Adhyaya 7
प्रसाद-ज्ञान-योग-मोक्षक्रमः तथा व्यास-रुद्रावतार-मन्वन्तर-परम्परा
सूतोऽत्र शङ्करस्य आद्यं माहात्म्यं रहस्यरूपेण प्रकाशयति—योगिनोऽष्टसाधनसम्पन्ना दयादिगुणयुक्ताश्च स्युः, तथापि कर्मफलात् स्वर्गनरकप्राप्तिः भवति। निर्णायकः क्रमः—प्रसादः→ज्ञानम्→योगः→मोक्षः—इति, शिवप्रसाद एव मुक्तेः प्रेरकः। ऋषयः पृच्छन्ति—चिन्तारहितः शिवः कथं प्रसादं ददाति, योगमार्गे कदा स उदेति? रोमहरषणः वंशकालपरम्परया उत्तरं निरूपयन् द्वापरेषु व्यासावतारान्, कलौ रुद्रस्य योगाचार्यावतारान् तेषां शिष्यान् च सर्वावर्तेषु निर्दिशति। वराहकल्पे मन्वन्तराणि अपि गणयित्वा, सर्वे भूताः पशवः, शिवः पशुपतिरिति प्रतिपाद्य, रुद्रोक्तं पाशुपतयोगं उच्चनीचसिद्धि-प्राप्त्यै अन्ते मोक्षाय च साधनं दर्शयति; अनन्तरं प्रसाद-दीक्षा-शैवयोगविधीनां विस्तराय भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि भवस्यामिततेजसः प्रभावं शंकरस्याद्यं संक्षेपात्सर्वदर्शिनः
सूत उवाच—भवस्यामिततेजसः शंकरस्याद्यं प्रभावं रहस्यं वः संक्षेपात् प्रवक्ष्यामि, सर्वदर्शिनः।
Verse 2
योगिनः सर्वतत्त्वज्ञाः परं वैराग्यमास्थिताः
योगिनः सर्वतत्त्वज्ञाः परं वैराग्यमास्थिताः; पाशं परित्यज्य पतौ परायणाः सन्ति।
Verse 3
प्राणायामादिभिश्चाष्टसाधनैः सहचारिणः
प्राणायामादिभिरष्टसाधनैः सहचारिणः पाशुपते मार्गे स्थिराः सन्तः पाशबद्धं पशुं मोचयितुं पतिं शिवं प्रति प्रयान्ति।
Verse 4
करुणादिगुणोपेताः कृत्वापि विविधानि ते कर्माणि नरकं स्वर्गं गच्छन्त्येव स्वकर्मणा
करुणादिगुणोपेताः सन्तोऽपि विविधकर्माणि कृत्वा स्वकर्मप्रेरिताः नरकं स्वर्गं च गच्छन्त्येव; पाशबलात् पशुः फलचक्रे भ्रमति यावत् पतिं शिवं प्रति निवर्तते।
Verse 5
प्रसादाज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते योगेन जायते मुक्तिः प्रसादादखिलं ततः
प्रसादाज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते। योगेन जायते मुक्तिः प्रसादादखिलं ततः॥
Verse 6
ऋषय ऊचुः प्रसादाद् यदि विज्ञानं स्वरूपं वक्तुमर्हसि दिव्यं माहेश्वरं चैव योगं योगविदां वर
ऋषय ऊचुः—प्रसादाद् यदि विज्ञानं स्वरूपं वक्तुमर्हसि, दिव्यं माहेश्वरं चैव योगं योगविदां वर।
Verse 7
कथं करोति भगवान् चिन्तया रहितः शिवः प्रसादं योगमार्गेण कस्मिन्काले नृणां विभुः
कथं करोति भगवान् चिन्तया रहितः शिवः प्रसादं योगमार्गेण, कस्मिन्काले नृणां विभुः?
Verse 8
रोमहर्षण उवाच देवानां च ऋषीणां च पितॄणां संनिधौ पुरा शैलादिना तु कथितं शृण्वन्तु ब्रह्मसूनवे
रोमहर्षण उवाच—देवानां ऋषीणां च पितॄणां संनिधौ पुरा शैलादिना यत् प्रोक्तं तदिदानीं ब्रह्मसूनवे शृण्वन्तु।
Verse 9
व्यासावताराणि तथा द्वापरान्ते च सुव्रताः योगाचार्यावताराणि तथा तिष्ये तु शूलिनः
द्वापरान्ते सुव्रताः, व्यासावतारान् स प्रादुर्भवति; तिष्ये च शूलिनः प्रभुः योगाचार्यावतारैः पशून् नियमेन पतेः पथि नयति।
Verse 10
तत्रतत्र विभोः शिष्याश् चत्वारः शमभाजनाः प्रशिष्या बहवस्तेषां प्रसीदत्येवमीश्वरः
तत्रतत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः शमभाजनाः; तेषां प्रशिष्या बहवो भवन्ति, एवमेवेश्वरः प्रसीदति।
Verse 11
एवं क्रमागतं ज्ञानं मुखादेव नृणां विभोः वैश्यान्तं ब्राह्मणाद्यं हि घृणया चानुरूपतः
एवं क्रमागतं ज्ञानं विभोर्मुखादेव नृणां निष्पन्नम्; ब्राह्मणाद्यं वैश्यान्तं च घृणया शमानुरूपतः यथायोग्यं प्रदत्तम्।
Verse 12
ऋषय ऊचुः द्वापरे द्वापरे व्यासाः के वै कुत्रान्तरेषु वै कल्पेषु कस्मिन्कल्पे नो वक्तुमर्हसि चात्र तान्
ऋषय ऊचुः—द्वापरे द्वापरे व्यासाः के वै? कुत्रान्तरेषु मन्वन्तरेषु, केषु कल्पेषु, कस्मिन्कल्पे च ते प्रादुर्भवन्ति? अत्र तान् वक्तुमर्हसि।
Verse 13
सूत उवाच शृण्वन्तु कल्पे वाराहे द्विजा वैवस्वतान्तरे व्यासांश् च साम्प्रतं रुद्रांस् तथा सर्वान्तरेषु वै
सूत उवाच—शृण्वन्तु द्विजा मुनयः; वाराहकल्पे वैवस्वतान्तरे साम्प्रतं व्यासान् रुद्रांश्च तथा सर्वेष्वन्तरेषु यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि।
Verse 14
वेदानां च पुराणानां तथा ज्ञानप्रदर्शकान् यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि सर्वावर्तेषु साम्प्रतम्
वेदानां च पुराणानां तथा ज्ञानप्रदर्शकान्; यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि साम्प्रतं सर्वावर्तेषु यथा श्रूयते।
Verse 15
क्रतुः सत्यो भार्गवश् च अङ्गिराः सविता द्विजाः मृत्युः शतक्रतुर्धीमान् वसिष्ठो मुनिपुंगवः
क्रतुः सत्यो भार्गवश्चाङ्गिराः सविता द्विजाः। मृत्युः शतक्रतुर्धीमान् वसिष्ठो मुनिपुङ्गवः॥
Verse 16
सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः शततेजाः स्वयंधर्मो नारायण इति श्रुतः
सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुङ्गवः। शततेजाः स्वयंधर्मो नारायण इति श्रुतः॥
Verse 17
तरक्षुश्चारुणिर्धीमांस् तथा देवः कृतंजयः ऋतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविसत्तमः
तरक्षुश्चारुणिर्धीमांस्तथा देवः कृतंजयः। ऋतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविसत्तमः॥
Verse 18
वाचश्रवा मुनिः साक्षात् तथा शुष्मायणिः शुचिः तृणबिन्दुर् मुनी रूक्षः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः
वाचश्रवा मुनिः साक्षात् तथा शुष्मायणिः शुचिः । तृणबिन्दुर्मुनिर्रूक्षः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः ॥
Verse 19
जातूकर्ण्यो हरिः साक्षात् कृष्णद्वैपायनो मुनिः व्यासास्त्वेते च शृण्वन्तु कलौ योगेश्वरान् क्रमात्
जातूकर्ण्यो हरिः साक्षात् कृष्णद्वैपायनो मुनिः । व्यासास्त्वेते च शृण्वन्तु कलौ योगेश्वरान् क्रमात् ॥
Verse 20
असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्वान्तरेषु च कलौ रुद्रावताराणां व्यासानां किल गौरवात्
असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्वान्तरेषु च । कलौ रुद्रावताराणां व्यासानां किल गौरवात् ॥
Verse 21
वैवस्वतान्तरे कल्पे वाराहे ये च तान् पुनः अवतारान् प्रवक्ष्यामि तथा सर्वान्तरेषु वै
वैवस्वतान्तरे कल्पे वाराहे ये च तान् पुनः । अवतारान् प्रवक्ष्यामि तथा सर्वान्तरेषु वै ॥
Verse 22
ऋषय ऊचुः मन्वन्तराणि वाराहे वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् तथैव चोर्ध्वकल्पेषु सिद्धान्वैवस्वतान्तरे
ऋषय ऊचुः—मन्वन्तराणि वाराहे वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् । तथैव चोर्ध्वकल्पेषु सिद्धान्वैवस्वतान्तरे ॥
Verse 23
रोमहर्षण उवाच मनुः स्वायम्भुवस्त्वाद्यस् ततः स्वारोचिषो द्विजाः उत्तमस्तामसश्चैव रैवताश्चाक्षुषस् तथा
रोमहर्षण उवाच—आद्यः स्वायम्भुवो मनुः; ततः स्वारोचिषो द्विजाः। अनन्तरं उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा॥
Verse 24
वैवस्वतश् च सावर्णिर् धर्मः सावर्णिकः पुनः पिशङ्गश्चापिशङ्गाभः शबलो वर्णकस् तथा
वैवस्वतश्च सावर्णिर्धर्मः सावर्णिकः पुनः। पिशङ्गश्चापिशङ्गाभः शबलो वर्णकस्तथा॥
Verse 25
औकारान्ता अकाराद्या मनवः परिकीर्तिताः श्वेतः पाण्डुस् तथा रक्तस् ताम्रः पीतश्च कापिलः
औकारान्ता अकाराद्या मनवः परिकीर्तिताः। श्वेतः पाण्डुस्तथा रक्तस्ताम्रः पीतश्च कापिलः॥
Verse 26
कृष्णः श्यामस् तथा धूम्रः सुधूम्रश् च द्विजोत्तमाः अपिशङ्गः पिशङ्गश् च त्रिवर्णः शबलस् तथा
कृष्णः श्यामस्तथा धूम्रः सुधूम्रश्च द्विजोत्तमाः। अपिशङ्गः पिशङ्गश्च त्रिवर्णः शबलस्तथा॥
Verse 27
कालंधुरस्तु कथिता वर्णतो मनवः शुभाः नामतो वर्णतश्चैव वर्णतः पुनरेव च
कालंधुरस्तु कथितो वर्णतो मनवः शुभाः। नामतो वर्णतश्चैव वर्णतः पुनरेव च॥
Verse 28
स्वरात्मानः समाख्याताश् चान्तरेशाः समासतः वैवस्वत ऋकारस्तु मनुः कृष्णः सुरेश्वरः
एवं संक्षेपतः स्वरात्मानः चान्तरेशाः समाख्याताः। तेषु वैवस्वतः—ऋक्-तत्त्वात्मा—मनुः कृष्णः सुरेश्वरश्च; स एव भूतान्तर्यामी नियमनं धारयति।
Verse 29
सप्तमस्तस्य वक्ष्यामि युगावर्तेषु योगिनः समतीतेषु कल्पेषु तथा चानागतेषु वै
अथ तस्य सप्तमं योगरूपं वक्ष्यामि—युगावर्तेषु योगी यथा प्रादुर्भवति, समतीतेषु कल्पेषु तथैव चानागतेषु।
Verse 30
वाराहः साम्प्रतं ज्ञेयः सप्तमान्तरतः क्रमात् योगावतारांश् च विभोः शिष्याणां संततिस् तथा
साम्प्रतं तु वाराहः सप्तमान्तरतः क्रमात् ज्ञेयः। तथा विभोः योगावताराः, शिष्याणां च संततिः क्रमशः विज्ञेया।
Verse 31
सम्प्रेक्ष्य सर्वकालेषु तथावर्तेषु योगिनाम् आद्ये श्वेतः कलौ रुद्रः सुतारो मदनस् तथा
सर्वकालेषु योगिनाम् आवर्तेषु च सम्प्रेक्ष्य—आद्ये श्वेतः, कलौ रुद्रः, तथा सुतारो मदनश्चेति (रूपाणि)।
Verse 32
सुहोत्रः कङ्कणश्चैव लोकाक्षिर् मुनिसत्तमाः जैगीषव्यो महातेजा भगवान् दधिवाहनः
सुहोत्रः कङ्कणश्चैव लोकाक्षिर्मुनिसत्तमः। जैगीषव्यो महातेजा भगवान् दधिवाहनश्चेति॥
Verse 33
ऋषभश् च मुनिर्धीमान् उग्रश्चात्रिः सुबालकः गौतमश्चाथ भगवान् सर्वदेवनमस्कृतः
ऋषभश्च मुनिर्धीमान् उग्रश्चात्रिः सुबालकः। गौतमश्चाथ भगवान् सर्वदेवनमस्कृतः॥
Verse 34
वेदशीर्षश् च गोकर्णो गुहावासी शिखण्डभृत् जटामाल्यट्टहासश् च दारुको लाङ्गली तथा
वेदशीर्षश्च गोकर्णो गुहावासी शिखण्डभृत्। जटामाल्यट्टहासश्च दारुको लाङ्गली तथा॥
Verse 35
महाकायमुनिः शूली दण्डी मुण्डीश्वरः स्वयम् सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो जगद्गुरुः
महाकायमुनिः शूली दण्डी मुण्डीश्वरः स्वयम्। सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो जगद्गुरुः॥
Verse 36
वैवस्वते ऽन्तरे सम्यक् प्रोक्ता हि परमात्मनः योगाचार्यावतारा ये सर्वावर्तेषु सुव्रताः
वैवस्वतेऽन्तरे सम्यक् प्रोक्ता हि परमात्मनः। योगाचार्यावतारा ये सर्वावर्तेषु सुव्रताः॥
Verse 37
व्यासाश्चैवं मुनिश्रेष्ठा द्वापरे द्वापरे त्विमे योगेश्वराणां चत्वारः शिष्याः प्रत्येकमव्ययाः
व्यासाश्चैवं मुनिश्रेष्ठा द्वापरे द्वापरे त्विमे। योगेश्वराणां चत्वारः शिष्याः प्रत्येकमव्ययाः॥
Verse 38
श्वेतः श्वेतशिखण्डी च श्वेताश्वः श्वेतलोहितः दुन्दुभिः शतरूपश् च ऋचीकः केतुमांस् तथा
श्वेतः श्वेतशिखण्डी च श्वेताश्वः श्वेतलोहितः। दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा॥
Verse 39
विशोकश्च विकेशश् च विपाशः पापनाशनः सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः
विशोकश्च विकेशश्च विपाशः पापनाशनः। सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः॥
Verse 40
सनकश् च सनन्दश् च प्रभुर्यश् च सनातनः ऋभुः सनत्कुमारश् च सुधामा विरजास् तथा
सनकश्च सनन्दश्च प्रभुर्यश्च सनातनः। ऋभुः सनत्कुमारश्च सुधामा विरजास्तथा॥
Verse 41
शङ्खपाद् वैरजश्चैव मेघः सारस्वतस् तथा सुवाहनो मुनिश्रेष्ठो मेघवाहो महाद्युतिः
शङ्खपाद् वैरजश्चैव मेघः सारस्वतस्तथा। सुवाहनो मुनिश्रेष्ठो मेघवाहो महाद्युतिः॥
Verse 42
कपिलश्चासुरिश्चैव तथा पञ्चशिखो मुनिः वाल्कलश् च महायोगी धर्मात्मानो महौजसः
कपिलश्चासुरिश्चैव तथा पञ्चशिखो मुनिः। वाल्कलश्च महायोगी धर्मात्मानो महौजसः॥
Verse 43
पराशरश् च गर्गश् च भार्गवश्चाङ्गिरास् तथा बलबन्धुर् निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः
पराशरश्च गर्गश्च भार्गवश्चाङ्गिरास्तथा । बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः ॥ एते तपोधनाः शैवमार्गधारिणो मोक्षसाधनपरायणाः ।
Verse 44
लम्बोदरश् च लम्बश्च लम्बाक्षो लम्बकेशकः सर्वज्ञः समबुद्धिश् च साध्यः सर्वस्तथैव च
लम्बोदरश्च लम्बश्च लम्बाक्षो लम्बकेशकः । सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः सर्वस्तथैव च ॥ स एव शिवः सर्वव्यापी पतिः सर्वस्वरूपः ।
Verse 45
सुधामा काश्यपश्चैव वासिष्ठो विरजास् तथा अत्रिर् देवसदश्चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः कुणिश् च कुणिबाहुश् च कुशरीरः कुनेत्रकः
सुधामा काश्यपश्चैव वासिष्ठो विरजास्तथा । अत्रिर्देवसदश्चैव श्रवणोऽथ श्रविष्ठकः ॥ कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः । एते प्रजाप्रवाहे पत्यधीनाः पशूनां देहप्रवेशहेतवः ॥
Verse 46
कश्यपो ऽप्युशनाश्चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः उतथ्यो वामदेवश् च महायोगो महाबलः
काश्यपोऽप्युशनाश्चैव च्यवनोऽथ बृहस्पतिः । उतथ्यो वामदेवश्च महायोगो महाबलः ॥ एते महायोगिनः पत्युपासनया पशोः पाशच्छेदं साधयन्ति ।
Verse 47
वाचश्रवाः सुधीकश्च श्यावाश्वश् च यतीश्वरः हिरण्यनाभः कौशल्यो लोगाक्षिः कुथुमिस् तथा
वाचश्रवाः सुधीकश्च श्यावाश्वश्च यतीश्वरः । हिरण्यनाभः कौशल्यो लोगाक्षिः कुथुमिस्तथा ॥ एते शैवप्रवाहे दृष्टाः पत्यज्ञानप्रदाः पशोः पाशविमोचनकारिणः ।
Verse 48
सुमन्तुर्बर्बरी विद्वान् कबन्धः कुशिकंधरः प्लक्षो दाल्भ्यायणिश्चैव केतुमान् गोपनस् तथा
सुमन्तुर्बर्बरी विद्वान् कबन्धः कुशिकंधरः । प्लक्षो दाल्भ्यायणिश्चैव केतुमान् गोपनस् तथा ॥ एते पावनपरम्परायां ज्ञानस्य श्रद्धेयाः प्रवर्तकाः स्मृताः ॥
Verse 49
भल्लावी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः उशिको बृहदश्वश् च देवलः कविरेव च
भल्लावी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः । उशिको बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च ॥ एते शैवदर्शनरक्षिणः परम्परायां स्मृताः; तपसा नियमेन च पतिं शिवं प्रापयन्ति ॥
Verse 50
शालिहोत्रो ऽग्निवेशश्च युवनाश्वः शरद्वसुः छगलः कुण्डकर्णश् च कुम्भश्चैव प्रवाहकः
शालिहोत्रोऽग्निवेशश्च युवनाश्वः शरद्वसुः । छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भश्चैव प्रवाहकः ॥ एतेऽपि शैवयोगपरम्परायां गणिताः; येन तपसा पशुः पतिं प्रति नीयते ॥
Verse 51
उलूको विद्युतश्चैव मण्डूको ह्याश्वलायनः अक्षपादः कुमारश् च उलूको वत्स एव च
उलूको विद्युतश्चैव मण्डूको ह्याश्वलायनः । अक्षपादः कुमारश्च उलूको वत्स एव च ॥ एते नाम्ना निर्दिष्टाः शैवशास्त्रपरम्परायां पावनाः प्रसारकाः ॥
Verse 52
कुशिकश्चैव गर्भश् च मित्रः कौरुष्य एव च शिष्यास्त्वेते महात्मानः सर्वावर्तेषु योगिनाम्
कुशिकश्चैव गर्भश्च मित्रः कौरुष्य एव च । शिष्यास्त्वेते महात्मानः सर्वावर्तेषु योगिनाम् ॥ एते पाशुपतयोगधारां युगे युगे धारयन्ति, पतिप्राप्त्यर्थं साधकान् स्थापयन्ति ॥
Verse 53
विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः एते पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः
विमलाः ब्रह्मभूयिष्ठाः ज्ञानयोगपरायणाः। एते पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः॥
Verse 54
शिष्याः प्रशिष्याश्चैतेषां शतशो ऽथ सहस्रशः प्राप्य पाशुपतं योगं रुद्रलोकाय संस्थिताः
शिष्याः प्रशिष्याश्चैतेषां शतशोऽथ सहस्रशः। प्राप्य पाशुपतं योगं रुद्रलोकाय संस्थिताः॥
Verse 55
देवादयः पिशाचान्ताः पशवः परिकीर्तिताः तेषां पतित्वात्सर्वेशो भवः पशुपतिः स्मृतः
देवादयः पिशाचान्ताः पशवः परिकीर्तिताः। तेषां पतित्वात्सर्वेशो भवः पशुपतिः स्मृतः॥
Verse 56
तेन प्रणीतो रुद्रेण पशूनां पतिना द्विजाः योगः पाशुपतो ज्ञेयः परावरविभूतये
तेन प्रणीतो रुद्रेण पशूनां पतिना द्विजाः। योगः पाशुपतो ज्ञेयः परावरविभूतये॥
Frequently Asked Questions
It gives a direct causal ladder: from Śiva’s prasāda arises jñāna; from jñāna yoga becomes operative; through yoga mokṣa is attained—making grace the initiating principle of liberation.
Pāśupata Yoga is taught as Rudra’s revealed yogic path for the uplift of beings; since devas through piśācas and all creatures are termed ‘paśu’ (bound beings), Śiva is ‘Paśupati’ (Lord of paśus), and the yoga promulgated by him is therefore Pāśupata.
To authenticate Śaiva knowledge as an unbroken, cyclically renewed transmission: Vyāsa preserves revelation in Dvāpara, while Rudra manifests yogācāryas in Kali—together grounding practice in Purāṇic paramparā across yugas and kalpas.