Adhyaya 30
श्वेतमुनिना कालस्य निग्रहः (मृत्युञ्जय-भक्ति-प्रसादः)
शैलादिः ऋषीन् प्रति ब्रह्मणा कथितां श्वेतमुनि-पुण्यकथां निवेदयति। जरा-जीर्णः श्वेतः लिङ्गपूजायां रुद्रजपपरः सन् कालेनोपसृतः; कालो रौद्रकर्मणां निष्फलतां वदन् यमलोकं नेतुमधिकारं मन्यते। श्वेतः दृढशैवविश्वासेन प्रत्यवदत्—लिङ्गे रुद्रः सन्निहितः, स एव देवानां मूलम्; अतः कालः निवर्तताम्। क्रुद्धः कालः पाशेन तं बद्ध्वा लिङ्गस्थदेवताया इव निष्क्रियत्वं परिहासयति। तदा सदाशिवः अम्बिकानन्दिगणैः सह शीघ्रं प्रादुर्भूय केवलदृष्ट्या अन्तकं निगृह्य हत्वा भक्तं रक्षति। अनन्तरं सिद्धान्तः—भुक्तिमुक्त्यर्थं मृत्युञ्जयशङ्करं पूजयेत्; वादमात्रं न, एकान्तभक्त्या भवं शरणं गत्वा शोकात् प्रमुच्यते। ब्रह्मा चोपदिशति—दानतपोयज्ञवेदयोगनियमैः केवलैः शिवभक्तिर्न सिध्यति; मुख्यतः शिवप्रसादेनैव। पाशुपतभक्त्या चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धिः मृत्युविजयश्च, दधीचिब्रह्मश्वेतादिभिः दृष्टान्तितम्।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः शैलादिरुवाच एवमुक्तास्तदा तेन ब्रह्मणा ब्राह्मणर्षभाः श्वेतस्य च कथां पुण्याम् अपृच्छन् परमर्षयः
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनत्रिंशोऽध्यायः। शैलादिरुवाच—एवमुक्तास्तदा तेन ब्रह्मणा ब्राह्मणर्षभाः, श्वेतस्य च कथां पुण्यामपृच्छन् परमर्षयः॥
Verse 2
पितामह उवाच श्वेतो नाम मुनिः श्रीमान् गतायुर्गिरिगह्वरे सक्तो ह्यभ्यर्च्य यद्भक्त्या तुष्टाव च महेश्वरम्
पितामह उवाच—श्वेतो नाम मुनिः श्रीमान् गतायुर्गिरिगह्वरे सक्तः। ह्यभ्यर्च्य यद्भक्त्या तुष्टाव च महेश्वरम्॥
Verse 3
रुद्राध्यायेन पुण्येन नमस्तेत्यादिना द्विजाः ततः कालो महातेजाः कालप्राप्तं द्विजोत्तमम्
रुद्राध्यायेन पुण्येन नमस्तेत्यादिना द्विजाः। ततः कालो महातेजाः कालप्राप्तं द्विजोत्तमम्॥
Verse 4
नेतुं संचिन्त्य विप्रेन्द्राः सान्निध्यमकरोन्मुनेः श्वेतो ऽपि दृष्ट्वा तं कालं कालप्राप्तो ऽपि शङ्करम्
नेतुं संचिन्त्य विप्रेन्द्राः सान्निध्यमकरोन्मुनेः। श्वेतोऽपि दृष्ट्वा तं कालं कालप्राप्तोऽपि शङ्करम्॥
Verse 5
पूजयामास पुण्यात्मा त्रियंबकमनुस्मरन् त्रियंबकं यजेदेवं सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्
पूजयामास पुण्यात्मा त्र्यम्बकमनुस्मरन्। त्र्यम्बकं यजेदेवं सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्॥
Verse 6
किं करिष्यति मे मृत्युर् मृत्योर्मृत्युरहं यतः तं दृष्ट्वा सस्मितं प्राह श्वेतं लोकभयंकरः
किं करिष्यति मे मृत्युः? मृत्योर्मृत्युरहं यतः। तं दृष्ट्वा सस्मितं प्राह श्वेतं लोकभयंकरः॥
Verse 7
एह्येहि श्वेत चानेन विधिना किं फलं तव रुद्रो वा भगवान् विष्णुर् ब्रह्मा वा जगदीश्वरः
एह्येहि श्वेत चानेन विधिना किं फलं तव। रुद्रो वा भगवान् विष्णुर्ब्रह्मा वा जगदीश्वरः॥
Verse 8
कः समर्थः परित्रातुं मया ग्रस्तं द्विजोत्तम अनेन मम किं विप्र रौद्रेण विधिना प्रभोः
कः समर्थः परित्रातुं मया ग्रस्तं द्विजोत्तम। अनेन मम किं विप्र रौद्रेण विधिना प्रभोः॥
Verse 9
नेतुं यस्योत्थितश्चाहं यमलोकं क्षणेन वै यस्माद्गतायुस्त्वं तस्मान् मुने नेतुमिहोद्यतः
नेतुं यस्योत्थितश्चाहं यमलोकं क्षणेन वै। यस्माद्गतायुस्त्वं तस्मान् मुने नेतुमिहोद्यतः॥
Verse 10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भैरवं धर्ममिश्रितम् हा रुद्र रुद्र रुद्रेति ललाप मुनिपुङ्गवः
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भैरवं धर्ममिश्रितम्। हा रुद्र रुद्र रुद्रेति ललाप मुनिपुङ्गवः॥
Verse 11
तं प्राह च महादेवं कालं सम्प्रेक्ष्य वै दृशा नेत्रेण बाष्पमिश्रेण संभ्रान्तेन समाकुलः
स कालरूपं महादेवं दृशा सम्यक् सम्प्रेक्ष्य, बाष्पमिश्रनेत्रः संभ्रान्तः समाकुलश्च तं प्रभुं प्रति प्राह।
Verse 12
श्वेत उवाच त्वया किं काल नो नाथश् चास्ति चेद्धि वृषध्वजः लिङ्गे ऽस्मिन् शङ्करो रुद्रः सर्वदेवभवोद्भवः
श्वेत उवाच—त्वया किं कालस्य सामर्थ्यम्? यदि नाथोऽस्ति वृषध्वजः, तर्ह्यस्मिन् लिङ्गे शङ्करो रुद्रः सर्वदेवभावोद्भवः प्रतिष्ठितः।
Verse 13
अतीव भवभक्तानां मद्विधानां महात्मनाम् विधिना किं महाबाहो गच्छ गच्छ यथागतम्
महाबाहो, भवभक्तानां मद्विधानां महात्मनाम् विधिना किं प्रयोजनम्? गच्छ गच्छ यथागतम्।
Verse 14
ततो निशम्य कुपितस् तीक्ष्णदंष्ट्रो भयङ्करः श्रुत्वा श्वेतस्य तद्वाक्यं पाशहस्तो भयावहः
तद्वाक्यं निशम्य स कुपितः तीक्ष्णदंष्ट्रो भयङ्करः; श्वेतस्य वचनं श्रुत्वा पाशहस्तो भयावहः स बभूव।
Verse 15
सिंहनादं महत्कृत्वा चास्फाट्य च मुहुर्मुहुः बबन्ध च मुनिं कालः कालप्राप्तं तमाह च
महासिंहनादं कृत्वा मुहुर्मुहुरास्फाट्य, कालो मुनिं बबन्ध; कालप्राप्तं तं प्रति च कालः प्रोवाच।
Verse 16
मया बद्धो ऽसि विप्रर्षे श्वेतं नेतुं यमालयम् अद्य वै देवदेवेन तव रुद्रेण किं कृतम्
हे विप्रर्षे! श्वेतं यमालयं नेतुं मया त्वं बद्धोऽसि। अद्य तु देवदेवेन तव रुद्रेण किं कृतम्?
Verse 17
क्व शर्वस्तव भक्तिश् च क्व पूजा पूजया फलम् क्व चाहं क्व च मे भीतिः श्वेत बद्धो ऽसि वै मया
क्व शर्वे तव भक्तिः? क्व पूजा, पूजया फलम्? क्व चाहं, क्व च मे भीतिः? हे श्वेत, बद्धोऽसि वै मया।
Verse 18
लिङ्गे ऽस्मिन् संस्थितः श्वेत तव रुद्रो महेश्वरः निश्चेष्टो ऽसौ महादेवः कथं पूज्यो महेश्वरः
हे श्वेत! अस्मिन् लिङ्गे तव रुद्रो महेश्वरो महादेवः संस्थितः। स तु निश्चेष्टोऽचलः; कथं स महेश्वरः पूज्यः?
Verse 19
ततः सदाशिवः स्वयं द्विजं निहन्तुमागतम् निहन्तुमन्तकं स्मयन् स्मरारियज्ञहा हरः
ततः सदाशिवः स्वयं स्मरारियज्ञहा हरः स्मयन्, निहन्तुमागतम् अन्तकं च, द्विजं च निहन्तुं समुत्थितम्।
Verse 20
त्वरन् विनिर्गतः परः शिवः स्वयं त्रिलोचनः त्रियंबको ऽम्बया समं सनन्दिना गणेश्वरैः
ततः परः शिवः स्वयं त्रिलोचनः त्र्यम्बकः त्वरन् विनिर्गतः, अम्बया समं, सनन्दिना गणेश्वरैश्च।
Verse 21
ससर्ज जीवितं क्षणाद् भवं निरीक्ष्य वै भयात् पपात चाशु वै बली मुनेस्तु संनिधौ द्विजाः
स बली भवं निरीक्ष्य भयात् क्षणादेव जीवितं ससर्ज; मुनेः संनिधौ द्विजाः, स शीघ्रं पपात च।
Verse 22
ननाद चोर्ध्वमुच्चधीर् निरीक्ष्य चान्तकान्तकम् निरीक्षणेन वै मृतं भवस्य विप्रपुङ्गवाः
स ऊर्ध्वं निरीक्ष्योच्चैर्ननाद; अन्तकान्तकं तं दृष्ट्वा भवेन, विप्रपुङ्गवाः, केवलदृष्ट्या एव स मृतोऽभवत्।
Verse 23
विनेदुरुच्चमीश्वराः सुरेश्वरा महेश्वरम् प्रणेमुरंबिकामुमां मुनीश्वरास्तु हर्षिताः
ततो देवेश्वराः सुरेश्वराश्चोच्चैर्विनेदुः; महेश्वरं प्रणेमुः, मुनीश्वराश्च हर्षिताः अम्बिकामुमां प्रणिपेतुः।
Verse 24
ससर्जुर् अस्य मूर्ध्नि वै मुनेर्भवस्य खेचराः सुशोभनं सुशीतलं सुपुष्पवर्षमंबरात्
ततो खेचराः अम्बरात् भवस्य मुनेर्मूर्ध्नि सुशोभनं सुशीतलं सुपुष्पवर्षं ससर्जुः।
Verse 25
अहो निरीक्ष्य चान्तकं मृतं तदा सुविस्मितः शिलाशनात्मजो ऽव्ययं शिवं प्रणम्य शङ्करम्
अहो इति, अन्तकं मृतं दृष्ट्वा शिलाशनात्मजः सुविस्मितः; अव्ययं शिवं शङ्करं प्रणम्य स श्रद्धया नमश्चकार।
Verse 26
उवाच बालधीर्मृतः प्रसीद चेति वै मुनेः महेश्वरं महेश्वर-स्य चानुगो गणेश्वरः
उवाच गणेश्वरः—महेश्वरस्यानुगो बालधीः मृतभयाकुल इव—महेश्वरं प्रति, “प्रसीद देव” इति; मुनेश्चापि तद्वाक्यमभाषत।
Verse 27
ततो विवेश भगवान् अनुगृह्य द्विजोत्तमम् क्षणाद्गूढशरीरं हि ध्वस्तं दृष्ट्वान्तकं क्षणात्
ततो भगवान् द्विजोत्तममनुगृह्य क्षणादन्तकं दृष्ट्वा, गूढशरीर एव सन्, तं ध्वस्तं चकार।
Verse 28
तस्मान्मृत्युञ्जयं चैव भक्त्या सम्पूजये द्विजाः मुक्तिदं भुक्तिदं चैव सर्वेषामपि शङ्करम्
तस्मान्मृत्युञ्जयं भक्त्या सम्पूजयत द्विजाः। सर्वेषां शङ्करं मुक्तिदं भुक्तिदं च, पाशच्छेदकं पतिं नमत।
Verse 29
बहुना किं प्रलापेन संन्यस्याभ्यर्च्य वै भवम् भक्त्या चापरया तस्मिन् विशोका वै भविष्यथ
बहुना किं प्रलापेन? सर्वं संन्यस्य भवमेवाभ्यर्चय। तस्मिन् भक्त्या अपरया स्थित्वा, विशोका एव भविष्यथ।
Verse 30
शैलादिरुवाच एवमुक्तास्तदा तेन ब्रह्मणा ब्रह्मवादिनः प्रसीद भक्तिर्देवेशे भवेद्रुद्रे पिनाकिनि
शैलादिरुवाच—एवमुक्तास्तदा तेन ब्रह्मणा ब्रह्मवादिनः ऊचुः—“प्रसीद; देवेशे रुद्रे पिनाकिनि अस्मासु दृढा भक्तिर्भवतु।”
Verse 31
केन वा तपसा देव यज्ञेनाप्यथ केन वा व्रतैर्वा भगवद्भक्ता भविष्यन्ति द्विजातयः
केन वा तपसा देव, केन यज्ञेन वा पुनः? केन व्रतैर्भगवद्भक्ताः भविष्यन्ति द्विजातयः—पाशबद्धपशून् मोचयितुः पतेः पाशुपतेः परायणाः?
Verse 32
पितामह उवाच न दानेन मुनिश्रेष्ठास् तपसा च न विद्यया यज्ञैर् होमैर् व्रतैर् वेदैर् योगशास्त्रैर् निरोधनैः
पितामह उवाच—न दानेन मुनिश्रेष्ठाः, तपसा च न विद्यया; न यज्ञैर्होमैर्व्रतैर्वेदैर्योगशास्त्रैर्निरोधनैः।
Verse 33
प्रसादे नैव सा भक्तिः शिवे परमकारणे अथ तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते परमर्षयः
प्रसादे नैव सा भक्तिः शिवे परमकारणे; अथ तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते परमर्षयः।
Verse 34
सदारतनयाः श्रान्ताः प्रणेमुश् च पितामहम् तस्मात्पाशुपती भक्तिर् धर्मकामार्थसिद्धिदा
सदारतनयाः श्रान्ताः प्रणेमुश्च पितामहम्; तस्मात् पाशुपती भक्तिर्धर्मकामार्थसिद्धिदा।
Verse 35
मुनेर् विजयदा चैव सर्वमृत्युजयप्रदा दधीचस्तु पुरा भक्त्या हरिं जित्वामरैर्विभुम्
मुनेर्विजयदा चैव सर्वमृत्युजयप्रदा; दधीचस्तु पुरा भक्त्या हरिं जित्वामरैर्विभुम्।
Verse 36
क्षयं जघान पादेन वज्रास्थित्वं च लब्धवान् मयापि निर्जितो मृत्युर् महादेवस्य कीर्तनात्
पादप्रहारेणैव क्षयं जघान, वज्रसदृशं स्थैर्ययुक्तं देहमपि लब्धवान्। मयापि महादेवस्य—पशुपाशच्छेदकस्य पतेः—कीर्तनात् मृत्युः पराजितः।
Verse 37
श्वेतेनापि गतेनास्यं मृत्योर्मुनिवरेण तु महादेवप्रसादेन जितो मृत्युर्यथा मया
श्वेतोऽपि मुनिवरो मृत्योर्मुखं प्रविष्टो यदा, तदा महादेवप्रसादेन मृत्युः जितः—यथा मया।
Frequently Asked Questions
Śiva manifests from the Liṅga-context as Sadāśiva with Ambikā and gaṇas and defeats Antaka not through extended battle but through sovereign presence and gaze, teaching that death is subordinate to Śiva when devotion is unwavering and grace is invoked.
The text explicitly states that supreme bhakti in Śiva does not arise merely from dāna, tapas, vidyā, yajña/homa, veda, or yogic restraints; it is fundamentally rooted in Śiva’s prasāda, though practices can become vehicles when aligned with surrender and Liṅga-upāsanā.
The line “त्रियंबकं यजेदेवं सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्” echoes the well-known Tryambaka/Mṛtyuñjaya formulation, making this chapter highly relevant for searches on ‘Mahamrityunjaya meaning’, ‘Tryambakam yajamahe in Puranas’, and ‘Shiva protection from death’ within a canonical Purāṇic frame.