कल्पयामास पूर्ववत्पद्मसंभवः

तेषां ब्रह्मात्मकानां सर्वेषां ब्रह्मवादिनां पद्मसम्भवः पूर्ववत् स्थानानि सम्यक् कल्पयामास नियोजयामास च॥

Verse 185

ततो ऽसृजच्च संकल्पं धर्मं चैव सुखावहम् सो ऽसृजद् व्यवसायात्तु धर्मं देवो महेश्वरः

ततो महेश्वरो देवः संकल्पं ससृजे, सुखावहं धर्मं च। स एव व्यवसायात् धर्मं ससर्ज—महादेवः॥

Verse 186

संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः मानसश् च रुचिर्नाम विजज्ञे ब्रह्मणः प्रभोः

सङ्कल्पादेव सर्वलोकपितामहः प्रजापतिः ब्रह्मा ‘सङ्कल्प’नामानं सुतं ससर्ज; तस्मिन्मानसप्रसवे च ‘रुचि’नामानं मनोजं प्रजां विजज्ञे प्रभुः।

Verse 187

प्राणाद्ब्रह्मासृजद्दक्षं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् भृगुस्तु हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलजन्मनः

प्राणाद्ब्रह्मा दक्षं ससर्ज, चक्षुर्भ्यां मरीचिं व्यजिज्ञपत्। हृदयात् सलिलजन्मा महर्षिर्भृगुः समभवत्; एवं सृष्टेः क्रमो व्यवस्थितोऽभवत्।

Verse 188

शिरसो ऽङ्गिरसश्चैव श्रोत्रादत्रिं तथासृजत् पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यानाच्च पुलहं पुनः

शिरसाऽङ्गिरसं ससर्ज, श्रोत्रादत्रिं तथैव व्यजिज्ञपत्। उदानात् पुलस्त्यं, व्यानात् पुनः पुलहं ब्रह्मा समसृजत्।

Verse 189

समानजो वसिष्ठश् च अपानान्निर्ममे क्रतुम् इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा दिव्या एकादशा स्मृताः

समानजः वसिष्ठश्च, अपानात् क्रतुं निर्ममे। इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा दिव्या एकादश स्मृताः।

Verse 190

धर्मादयः प्रथमजाः सर्वे ते ब्रह्मणः सुताः भृग्वादयस्तु ते सृष्टा नवैते ब्रह्मवादिनः

धर्मादयः प्रथमजाः सर्वे ते ब्रह्मणः सुताः। भृग्वादयस्तु पश्चात् सृष्टा नवैते ब्रह्मवादिनः।

Verse 191

गृहमेधिनः पुराणास् ते धर्मस् तैः सम्प्रवर्तितः तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः

गृहमेधिनः पुराणास्ते धर्मप्रवृत्तिं समारभ्य तैः सम्प्रवर्तितः। तेषां द्वादश वंशा दिव्या देवगुणसमन्विताः॥

Verse 192

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिर् अलंकृताः ऋभु, सनत्कुमार ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलंकृताः। ऋभुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ॥

Verse 193

पूर्वोत्पन्नौ परं तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ

पूर्वोत्पन्नौ परं तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ। व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ॥

Verse 194

विराजेतामुभौ लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ तावुभौ योगकर्माणाव् आरोप्यात्मानम् आत्मनि

विराजेतामुभौ लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ। तावुभौ योगकर्माणावारोप्यात्मानमात्मनि॥

Verse 195

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ यथोत्पन्नः स एवेह कुमारः स इहोच्यते

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितः। यथोत्पन्नः स एवेह कुमारः स इहोच्यते॥

Verse 196

तस्मात्सनत्कुमारेति नामास्येह प्रतिष्ठितम् ततो ऽभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः

तस्मादिहास्य नाम ‘सनत्कुमार’ इति प्रतिष्ठितम्। ततः स अभिध्यायमानः सन् तस्मादेव मानसाः प्रजाः समजायन्त॥

Verse 197

तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः

तस्य धीमतः शरीरसमुत्पन्नैः कार्यैः तैः कारणैश्च सह। तस्य गात्रेभ्यः क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त पाशवः॥

Verse 198

ततो देवासुरपितॄन् मानुषांश् च चतुष्टयम् सिसृक्षुर् अम्भांस्येतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत्

ततो देवासुरपितॄन् मानुषांश्च चतुष्टयम्। सिसृक्षुरम्भांसि एतानि स्वमात्मानमयूयुजत्॥

Verse 199

ततस्तु युञ्जतस्तस्य तमोमात्रसमुद्भवम् समभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नेन प्रजापतेः

ततस्तु युञ्जतस्तस्य प्रयत्नेन प्रजापतेः। सर्गमभिध्यायतस्तमोमात्रसमुद्भवम्॥

Verse 200

ततो ऽस्य जघनात्पूर्वम् असुरा जज्ञिरे सुताः असुर:: निरुक्ति असुः प्राणः स्मृतो विप्रास् तज्जन्मानस् ततो ऽसुराः

ततोऽस्य जघनात्पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः। ‘असु’ः प्राणः स्मृतो विप्रास्तज्जन्मानस्ततोऽसुराः॥