Adhyaya 8

Verse 1

सूत उवाच संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि योगस्थानानि साम्प्रतम् कल्पितानि शिवेनैव हिताय जगतां द्विजाः

सूत उवाच—संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि योगस्थानानि साम्प्रतम्। कल्पितानि शिवेनैव हिताय जगतां द्विजाः॥

Verse 2

गलादधो वितस्त्या यन् नाभेरुपरि चोत्तमम् योगस्थानमधो नाभेर् आवर्तं मध्यमं भ्रुवोः

गलादधो वितस्त्या यन्नाभेरुपरि चोत्तमम्। योगस्थानमधो नाभेरावर्तं मध्यमं भ्रुवोः॥

Verse 3

सर्वार्थज्ञाननिष्पत्तिर् आत्मनो योग उच्यते एकाग्रता भवेच्चैव सर्वदा तत्प्रसादतः

सर्वार्थज्ञाननिष्पत्तिरात्मनो योग उच्यते। एकाग्रता भवेच्चैव सर्वदा तत्प्रसादतः॥

Verse 4

प्रसादस्य स्वरूपं यत् स्वसंवेद्यं द्विजोत्तमाः वक्तुं न शक्यं ब्रह्माद्यैः क्रमशो जायते नृणाम्

प्रसादस्य स्वरूपं यत्स्वसंवेद्यं द्विजोत्तमाः। वक्तुं न शक्यं ब्रह्माद्यैः क्रमशो जायते नृणाम्॥

Verse 5

योगशब्देन निर्वाणं माहेशं पदमुच्यते तस्य हेतुरृषेर्ज्ञानं ज्ञानं तस्य प्रसादतः

योगशब्देन निर्वाणं माहेशं पदमुच्यते। तस्य हेतुरृषेर्ज्ञानं ज्ञानं तस्य प्रसादतः॥

Verse 6

ज्ञानेन निर्दहेत्पापं निरुध्य विषयान् सदा निरुद्धेन्द्रियवृत्तेस्तु योगसिद्धिर्भविष्यति

ज्ञानेन निर्दहेत्पापं निरुध्य विषयान्सदा। निरुद्धेन्द्रियवृत्तेस्तु योगसिद्धिर्भविष्यति॥

Verse 7

योगो निरोधो वृत्तेषु चित्तस्य द्विजसत्तमाः साधनान्यष्टधा चास्य कथितानीह सिद्धये

योगो निरोधो वृत्तेषु चित्तस्य, द्विजसत्तमाः; अस्य सिद्धये साधनान्यष्टधा च इह कथितानि।

Verse 8

यमस्तु प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नियमस् तथा तृतीयमासनं प्रोक्तं प्राणायामस्ततः परम्

यमस्तु प्रथमः प्रोक्तो, द्वितीयो नियमस्तथा; तृतीयमासनं प्रोक्तं, प्राणायामस्ततः परम्।

Verse 9

प्रत्याहारं पञ्चमो वै धारणा च ततः परा ध्यानं सप्तममित्युक्तं समाधिस्त्वष्टमः स्मृतः

प्रत्याहारः पञ्चमो वै, धारणा च ततः परा; ध्यानं सप्तममित्युक्तं, समाधिस्त्वष्टमः स्मृतः।

Verse 10

तपस्युपरमश्चैव यम इत्यभिधीयते अहिंसा प्रथमो हेतुर् यमस्य यमिनां वराः

तपस्युपरमश्चैव यम इत्यभिधीयते; अहिंसा प्रथमो हेतुर् यमस्य, यमिनां वराः।

Verse 11

सत्यमस्तेयमपरं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ नियमस्यापि वै मूलं यम एव न संशयः

सत्यमस्तेयमपरं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ; नियमस्यापि वै मूलं यम एव न संशयः।

Verse 12

आत्मवत् सर्वभूतानां हितायैव प्रवर्तनम् अहिंसैषा समाख्याता या चात्मज्ञानसिद्धिदा

आत्मवत् सर्वभूतानां हितायैव प्रवर्तनम्; या चात्मज्ञानसिद्धिदा, सैवाहिंसा समाख्याता।

Verse 13

दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम्

दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः; परपीडाविवर्जितं कथनं सत्यमित्युक्तम्।

Verse 14

नाश्लीलं कीर्तयेदेवं ब्राह्मणानामिति श्रुतिः परदोषान् परिज्ञाय न वदेदिति चापरम्

नाश्लीलं कीर्तयेदेवं ब्राह्मणानामिति श्रुतिः; परदोषान् परिज्ञाय न वदेदिति चापरम्।

Verse 15

अनादानं परस्वानाम् आपद्यपि विचारतः मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं समासतः

अनादानं परस्वानाम् आपद्यपि विचारतः; मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं समासतः।

Verse 16

मैथुनस्याप्रवृत्तिर्हि मनोवाक्कायकर्मणा ब्रह्मचर्यमिति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

मैथुनस्याप्रवृत्तिर्हि मनोवाक्कायकर्मणा; ब्रह्मचर्यमिति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम्।

Verse 17

इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषतः सदाराणां गृहस्थानं तथैव च वदामि वः

इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषतः सदाराणां गृहस्थानधर्मं तथैव च वदामि वः—येन पत्युः शिवस्य भक्त्याधारो भवेत्।

Verse 18

स्वदारे विधिवत्कृत्वा निवृत्तिश्चान्यतः सदा मनसा कर्मणा वाचा ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्

स्वदारे विधिवत्कृत्वा निवृत्तिश्चान्यतः सदा। मनसा कर्मणा वाचा ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्॥

Verse 19

मेध्या स्वनारी सम्भोगं कृत्वा स्नानं समाचरेत् एवं गृहस्थो युक्तात्मा ब्रह्मचारी न संशयः

मेध्या स्वनारीसम्भोगं कृत्वा स्नानं समाचरेत्। एवं गृहस्थो युक्तात्मा ब्रह्मचारी न संशयः॥

Verse 20

अहिंसाप्येवमेवैषा द्विजगुर्वग्निपूजने विधिना यादृशी हिंसा सा त्वहिंसा इति स्मृता

अहिंसाप्येवमेवैषा द्विजगुर्वग्निपूजने। विधिना यादृशी हिंसा सा त्वहिंसा इति स्मृता॥

Verse 21

स्त्रियः सदा परित्याज्याः सङ्गं नैव च कारयेत् कुणपेषु यथा चित्तं तथा कुर्याद्विचक्षणः

स्त्रियः सदा परित्याज्याः सङ्गं नैव च कारयेत्। कुणपेषु यथा चित्तं तथा कुर्याद्विचक्षणः॥

Verse 22

विण्मूत्रोत्सर्गकालेषु बहिर्भूमौ यथा मतिः तथा कार्या रतौ चापि स्वदारे चान्यतः कुतः

विण्मूत्रोत्सर्गकालेषु बहिर्भूमौ यथा मतिः संयता नियोज्या, तथा रतौ अपि सावधाननियमः कार्यः—स्वदारे एव; अन्यत्र कुतः औचित्यम्?

Verse 23

अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमः पुमान् तस्मान्नारीषु संसर्गं दूरतः परिवर्जयेत्

अङ्गारसदृशी नारी, घृतकुम्भसमः पुमान्; तस्मान्नारीषु संसर्गं दूरतः परिवर्जयेत्, रागाग्निना पशुः न दह्येत् पाशैश्च न बध्येत्।

Verse 24

भोगेन तृप्तिर्नैवास्ति विषयाणां विचारतः तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनसा कर्मणा गिरा

भोगेन तृप्तिर्नैवास्ति विषयाणां विचारतः; तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनसा कर्मणा गिरा, पाशच्छेदाय पशोः पतिं शिवं प्रति प्रवृत्तये।

Verse 25

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति; हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते।

Verse 26

तस्मात्त्यागः सदा कार्यस् त्व् अमृतत्वाय योगिना अविरक्तो यतो मर्त्यो नानायोनिषु वर्तते

तस्मात्त्यागः सदा कार्यो योगिना अमृतत्वाय; अविरक्तो हि मर्त्यो नानायोनिषु वर्तते, आसक्तिपाशैः पशुत्वं वहन् यावत्पतिं शिवं प्रति न निवर्तते।

Verse 27

त्यागेनैवामृतत्वं हि श्रुतिस्मृतिविदां वराः कर्मणा प्रजया नास्ति द्रव्येण द्विजसत्तमाः

श्रुतिस्मृतिविदां वराः, द्विजसत्तमाः—त्यागेनैवामृतत्वं लभ्यते; कर्मणा न प्रजया न द्रव्येण। त्याग एव पशोः पाशं शिथिलीकरोति, पतिं शिवं प्रति नयति, स च मोक्षं ददाति।

Verse 28

तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनोवाक्कायकर्मणा ऋतौ ऋतौ निवृत्तिस्तु ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्

तस्मान्मनोवाक्कायकर्मणा विरागः कर्तव्यः। ऋतौ ऋतौ निवृत्तिः—इन्द्रियविषयेषु संयमः—ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्; एतेन पशोः पाशाः शिथिलाः स्युः, पतिशिवानुग्रहयोग्यः भवति।

Verse 29

यमाः संक्षेपतः प्रोक्ता नियमांश् च वदामि वः शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः

यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताः; इदानीं वः नियमाः कथ्यन्ते—शौचम्, इज्या (देवपूजा), तपः, दानम्, स्वाध्यायः, उपस्थनिग्रहश्च।

Verse 30

व्रतोपवासमौनं च स्नानं च नियमा दश नियमः स्यादनीहा च शौचं तुष्टिस्तपस् तथा

व्रतम्, उपवासः, मौनम्, स्नानं च—एते नियमा दश प्रोक्ताः; अनीहा, शौचं, तुष्टिः, तपश्च। एतेन नियमसमूहेन पशुः स्थिरीभूय पतिशिवभक्तौ योग्यः भवति।

Verse 31

जपः शिवप्रणीधानं पद्मकाद्यं तथासनम् बाह्यमाभ्यन्तरं प्रोक्तं शौचमाभ्यन्तरं वरम्

जपः, शिवप्रणीधानं च, पद्मकाद्यासनं तथा। शौचं बाह्यमाभ्यन्तरं च प्रोक्तम्; तत्राभ्यन्तरं शौचं वरम्।

Verse 32

बाह्यशौचेन युक्तः संस् तथा चाभ्यन्तरं चरेत् आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं कर्तव्यं शिवपूजकैः

बाह्यशौचसम्पन्नः सन् तथैवाभ्यन्तरशौचं चरेत्। अतः शिवपूजकैः आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं च शोधनं विधिवत् कर्तव्यम्॥

Verse 33

स्नानं विधानतः सम्यक् पश्चाद् आभ्यन्तरं चरेत् आ देहान्तं मृदालिप्य तीर्थतोयेषु सर्वदा

विधानतः सम्यक् स्नानं कृत्वा पश्चादाभ्यन्तरशौचं चरेत्। आ देहान्तं मृदालिप्य तीर्थतोयेषु सर्वदा स्नायात्॥

Verse 34

अवगाह्यापि मलिनो ह्य् अन्तः शौचविवर्जितः शैवला झषका मत्स्याः सत्त्वा मत्स्योपजीविनः

अवगाह्यापि मलिनो ह्यन्तःशौचविवर्जितः। शैवला झषका मत्स्याः सत्त्वा मत्स्योपजीविनः॥

Verse 35

सदावगाह्य सलिले विशुद्धाः किं द्विजोत्तमाः तस्मादाभ्यन्तरं शौचं सदा कार्यं विधानतः

सदावगाह्य सलिले विशुद्धाः किं द्विजोत्तमाः। तस्मादाभ्यन्तरं शौचं सदा कार्यं विधानतः॥

Verse 36

आत्मज्ञानाम्भसि स्नात्वा सकृदालिप्य भावतः सुवैराग्यमृदा शुद्धः शौचमेवं प्रकीर्तितम्

आत्मज्ञानाम्भसि स्नात्वा सकृदालिप्य भावतः। सुवैराग्यमृदा शुद्धः शौचमेवं प्रकीर्तितम्॥

Verse 37

शुद्धस्य सिद्धयो दृष्टा नैवाशुद्धस्य सिद्धयः न्यायेनागतया वृत्त्या संतुष्टो यस्तु सुव्रतः

शुद्धस्यैव सिद्धयो दृश्यन्ते, न तु अशुद्धस्य कदाचन। न्यायेनागतया वृत्त्या यः सुव्रतः सन्तुष्टो भवति, स पाशुपाशविमोचनाय शैवमार्गे पतिप्राप्त्यर्हो भवति।

Verse 38

संतोषस्तस्य सततम् अतीतार्थस्य चास्मृतिः चान्द्रायणादिनिपुणस् तपांसि सुशुभानि च

तस्य सन्तोषः सततं भवति, अतीतार्थस्य चास्मृतिः। चान्द्रायणादिव्रतेषु निपुणः, पतये समर्पितानि सुशुभानि तपांसि च करोति, येन पाशाः शिथिलीभवन्ति।

Verse 39

स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवस्य त्रिधा स्मृतः वाचिकश्चाधमो मुख्य उपांशुश्चोत्तमोत्तमः

स्वाध्यायो हि जप इति प्रोक्तः; प्रणवस्य जपस्त्रिधा स्मृतः। वाचिकः अधमः, मानसो मुख्यः, उपांशुः उत्तमोत्तमः।

Verse 40

मानसो विस्तरेणैव कल्पे पञ्चाक्षरे स्मृतः तथा शिवप्रणीधानं मनोवाक्कायकर्मणा

मानसोऽर्चनाविस्तरेण कल्पे पञ्चाक्षरेण स्मृतः। तथा मनोवाक्कायकर्मणा शिवप्रणीधानं सम्यक् कर्तव्यम्।

Verse 41

शिवज्ञानं गुरोर्भक्तिर् अचला सुप्रतिष्ठिता निग्रहो ह्यपहृत्याशु प्रसक्तानीन्द्रियाणि च

शिवज्ञानं स्थिरं, गुरोर्भक्तिरचला सुप्रतिष्ठिता। निग्रहश्च—प्रसक्तानीन्द्रियाण्याशु अपहृत्य—एषा साधना पाशुपतिं प्रति नयति।

Verse 42

विषयेषु समासेन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः चित्तस्य धारणा प्रोक्ता स्थानबन्धः समासतः

विषयेषु समासेन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः। चित्तस्य धारणा प्रोक्ता स्थानबन्धः समासतः॥

Verse 43

तस्याः स्वास्थ्येन ध्यानं च समाधिश् च विचारतः तत्रैकचित्तता ध्यानं प्रत्ययान्तरवर्जितम्

तस्याः स्वास्थ्येन ध्यानं च समाधिश् च विचारतः। तत्रैकचित्तता ध्यानं प्रत्ययान्तरवर्जितम्॥

Verse 44

चिद्भासमर्थमात्रस्य देहशून्यमिव स्थितम् समाधिः सर्वहेतुश् च प्राणायाम इति स्मृतः

चिद्भासमर्थमात्रस्य देहशून्यमिव स्थितम्। समाधिः सर्वहेतुश् च प्राणायाम इति स्मृतः॥

Verse 45

प्राणः स्वदेहजो वायुर् यमस्तस्य निरोधनम् त्रिधा द्विजैर्यमः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस् तथा

प्राणः स्वदेहजो वायुर् यमस्तस्य निरोधनम्। त्रिधा द्विजैर्यमः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस् तथा॥

Verse 46

प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायामः प्रकीर्तितः प्राणायामस्य मानं तु मात्राद्वादशकं स्मृतम्

प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायामः प्रकीर्तितः। प्राणायामस्य मानं तु मात्राद्वादशकं स्मृतम्॥

Verse 47

नीचो द्वादशमात्रस्तु उद्धातो द्वादशः स्मृतः मध्यमस् तु द्विरुद्धातश् चतुर्विंशतिमात्रकः

नीचो लिङ्गो द्वादशमात्रः; उद्धातोऽपि द्वादशमात्रः स्मृतः। मध्यमस्तु द्विरुद्धातः चतुर्विंशतिमात्रकः, यः पूजाक्रमं सुसंस्थितं करोति, पशुं स्थिरीकृत्य पतिं शिवं प्रति नयति।

Verse 48

मुख्यस्तु यस्त्रिरुद्धातः षट्त्रिंशन्मात्र उच्यते प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकश्च यथाक्रमम्

मुख्यस्तु यः प्राणवायुः त्रिरुद्धातः षट्त्रिंशन्मात्र उच्यते। स च यथाक्रमं प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकः भवति।

Verse 49

आनन्दोद्भवयोगार्थं निद्राघूर्णिस्तथैव च रोमाञ्चध्वनिसंविद्धस्वाङ्गमोटनकम्पनम्

आनन्दोद्भवयोगार्थं निद्राघूर्णिस्तथैव च। रोमाञ्चध्वनिसंविद्धस्वाङ्गमोटनकम्पनम्॥

Verse 50

भ्रमणं स्वेदजन्या सा संविन्मूर्छा भवेद्यदा तदोत्तमोत्तमः प्रोक्तः प्राणायामः सुशोभनः

भ्रमणं स्वेदजन्या सा संविन्मूर्छा भवेद्यदा। तदोत्तमोत्तमः प्रोक्तः प्राणायामः सुशोभनः॥

Verse 51

सगर्भो ऽगर्भ इत्युक्तः सजपो विजपः क्रमात् इभो वा शरभो वापि दुराधर्षो ऽथ केसरी

सगर्भोऽगर्भ इत्युक्तः सजपो विजपः क्रमात्। इभो वा शरभो वापि दुराधर्षोऽथ केसरी॥

Verse 52

गृहीतो दम्यमानस्तु यथास्वस्थस्तु जायते तथा समीरणो ऽस्वस्थो दुराधर्षश् च योगिनाम्

गृहीतो दम्यमानश्च यथास्वस्थो भवेत् तथा। अस्वस्थः समीरणः प्राणो दुराधर्षश्च योगिनाम्॥

Verse 53

न्यायतः सेव्यमानस्तु स एवं स्वस्थतां व्रजेत् यथैव मृगराङ्नागः शरभो वापि दुर्मदः

न्यायतः सेव्यमानस्तु स एव स्वस्थतां व्रजेत्। यथैव मृगराङ्नागः शरभो वापि दुर्मदः॥

Verse 54

कालान्तरवशाद्योगाद् दम्यते परमादरात् तथा परिचयात्स्वास्थ्यं समत्वं चाधिगच्छति

कालान्तरवशाद्योगाद् दम्यते परमादरात्। तथा परिचयात्स्वास्थ्यं समत्वं चाधिगच्छति॥

Verse 55

योगादभ्यसते यस्तु व्यसनं नैव जायते एवमभ्यस्यमानस्तु मुनेः प्राणो विनिर्दहेत्

योगादभ्यसते यस्तु व्यसनं नैव जायते। एवमभ्यस्यमानस्तु मुनेः प्राणो विनिर्दहेत्॥

Verse 56

मनोवाक्कायजान् दोषान् कर्तुर्देहं च रक्षति संयुक्तस्य तथा सम्यक् प्राणायामेन धीमतः

मनोवाक्कायजान् दोषान् कर्तुर्देहं च रक्षति। संयुक्तस्य तथा सम्यक् प्राणायामेन धीमतः॥

Verse 57

दोषात्तस्माच्च नश्यन्ति निश्वासस्तेन जीर्यते प्राणायामेन सिध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्

दोषात्तस्माच्च नश्यन्ति, निश्वासस्तेन निगृह्यते। प्राणशक्तिश्च जीर्यते; प्राणायामेन सिध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्॥

Verse 58

शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश् च प्रसादश् च तथा क्रमात् आदौ चतुष्टयस्येह प्रोक्ता शान्तिरिह द्विजाः

शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च तथा क्रमात्। आदौ चतुष्टयस्येह प्रोक्ता शान्तिरिह द्विजाः॥

Verse 59

सहजागन्तुकानां च पापानां शान्तिर् उच्यते प्रशान्तिः संयमः सम्यग् वचसामिति संस्मृता

सहजागन्तुकानां च पापानां शान्तिरुच्यते। प्रशान्तिः संयमः सम्यग्वचसामिति संस्मृता॥

Verse 60

प्रकाशो दीप्तिरित्युक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः सर्वेन्द्रियप्रसादस्तु बुद्धेर्वै मरुतामपि

प्रकाशो दीप्तिरित्युक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः। सर्वेन्द्रियप्रसादस्तु बुद्धेर्वै मरुतामपि॥

Verse 61

प्रसाद इति सम्प्रोक्तः स्वान्ते त्विह चतुष्टये प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च

प्रसाद इति सम्प्रोक्तः स्वान्ते त्विह चतुष्टये। प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च॥

Verse 62

नागः कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनंजयः एतेषां यः प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृतः

नागः कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनंजयः। एतेषां यः प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृतः॥

Verse 63

प्रयाणं कुरुते तस्माद् वायुः प्राण इति स्मृतः अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च

प्रयाणं कुरुते तस्माद् वायुः प्राण इति स्मृतः। अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च॥

Verse 64

व्यानो व्यानामयत्यङ्गं व्याध्यादीनां प्रकोपकः उद्वेजयति मर्माणि उदानो ऽयं प्रकीर्तितः

व्यानो व्यानामयत्यङ्गं व्याध्यादीनां प्रकोपकः। उद्वेजयति मर्माणि उदानोऽयं प्रकीर्तितः॥

Verse 65

समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तु सः

समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः। उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तु सः॥

Verse 66

कृकलः क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे धनंजयो महाघोषः सर्वगः स मृते ऽपि हि

कृकलः क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे। धनंजयो महाघोषः सर्वगः स मृतेऽपि हि॥

Verse 67

इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति प्रसादो ऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये

इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति। प्रसादोऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये॥

Verse 68

विस्वरस्तु महान् प्रज्ञो मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः ख्यातिः संवित्ततः पश्चाद् ईश्वरो मतिरेव च

विस्वरस्तु महान् प्रज्ञो मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः। ख्यातिः संवित्ततः पश्चाद् ईश्वरो मतिरेव च॥

Verse 69

बुद्धेरेताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति

बुद्धेरेताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः। अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति॥

Verse 70

विस्वरो विस्वरीभावो द्वंद्वानां मुनिसत्तमाः अग्रजः सर्वतत्त्वानां महान्यः परिमाणतः

विस्वरो विस्वरीभावो द्वंद्वानां मुनिसत्तमाः। अग्रजः सर्वतत्त्वानां महान्यः परिमाणतः॥

Verse 71

यत्प्रमाणगुहा प्रज्ञा मनस्तु मनुते यतः बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्मविदांवराः

यत्प्रमाणगुहा प्रज्ञा मनस्तु मनुते यतः। बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्मविदांवराः॥

Verse 72

सर्वकर्माणि भोगार्थं यच्चिनोति चितिः स्मृता स्मरते यत्स्मृतिः सर्वं संविद्वै विन्दते यतः

सर्वकर्माणि भोगार्थं यच्चिनोति सा चितिः स्मृता। स्मरते यत्स्मृतिः प्रोक्ता; यतो हि सर्वं संविदेव निश्चीयते॥

Verse 73

ख्यायते यत्त्विति ख्यातिर् ज्ञानादिभिर् अनेकशः सर्वतत्त्वाधिपः सर्वं विजानाति यदीश्वरः

ख्यायते यत्त्विति ख्यातिः; ज्ञानादिभिरनेकधा प्रकाशते। सर्वतत्त्वाधिपो य ईश्वरः स सर्वं सम्यग्विजानाति॥

Verse 74

मनुते मन्यते यस्मान् मतिर्मतिमतांवराः अर्थं बोधयते यच्च बुध्यते बुद्धिरुच्यते

मनुते मन्यते यस्मान्मतिः सा मतिमतां वराः। अर्थं बोधयते यच्च यया बुध्यते बुद्धिरुच्यते॥

Verse 75

अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति दोषान्विनिर्दहेत्सर्वान् प्राणायामादसौ यमी

अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति। दोषान्विनिर्दहेत्सर्वान् प्राणायामादसौ यमी॥

Verse 76

पातकं धारणाभिस्तु प्रत्याहारेण निर्दहेत् विषयान्विषवद्ध्यात्वा ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्

पातकं धारणाभिस्तु प्रत्याहारेण निर्दहेत्। विषयान्विषवद्ध्यात्वा ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्॥

Verse 77

समाधिना यतिश्रेष्ठाः प्रज्ञावृद्धिं विवर्धयेत् स्थानं लब्ध्वैव कुर्वीत योगाष्टाङ्गानि वै क्रमात्

समाधिना यतिश्रेष्ठाः प्रज्ञावृद्धिं विवर्धयेत्। स्थानं लब्ध्वैव कुर्वीत योगाष्टाङ्गानि वै क्रमात्॥

Verse 78

लब्ध्वासनानि विधिवद् योगसिद्ध्यर्थम् आत्मवित् आदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते

लब्ध्वासनानि विधिवद् योगसिद्ध्यर्थम् आत्मवित्। आदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते॥

Verse 79

अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे

अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा। जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे॥

Verse 80

सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते

सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये। अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते॥

Verse 81

नाचरेद्देहबाधायां दौर्मनस्यादिसम्भवे सुगुप्ते तु शुभे रम्ये गुहायां पर्वतस्य तु

नाचरेद्देहबाधायां दौर्मनस्यादिसम्भवे। सुगुप्ते तु शुभे रम्ये गुहायां पर्वतस्य तु॥

Verse 82

भवक्षेत्रे सुगुप्ते वा भवारामे वने ऽपि वा गृहे तु सुशुभे देशे विजने जन्तुवर्जिते

भवक्षेत्रे सुगुप्ते वा भवारामे वनेऽपि वा । गृहे तु सुशुभे देशे विजने जन्तुवर्जिते ॥

Verse 83

अत्यन्तनिर्मले सम्यक् सुप्रलिप्ते विचित्रिते दर्पणोदरसंकाशे कृष्णागरुसुधूपिते

अत्यन्तनिर्मले सम्यक् सुप्रलिप्ते विचित्रिते । दर्पणोदरसंकाशे कृष्णागरुसुधूपिते ॥

Verse 84

नानापुष्पसमाकीर्णे वितानोपरि शोभिते फलपल्लवमूलाढ्ये कुशपुष्पसमन्विते

नानापुष्पसमाकीर्णे वितानोपरि शोभिते । फलपल्लवमूलाढ्ये कुशपुष्पसमन्विते ॥

Verse 85

समासनस्थो योगाङ्गान्य् अभ्यसेद्धृषितः स्वयम् प्रणिपत्य गुरुं पश्चाद् भवं देवीं विनायकम्

समासनस्थो योगाङ्गान्यभ्यसेद्धृषितः स्वयम् । प्रणिपत्य गुरुं पश्चाद्भवं देवीं विनायकम् ॥

Verse 86

योगीश्वरान् सशिष्यांश् च योगं युञ्जीत योगवित् आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धासनं तु वा

योगीश्वरान् सशिष्यांश्च योगं युञ्जीत योगवित् । आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धासनं तु वा ॥

Verse 87

समजानुस् तथा धीमान् एकजानुरथापिवा समं दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ

समजानुः तथा धीमान् एकजानुरथापि वा । समं दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ ॥

Verse 88

संवृतास्योपबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः

संवृतास्योपबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः । पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः ॥

Verse 89

किंचिदुन्नामितशिर दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्

किंचिदुन्नामितशिर दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥

Verse 90

तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन छादयेत् ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा शिवध्यानं समभ्यसेत्

तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन छादयेत् । ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा शिवध्यानं समभ्यसेत् ॥

Verse 91

ओंकारवाच्यं परमं शुद्धं दीपशिखाकृतिम् ध्यायेद्वै पुण्डरीकस्य कर्णिकायां समाहितः

ओंकारवाच्यं परमं शुद्धं दीपशिखाकृतिम् । ध्यायेद्वै पुण्डरीकस्य कर्णिकायां समाहितः ॥

Verse 92

नाभेरधस्ताद्वा विद्वान् ध्यात्वा कमलमुत्तमम् त्र्यङ्गुले चाष्टकोणं वा पञ्चकोणमथापि वा

नाभेरधस्ताद् विद्वान् ध्यात्वा कमलमुत्तमम् । त्र्यङ्गुलप्रमाणे तत्राष्टकोणं पञ्चकोणं वा यन्त्ररूपं चिन्तयेत् ॥

Verse 93

त्रिकोणं च तथाग्नेयं सौम्यं सौरं स्वशक्तिभिः सौरं सौम्य तथाग्नेयम् अथ वानुक्रमेण तु

त्रिकोणं च तथाग्नेयं सौम्यं सौरं स्वशक्तिभिः । आग्नेयं सौम्यं सौरं वा सौरं सौम्यं तथाग्नेयम् अनुक्रमेण न्यसेत् ॥

Verse 94

आग्नेयं च ततः सौरं सौम्यमेवं विधानतः अग्नेरधः प्रकल्प्यैवं धर्मादीनां चतुष्टयम्

आग्नेयं च ततः सौरं सौम्यमेवं विधानतः । अग्नेरधः प्रकल्प्यैवं धर्मादीनां चतुष्टयम् ॥

Verse 95

गुणत्रयं क्रमेणैव मण्डलोपरि भावयेत् सत्त्वस्थं चिन्तयेद्रुद्रं स्वशक्त्या परिमण्डितम्

गुणत्रयं क्रमेणैव मण्डलोपरि भावयेत् । सत्त्वस्थं चिन्तयेद्रुद्रं स्वशक्त्या परिमण्डितम् ॥

Verse 96

नाभौ वाथ गले वापि भ्रूमध्ये वा यथाविधि ललाटफलिकायां वा मूर्ध्नि ध्यानं समाचरेत्

नाभौ वा गले वापि भ्रूमध्ये वा यथाविधि । ललाटफलिकायां वा मूर्ध्नि ध्यानं समाचरेत् ॥

Verse 97

द्विदले षोडशारे वा द्वादशारे क्रमेण तु दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे स्मरेच्छिवम्

द्विदले षोडशारे वा द्वादशारे क्रमेण तु दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे—एतेषु मण्डलेषु पाशच्छेदकं पतिं शिवं स्मरेत्।

Verse 98

कनकाभे तथागारसंनिभे सुसिते ऽपि वा द्वादशादित्यसंकाशे चन्द्रबिम्बसमे ऽपि वा

कनकाभं तथागारसंनिभं सुसितं वा; द्वादशादित्यसंकाशं चन्द्रबिम्बसमं वा—एवं रूपं चिन्तयेत्।

Verse 99

विद्युत्कोटिनिभे स्थाने चिन्तयेत्परमेश्वरम् अग्निवर्णे ऽथवा विद्युद् वलयाभे समाहितः

विद्युत्कोटिनिभे स्थाने समाहितोऽग्निवर्णे वा विद्युद्वलयाभे वा परमेश्वरं चिन्तयेत्।

Verse 100

वज्रकोटिप्रभे स्थाने पद्मरागनिभे ऽपि वा नीललोहितबिम्बे वा योगी ध्यानं समभ्यसेत्

वज्रकोटिप्रभे स्थाने पद्मरागनिभेऽपि वा नीललोहितबिम्बे वा—योगी ध्यानं समभ्यसेत्।

Verse 101

महेश्वरं हृदि ध्यायेन् नाभिपद्मे सदाशिवम् चन्द्रचूडं ललाटे तु भ्रूमध्ये शंकरं स्वयम्

हृदि महेश्वरं ध्यायेत् नाभिपद्मे सदाशिवम्। ललाटे चन्द्रचूडं तु भ्रूमध्ये शंकरं स्वयम्॥

Verse 102

दिव्ये च शाश्वतस्थाने शिवध्यानं समभ्यसेत् निर्मलं निष्कलं ब्रह्म सुशान्तं ज्ञानरूपिणम्

दिव्ये च शाश्वतस्थाने शिवध्यानं समभ्यसेत्। निर्मलं निष्कलं ब्रह्म सुशान्तं ज्ञानरूपिणम्॥

Verse 103

अलक्षणमनिर्देश्यम् अणोरल्पतरं शुभम् निरालम्बम् अतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

अलक्षणमनिर्देश्यम् अणोरल्पतरं शुभम्। निरालम्बम् अतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्॥

Verse 104

कैवल्यं चैव निर्वाणं निःश्रेयसम् अनुत्तमम् अमृतं चाक्षरं ब्रह्म ह्य् अपुनर्भवम् अद्भुतम्

कैवल्यं चैव निर्वाणं निःश्रेयसम् अनुत्तमम्। अमृतं चाक्षरं ब्रह्म ह्यपुनर्भवम् अद्भुतम्॥

Verse 105

महानन्दं परानन्दं योगानन्दमनामयम् हेयोपादेयरहितं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शिवम्

महानन्दं परानन्दं योगानन्दमनामयम्। हेयोपादेयरहितं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शिवम्॥

Verse 106

स्वयंवेद्यमवेद्यं तच् छिवं ज्ञानमयं परम् अतीन्द्रियम् अनाभासं परं तत्त्वं परात्परम्

स्वयंवेद्यमवेद्यं तच्छिवं ज्ञानमयं परम्। अतीन्द्रियमनाभासं परं तत्त्वं परात्परम्॥

Verse 107

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं ध्यानगम्यं विचारतः अद्वयं तमसश्चैव परस्तात्संस्थितं परम्

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं ध्यानगम्यं विचारतः । अद्वयं तमसश्चैव परस्तात्संस्थितं परम् ॥

Verse 108

मनस्येवं महादेवं हृत्पद्मे वापि चिन्तयेत् नाभौ सदाशिवं चापि सर्वदेवात्मकं विभुम्

मनस्येवं महादेवं हृत्पद्मे वापि चिन्तयेत् । नाभौ सदाशिवं चापि सर्वदेवात्मकं विभुम् ॥

Verse 109

देहमध्ये शिवं देवं शुद्धज्ञानमयं विभुम् कन्यसेनैव मार्गेण चोद्घातेनापि शंकरम्

देहमध्ये शिवं देवं शुद्धज्ञानमयं विभुम् । कन्यसेनैव मार्गेण चोद्घातेनापि शंकरम् ॥

Verse 110

क्रमशः कन्यसेनैव मध्यमेनापि सुव्रतः उत्तमेनापि वै विद्वान् कुम्भकेन समभ्यसेत्

क्रमशः कन्यसेनैव मध्यमेनापि सुव्रतः । उत्तमेनापि वै विद्वान् कुम्भकेन समभ्यसेत् ॥

Verse 111

द्वात्रिंशद् रेचयेद्धीमान् हृदि नाभौ समाहितः रेचकं पूरकं त्यक्त्वा कुम्भकं च द्विजोत्तमाः

द्वात्रिंशद् रेचयेद्धीमान् हृदि नाभौ समाहितः । रेचकं पूरकं त्यक्त्वा कुम्भकं च द्विजोत्तमाः ॥

Verse 112

साक्षात्समरसेनैव देहमध्ये स्मरेच्छिवम् एकीभावं समेत्यैवं तत्र यद्रससम्भवम्

साक्षात्समरसेनैव देहमध्ये स्मरेच्छिवम्। एकीभावं समेत्यैवं तत्र यद्रससम्भवम्॥

Verse 113

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् साक्षात्समरसे स्थितः धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादश धारणम्

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् साक्षात्समरसे स्थितः। धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादश धारणम्॥

Verse 114

ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिर् अभिधीयते अथवा ज्ञानिनां विप्राः सम्पर्कादेव जायते

ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिर् अभिधीयते। अथवा ज्ञानिनां विप्राः सम्पर्कादेव जायते॥

Verse 115

प्रयत्नाद्वा तयोस्तुल्यं चिराद्वा ह्यचिराद्द्विजाः योगान्तरायास् तस्याथ जायन्ते युञ्जतः पुनः

प्रयत्नाद्वा तयोस्तुल्यं चिराद्वा ह्यचिराद्द्विजाः। योगान्तरायास् तस्याथ जायन्ते युञ्जतः पुनः॥

Verse 116

नश्यन्त्य् अभ्यासतस् ते ऽपि प्रणिधानेन वै गुरोः

नश्यन्त्य् अभ्यासतस् ते ऽपि प्रणिधानेन वै गुरोः॥