Adhyaya 46
सप्तद्वीप-सप्तसमुद्र-वर्णनम् तथा प्रियव्रतवंश-राज्यविभागः
अस्मिन्नध्याये सूतरॊमहर्षणः पृथिव्याः सप्तद्वीपान्—जम्बू-प्लक्ष-शाल्मलि-कुश-क्रौञ्च-शाक-पुष्करान्—तथा तेषां परितः सप्तसमुद्रान्—क्षार-इक्षुरस-सुरा-घृत-दधि-क्षीर-स्वादून्—क्रमेण वर्णयति। भूगोलवर्णनस्य मध्ये शिवः ‘जलरूपी भवः’ इति सर्वेषु समुद्रेषु सगणः क्रीडन् जगदाधारत्वं प्रकाशयति। क्षीरसागरप्रसङ्गे हरिः शिवज्ञानधिया योगनिद्रया शेते; तस्य सुप्ति-प्रबोधाभ्यां जगतः सुप्ति-प्रबोधौ सूच्येते, सृष्टि-स्थिति-लयाश्च देवदेवप्रसादाधीनाः इति निष्कर्षः। अनन्तरं प्रियव्रतस्य पुत्रान् (आग्नीध्रादीन्) द्वीपाधिपतीन् कृत्वा द्वीप-देश-वर्षाणि नामतः विभाग्यन्ते, शाक-क्रौञ्च-कुश-शाल्मलि-प्लक्षादिषु जनपदानां पुत्रविभागेन निर्देशः क्रियते। पञ्चद्वीपेषु वर्णाश्रमधर्मस्य सामान्यत्वं, रुद्रार्चनपरायणता, प्रजापति-रुद्रसम्बन्धेन प्रजासृष्टिश्च सूच्यते, येन परेषु अध्यायेषु विस्तृतभूवर्णन-पाताललोकप्रसङ्गस्य आधारः निर्मीयते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पातालवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच सप्तद्वीपा तथा पृथ्वी नदीपर्वतसंकुला समुद्रैः सप्तभिश्चैव सर्वतः समलंकृता
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पातालवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच—सप्तद्वीपा तथा पृथ्वी नदीपर्वतसंकुला। समुद्रैः सप्तभिश्चैव सर्वतः समलंकृता॥
Verse 2
जम्बूः प्लक्षः शाल्मलिश् च कुशः क्रौञ्चस्तथैव च शाकः पुष्करनामा च द्वीपास्त्वभ्यन्तरे क्रमात्
जम्बूः प्लक्षः शाल्मलिश्च कुशः क्रौञ्चस्तथैव च। शाकः पुष्करनामा च द्वीपास्त्वभ्यन्तरे क्रमात्॥
Verse 3
सप्तद्वीपेषु सर्वेषु साम्बः सर्वगणैर्वृतः नानावेषधरो भूत्वा सान्निध्यं कुरुते हरः
सप्तद्वीपेषु सर्वेषु साम्बः सर्वगणैर्वृतः । नानावेषधरो भूत्वा सान्निध्यं कुरुते हरः ॥
Verse 4
क्षारोदेक्षुरसोदश् च सुरोदश् च घृतोदधिः दध्यर्णवश् च क्षीरोदः स्वादूदश्चाप्यनुक्रमात्
क्षारोद इक्षुरसोदश्च सुरोदश्च घृतोदधिः । दध्यर्णवश्च क्षीरोदः स्वादूदश्चाप्यनुक्रमात् ॥
Verse 5
समुद्रेष्विह सर्वेषु सर्वदा सगणः शिवः जलरूपी भवः श्रीमान् क्रीडते चोर्मिबाहुभिः
समुद्रेष्विह सर्वेषु सर्वदा सगणः शिवः । जलरूपी भवः श्रीमान् क्रीडते चोर्मिबाहुभिः ॥
Verse 6
क्षीरार्णवामृतमिव सदा क्षीरार्णवे हरिः शेते शिवज्ञानधिया साक्षाद्वै योगनिद्रया
क्षीरार्णवामृतमिव सदा क्षीरार्णवे हरिः । शेते शिवज्ञानधिया साक्षाद्वै योगनिद्रया ॥
Verse 7
यदा प्रबुद्धो भगवान् प्रबुद्धमखिलं जगत् यदा सुप्तस्तदा सुप्तं तन्मयं च चराचरम्
यदा प्रबुद्धो भगवान् प्रबुद्धमखिलं जगत् । यदा सुप्तस्तदा सुप्तं तन्मयं च चराचरम् ॥
Verse 8
तेनैव सृष्टमखिलं धृतं रक्षितमेव च संहृतं देवदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः
तेनैव सृष्टमखिलं धृतं रक्षितमेव च । संहृतं देवदेवस्य प्रसादात् परमेष्ठिनः ॥
Verse 9
सुषेणा इति विख्याता यजन्ते पुरुषर्षभम् अनिरुद्धं मुनिश्रेष्ठाः शङ्खचक्रगदाधरम्
सुषेणा इति विख्याता यजन्ते पुरुषर्षभम् । अनिरुद्धं मुनिश्रेष्ठाः शङ्खचक्रगदाधरम् ॥
Verse 10
ये चानिरुद्धं पुरुषं ध्यायन्त्यात्मविदां वराः नारायणसमाः सर्वे सर्वसंपत्समन्विताः
ये चानिरुद्धं पुरुषं ध्यायन्त्यात्मविदां वराः । नारायणसमाः सर्वे सर्वसंपत्समन्विताः ॥
Verse 11
सनन्दनश् च भगवान् सनकश् च सनातनः वालखिल्याश् च सिद्धाश् च मित्रावरुणकौ तथा
सनन्दनश् च भगवान् सनकश् च सनातनः । वालखिल्याश् च सिद्धाश् च मित्रावरुणकौ तथा ॥
Verse 12
यजन्ति सततं तत्र विश्वस्य प्रभवं हरिम् सप्तद्वीपेषु तिष्ठन्ति नानाशृङ्गा महोदयाः
यजन्ति सततं तत्र विश्वस्य प्रभवं हरिम् । सप्तद्वीपेषु तिष्ठन्ति नानाशृङ्गा महोदयाः ॥
Verse 13
आसमुद्रायताः केचिद् गिरयो गह्वरैस् तथा धरायाः पतयश्चासन् बहवः कालगौरवात्
केचिद् गिरयः समुद्रपर्यन्तं विस्तीर्णाः; केचिद् तु महागह्वरैः विवृताः। कालस्य गाम्भीर्यप्रभावात् बहवोऽपि धरायाः पतयः समभवन्।
Verse 14
सामर्थ्यात्परमेशानाः क्रौञ्चारेर्जनकात्प्रभोः मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह
परमेश्वरस्य प्रभोः सामर्थ्यात्—क्रौञ्चारेरपि जनकस्य—इह सर्वेषु मन्वन्तरेषु अतीतेष्वनागतेषु च एषा व्यवस्था प्रवर्तते।
Verse 15
प्रवक्ष्यामि धरेशान् वो वक्ष्ये स्वायंभुवे ऽन्तरे मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु च
धरेशान् वो प्रवक्ष्यामि; स्वायंभुवेऽन्तरे वक्ष्ये, तथा सर्वेषु मन्वन्तरेषु अतीतेष्वनागतेषु च।
Verse 16
तुल्याभिमानिनश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः स्वायंभुवस्य च मनोः पौत्रास्त्वासन्महाबलाः
सर्वे तुल्याभिमानिनश्चैव तुल्यप्रयोजनाः; स्वायंभुवमनोर् महाबलाः पौत्रा आसन्।
Verse 17
प्रियव्रतात्मजा वीरास् ते दशेह प्रकीर्तिताः आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश् च मेधा मेधातिथिर्वसुः
प्रियव्रतात्मजा वीरा दशैतेह प्रकीर्तिताः—आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः च। एषा वंशगणना पतिना सर्वभूताधिपेन, पाशबद्धपशून् नियच्छता, सृष्टिक्रमस्य भागः।
Verse 18
ज्योतिष्मान्द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान्
ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनश्च तथा सुतः प्रियव्रतः—एते सप्त सप्तसु पार्थिवविभागेषु तान् सप्त पार्थिवान् अभ्यषिञ्चत्, धर्मस्य यज्ञव्रतस्य च शिवपतिपरायणस्य सुव्यवस्थां स्थापयन्।
Verse 19
जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे आग्नीध्रं सुमहाबलम् प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः
जम्बूद्वीपेश्वरं सुमहाबलम् आग्नीध्रं चक्रे; तेनैव प्लक्षद्वीपेश्वरः मेधातिथिः कृतः।
Verse 20
शाल्मलेश् च वपुष्मन्तं राजानमभिषिक्तवान् ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान्नृपः
शाल्मलेद्वीपे वपुष्मन्तं राजानम् अभिषिक्तवान्; कुशद्वीपे च ज्योतिष्मन्तं नृपो राजानं कृतवान्।
Verse 21
द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत् शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः
क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमन्तं राजानं समादिशत्; शाकद्वीपेश्वरं च हव्यं प्रियव्रतः चक्रे।
Verse 22
पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं चापि सुव्रताः पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतो ऽभवत्
पुष्कराधिपतिं सवनं सुव्रताः चक्रुः; पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतोऽभवत्।
Verse 23
धातकी चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः
धातकी चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ। महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः॥
Verse 24
नाम्ना तु धातकेश्चैव धातकीखण्डमुच्यते हव्यो ऽप्यजनयत् पुत्राञ् छाकद्वीपेश्वरः प्रभुः
नाम्ना तु धातकेश्चैव धातकीखण्डमुच्यते। हव्योऽप्यजनयत् पुत्राञ् छाकद्वीपेश्वरः प्रभुः॥
Verse 25
जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीचकम् कुसुमोत्तरमोदाकी सप्तमस्तु महाद्रुमः
जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीचकम्। कुसुमोत्तरमोदाकी सप्तमस्तु महाद्रुमः॥
Verse 26
अलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्
अलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते। कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्॥
Verse 27
सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य कीर्त्यते मणीचकं चतुर्थं तु माणीचकमिहोच्यते
सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य कीर्त्यते। मणीचकं चतुर्थं तु माणीचकमिहोच्यते॥
Verse 28
कुसुमोत्तरस्य वै वर्षं पञ्चमं कुसुमोत्तरम् मोदकं चापि मोदाकेर् वर्षं षष्ठं प्रकीर्तितम्
कुसुमोत्तरस्य वै वर्षं पञ्चमं कुसुमोत्तरम्। मोदकं चापि मोदाकेर् वर्षं षष्ठं प्रकीर्तितम्॥
Verse 29
महाद्रुमस्य नाम्ना तु सप्तमं तन्महाद्रुमम् तेषां तु नामभिस्तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै
महाद्रुमस्य नाम्ना तु सप्तमं तन्महाद्रुमम्। तेषां तु नामभिस्तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै॥
Verse 30
क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रा द्युतिमतस्तु वै कुशलो मनुगश्चोष्णः पीवरश्चान्धकारकः
क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रा द्युतिमतस्तु वै। कुशलो मनुगश्चोष्णः पीवरश्चान्धकारकः॥
Verse 31
मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै तेषां स्वनामभिर् देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः
मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै। तेषां स्वनामभिर् देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः॥
Verse 32
कुशलदेशः कुशले मनुगस्य मनोनुगः उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पीवरः पीवरस्य च
कुशलदेशः कुशले मनुगस्य मनोनुगः। उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पीवरः पीवरस्य च॥
Verse 33
अन्धकारस्य कथितो देशो नाम्नान्धकारकः मुनेर्देशो मुनिः प्रोक्तो दुन्दुभेर् दुन्दुभिः स्मृतः
अन्धकारसम्बद्धो देशो नाम्ना ‘अन्धकारकः’ इति कथितः। मुनेः सम्बन्धी देशः ‘मुनिः’ इति प्रोक्तः; दुन्दुभेः सम्बन्धी तु ‘दुन्दुभिः’ इति स्मृतः॥
Verse 34
एते जनपदाः सप्त क्रौञ्चद्वीपेषु भास्वराः ज्योतिष्मन्तः कुशद्वीपे सप्त चासन्महौजसः
एते सप्त जनपदाः क्रौञ्चद्वीपे भास्वराः ज्योतिष्मन्तः प्रकीर्तिताः। कुशद्वीपेऽपि सप्तैव जनपदाः महौजसोऽभवन्॥
Verse 35
उद्भिदो वेणुमांश्चैव द्वैरथो लवणो धृतिः षष्ठः प्रभाकरश्चापि सप्तमः कपिलः स्मृतः
उद्भिदो वेणुमांश्चैव द्वैरथो लवणो धृतिः। षष्ठः प्रभाकरश्चापि सप्तमः कपिलः स्मृतः॥
Verse 36
उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् तृतीयं द्वैरथं चैव चतुर्थं लवणं स्मृतम्
उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्। तृतीयं द्वैरथं चैव चतुर्थं लवणं स्मृतम्॥
Verse 37
पञ्चमं धृतिमत् षष्ठं प्रभाकरम् अनुत्तमम् सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्तितम्
पञ्चमं धृतिमत् षष्ठं प्रभाकरम् अनुत्तमम्। सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्तितम्॥
Verse 38
शाल्मलस्येश्वराः सप्त सुतास्ते वै वपुष्मतः श्वेतश् च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस् तथा
शाल्मलीवृक्षस्य सप्तेश्वराः सन्ति; ते वपुष्मतः पुत्रा एव—श्वेतः हरितश्च जीमूतः रोहितश्च तथा।
Verse 39
वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभः सप्तमस् तथा श्वेतस्य देशः श्वेतस्तु हरितस्य च हारितः
वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभः सप्तमस्तथा। श्वेतस्य देशः श्वेतो नाम, हरितस्य तु हारितः॥
Verse 40
जीमूतस्य च जीमूतो रोहितस्य च रोहितः वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्य च मानसः
जीमूतस्य च जीमूतो रोहितस्य च रोहितः। वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्य च मानसः॥
Verse 41
सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्त वै देशलाञ्छकाः प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपादनन्तरम्
सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्त वै देशलाञ्छकाः। प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपादनन्तरम्॥
Verse 42
सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां सप्तवर्षाणि तानि वै
सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः। ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां सप्तवर्षाणि तानि वै॥
Verse 43
तस्माच्छान्तभयाच्चैव शिशिरस्तु सुखोदयः आनन्दश् च शिवश्चैव क्षेमकश् च ध्रुवस् तथा
तस्मात् स शान्तभय इति च शिशिरः सुखोदयकरः। स एव आनन्दः स एव शिवः क्षेमकः ध्रुवश्च अव्ययः पतिः॥
Verse 44
तानि तेषां तु नामानि सप्तवर्षाणि भागशः निवेशितानि तैस्तानि पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे
तानि तेषां तु नामानि सप्त वर्षाणि भागशः। तैः पूर्वं स्वायम्भुवेऽन्तरे नियतक्रमेण निवेशितानि॥
Verse 45
मेधातिथेस्तु पुत्रैस्तैः प्लक्षद्वीपनिवासिभिः वर्णाश्रमाचारयुताः प्रजास्तत्र निवेशिताः
मेधातिथेस्तु पुत्रैस्तैः प्लक्षद्वीपनिवासिभिः। वर्णाश्रमाचारयुताः प्रजास्तत्र निवेशिताः॥
Verse 46
प्लक्षद्वीपादिवर्षेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभागशः
प्लक्षद्वीपादिवर्षेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै। ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभागशः॥
Verse 47
सुखमायुः स्वरूपं च बलं धर्मो द्विजोत्तमाः पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधारणं स्मृतम्
सुखमायुः स्वरूपं च बलं धर्मो द्विजोत्तमाः। पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधारणं स्मृतम्॥
Verse 48
रुद्रार्चनरता नित्यं महेश्वरपरायणाः अन्ये च पुष्करद्वीपे प्रजाताश् च प्रजेश्वराः
रुद्रार्चनरता नित्यं महेश्वरपरायणाः। अन्ये च पुष्करद्वीपे प्रजाताश्च प्रजेश्वराः॥
Verse 49
प्रजापतेश् च रुद्रस्य भावामृतसुखोत्कटाः
प्रजापतेश्च रुद्रस्य भावामृतसुखोत्कटाः। (भावा) कथ्यन्ते सम्बन्धेन प्रजापतिसमाश्रिताः॥
Frequently Asked Questions
The dvipas are Jambu, Plaksha, Shalmali, Kusha, Krauncha, Shaka, and Pushkara; the surrounding oceans are described क्रमशः as Kshara, Ikshurasa, Sura, Ghrita, Dadhi, Kshira, and Svadu (fresh-water).
It states that Shiva, accompanied by his ganas, is present in all oceans as ‘Jala-rupi Bhava’—a theological framing that the cosmos is pervaded and sustained by Shiva, not merely a physical geography.
The text links Vishnu’s Yoga Nidra to ‘Shiva-jnana-dhi’ and uses the sleep/awakening motif to teach that cosmic manifestation (jagat) follows divine will—ultimately under the grace and sovereignty of the Devadeva.
The chapter notes the establishment of praja communities aligned with Varna-ashrama conduct, and highlights Rudra-archana (worship of Rudra/Shiva) and Maheshvara-parayanata (exclusive devotion to Shiva) as a prevailing orientation.