Adhyaya 74
Vibhaga 1, Adhyaya 74 — ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिः (Materials, Classes, and Fruits of Linga-Worship)
अस्मिन्नध्याये सूतसंवादे ब्रह्मप्रोक्तो लिङ्गार्चनविधिविशेषः कथ्यते। विश्वकर्मा ब्रह्मणो नियोगेन देवतानां स्वाधिकारानुसारं द्रव्यविशेषमयानि लिङ्गानि निर्माय ददौ—विष्णोः इन्द्रनीलमयं, इन्द्रस्य पद्मरागमयं, वरुणस्य स्फाटिकमयं, सोमस्य मौक्तिकमयं, दैत्यादीनामयोमयं, मातृणां सैकतमयं, रुद्राणां भस्ममयं, मुनिनां कुशाग्रमयम् इत्यादि। ततः षड्विधलिङ्गविभागः निर्दिश्यते—शैलज (४), रत्नज (७), धातुज (८), दारुज (१६), मृन्मय (२), क्षणिक (७)—इति, तेषां फलश्रुतयश्च। लिङ्गतत्त्वे मूले ब्रह्मा, मध्ये विष्णुः, उपरि रुद्रः, तदुपरि प्रणवाख्यः सदाशिवः इति ध्यानरचना, वेदीरूपेण महादेवी त्रिगुणात्मिका प्रतिष्ठिता इति च प्रतिपाद्यते। लिङ्गस्थापनस्य महाफलं लोकक्रमारोहणं तेजोवृद्धिश्च वर्ण्यते, अन्ते सकल-निष्कलशिवभावनाभेदः—साधकानां पूज्यं सकलं वपुः, योगिनां ध्येयो निष्कलः शिवः—इति समापनम्।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिर् नाम त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूत उवाच देइत्य् => लिङ्ग लिङ्गानि कल्पयित्वैवं स्वाधिकारानुरूपतः विश्वकर्मा ददौ तेषां नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिर्नाम चतुर्सप्ततितमोऽध्यायः । सूत उवाच—एवं स्वाधिकारानुरूपतः लिङ्गलिङ्गानि कल्पयित्वा विश्वकर्मा तेषां ददौ, प्रभोर्ब्रह्मणो नियोगात् ॥
Verse 2
इन्द्रनीलमयं लिङ्गं विष्णुना पूजितं सदा पद्मरागमयं शक्रो हैमं विश्रवसः सुतः
इन्द्रनीलमयं लिङ्गं विष्णुना नित्यं पूज्यते। पद्मरागमयं शक्रः, हैमं विश्रवसः सुतः। एवं सर्वेऽपि पाशुपतिं शिवं लिङ्गतत्त्वेनाराधयन्ति, पाशबन्धात् पशोर्मोक्षप्रदम्।
Verse 3
विश्वेदेवास् तथा रौप्यं वसवः कान्तिकं शुभम् आरकूटमयं वायुर् अश्विनौ पार्थिवं सदा
विश्वेदेवाः रौप्यं लिङ्गं समाश्रित्य पूजयन्ति; वसवः कान्तिकं शुभं। आरकूटमयं वायुः, अश्विनौ पार्थिवं सदा। एवं द्रव्यभेदैः पतेः शिवस्य सेवा देवताशक्त्यनुसारतः।
Verse 4
स्फाटिकं वरुणो राजा आदित्यास्ताम्रनिर्मितम् मौक्तिकं सोमराड् धीमांस् तथा लिङ्गमनुत्तमम्
स्फाटिकं लिङ्गं वरुणो राजा प्रतिष्ठापयामास। आदित्यास्ताम्रनिर्मितं, मौक्तिकं सोमराड् धीमान् तथा लिङ्गमनुत्तमम्। एवं भिन्नैः प्रतीकैः परं पातिं शिवं समर्चयन्।
Verse 5
अनन्ताद्या महानागाः प्रवालकमयं शुभम् दैत्या ह्ययोमयं लिङ्गं राक्षसाश् च महात्मनः
अनन्ताद्या महानागाः प्रवालकमयं शुभं लिङ्गं समर्पयामासुः। दैत्या अयोमयं लिङ्गं, राक्षसाश्च महात्मन्। स्वभावानुसारतः सर्वे पातिं शिवं लिङ्गेन समर्चयन्।
Verse 6
त्रैलोहिकं गुह्यकाश् च सर्वलोहमयं गणाः चामुण्डा सैकतं साक्षान् मातरश् च द्विजोत्तमाः
त्रैलोक्यगा गणाः, गुह्यकाश्च; सर्वलोहमया गणाश्च। चामुण्डा सैकताश्च साक्षात्, मातरश्च द्विजोत्तम, प्रत्यक्षत एव समागताः।
Verse 7
दारुजं नैरृतिर् भक्त्या यमो मारकतं शुभम् नीलाद्याश् च तथा रुद्राः शुद्धं भस्ममयं शुभम्
दारुजं भस्म नैरृतिः भक्त्या गृह्णाति; यमो मरकतवर्णं शुभं भस्म लभते। नीलादयश्च रुद्राः शुद्धं भस्ममयं शुभं गृह्णन्ति।
Verse 8
लक्ष्मीवृक्षमयं लक्ष्मीर् गुहो वै गोमयात्मकम् मुनयो मुनिशार्दूलाः कुशाग्रमयम् उत्तमम्
लक्ष्मी लक्ष्मीवृक्षमये रूपे पूज्या; गुहो गोमयात्मकः कर्तव्यः। हे मुनिशार्दूलाः, मुनयः कुशाग्रमयेन उत्तमेन रूपेण निरूप्याः।
Verse 9
वामाद्याः पुष्पलिङ्गं तु गन्धलिङ्गं मनोन्मनी सरस्वती च रत्नेन कृतं रुद्रस्य वाग्भवा
वामाद्याः शक्तयः पुष्पलिङ्गं समर्पयामासुः; मनोन्मनी गन्धलिङ्गं ददौ। सरस्वती रुद्रस्य वाग्भवा रत्ननिर्मितं लिङ्गं कृत्वा पूजायै समर्पयामास।
Verse 10
दुर्गा हैमं महादेवं सवेदिकमनुत्तमम् उग्रा पिष्टमयं सर्वे मन्त्रा ह्याज्यमयं शुभम्
दुर्गा हैमं महादेवं सवेदिकमनुत्तमं चकार। उग्रा पिष्टमयं सर्वं विधानं निर्ममे; शुभा मन्त्रा आज्येन सह समर्पिताः।
Verse 11
वेदाः सर्वे दधिमयं पिशाचाः सीसनिर्मितम् लेभिरे च यथायोग्यं प्रसादाद्ब्रह्मणः पदम्
वेदाः सर्वे दधिमयं पदं लेभिरे; पिशाचाः सीसनिर्मितं पदं प्राप्तवन्तः। ते च यथायोग्यं ब्रह्मणः प्रसादात् स्वस्वपदं जग्मुः।
Verse 12
बहुनात्र किमुक्तेन चराचरमिदं जगत् शिवलिङ्गं समभ्यर्च्य स्थितमत्र न संशयः
बहुनात्र किमुक्तेन? चराचरमिदं जगत् शिवलिङ्गं समभ्यर्च्य स्थितमत्र न संशयः।
Verse 13
त्य्पेस् ओफ़् लिङ्गस् अच्च्। तो मतेरिअल् षड्विधं लिङ्गमित्याहुर् द्रव्याणां च प्रभेदतः तेषां भेदाश्चतुर्युक्तचत्वारिंशदिति स्मृताः
द्रव्यप्रभेदतः षड्विधं लिङ्गमित्याहुः; तेषां भेदाश्चतुर्युक्तचत्वारिंशदिति स्मृताः।
Verse 14
शैलजं प्रथमं प्रोक्तं तद्धि साक्षाच्चतुर्विधम् द्वितीयं रत्नजं तच्च सप्तधा मुनिसत्तमाः
शैलजं प्रथमं प्रोक्तं तद्धि साक्षाच्चतुर्विधम्। द्वितीयं रत्नजं तच्च सप्तधा मुनिसत्तमाः॥
Verse 15
तृतीयं धातुजं लिङ्गम् अष्टधा परमेष्ठिनः तुरीयं दारुजं लिङ्गं तत्तु षोडशधोच्यते
तृतीयं धातुजं लिङ्गम् अष्टधा परमेष्ठिनः। तुरीयं दारुजं लिङ्गं तत्तु षोडशधोच्यते॥
Verse 16
मृन्मयं पञ्चमं लिङ्गं द्विधा भिन्नं द्विजोत्तमाः षष्ठं तु क्षणिकं लिङ्गं सप्तधा परिकीर्तितम्
मृन्मयं पञ्चमं लिङ्गं द्विधा भिन्नं द्विजोत्तमाः। षष्ठं तु क्षणिकं लिङ्गं सप्तधा परिकीर्तितम्॥
Verse 17
श्रीप्रदं रत्नजं लिङ्गं शैलजं सर्वसिद्धिदम् धातुजं धनदं साक्षाद् दारुजं भोगसिद्धिदम्
रत्ननिर्मितं लिङ्गं श्रीप्रदं भवति; शैलजं सर्वसिद्धिदम्। धातुजं साक्षाद् धनदं; दारुजं भोगसिद्धिदम्॥
Verse 18
मृन्मयं चैव विप्रेन्द्राः सर्वसिद्धिकरं शुभम् शैलजं चोत्तमं प्रोक्तं मध्यमं चैव धातुजम्
मृन्मयं लिङ्गं शुभं सर्वसिद्धिकरं, हे विप्रेन्द्राः। शैलजं उत्तमं प्रोक्तं, धातुजं मध्यमं स्मृतम्॥
Verse 19
बहुधा लिङ्गभेदाश् च नव चैव समासतः मूले ब्रह्मा तथा मध्ये विष्णुस्त्रिभुवनेश्वरः
लिङ्गभेदाः बहुधा; समासतः नवैव स्मृताः। मूले ब्रह्मा, मध्ये विष्णुः त्रिभुवनेश्वरः॥
Verse 20
रुद्रोपरि महादेवः प्रणवाख्यः सदाशिवः लिङ्गवेदी महादेवी त्रिगुणा त्रिमयांबिका
रुद्रोपरि महादेवः प्रणवाख्यः सदाशिवः। लिङ्गवेदी महादेवी त्रिगुणा त्रिमयाम्बिका॥
Verse 21
तया च पूजयेद्यस्तु देवी देवश् च पूजितौ शैलजं रत्नजं वापि धातुजं वापि दारुजम्
तया विधया यः पूजयेत्, तेन देवी देवश्च पूजितौ। शैलजं रत्नजं वापि धातुजं वापि दारुजम्॥
Verse 22
मृन्मयं क्षणिकं वापि भक्त्या स्थाप्य फलं शुभम् सुरेन्द्राम्भोजगर्भाग्नियमाम्बुपधनेश्वरैः
मृन्मयं क्षणिकं वापि लिङ्गं भक्त्या प्रतिष्ठाप्य यत् शुभं फलं, तत् सुरेन्द्रेणाम्भोजगर्भेणाग्निना यमेन वरुणेन कुबेरेण ईशानेन च दिगीश्वरैः प्रमाणीकृतम्।
Verse 23
सिद्धविद्याधराहीन्द्रैर् यक्षदानवकिन्नरैः स्तूयमानः सुपुण्यात्मा देवदुन्दुभिनिःस्वनैः
सिद्धविद्याधराहीन्द्रैर्यक्षदानवकिन्नरैश्च स्तूयमानः स सुपुण्यात्मा देवदुन्दुभिनिःस्वनैः समन्तात् प्रकीर्तितः।
Verse 24
भूर्भूवःस्वर्महर्लोकान् क्रमाद् वै जनतः परम् तपः सत्यं पराक्रम्य भासयन् स्वेन तेजसा
भूर्भुवःस्वर्महर्लोकान् क्रमादतिक्रम्य, जनस्तपःसत्यलोकानपि पराक्रम्य, स स्वेनैव तेजसा सर्वं भासयति परपतेः सार्वभौमप्रभया।
Verse 25
लिङ्गस्थापनसन्मार्गनिहितस्वायतासिना आशु ब्रह्माण्डमुद्भिद्य निर्गच्छन्निर्विशङ्कया
लिङ्गस्थापनसन्मार्गे निहितस्वायतासिना स आशु ब्रह्माण्डमुद्भिद्य निर्गच्छन् निर्विशङ्कया।
Verse 26
शैलजं रत्नजं वापि धातुजं वापि दारुजम् मृन्मयं क्षणिकं त्यक्त्वा स्थापयेत्सकलं वपुः
शैलजं रत्नजं वापि धातुजं वापि दारुजम्। मृन्मयं क्षणिकं त्यक्त्वा स्थापयेत् सकलं वपुः॥
Verse 27
विधिना चैव कृत्वा तु स्कन्दोमासहितं शुभम् कुन्दगोक्षीरसंकाशं लिङ्गं यः स्थापयेन्नरः
विधिनैव कृत्वा स्कन्दोमासहितं शुभं कुन्दगोक्षीरसंकाशं लिङ्गं यः स्थापयेन्नरः।
Verse 28
नृणां तनुं समास्थाय स्थितो रुद्रो न संशयः दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य लभन्ते निर्वृतिं नराः
नृणां तनुं समास्थाय स्थितो रुद्रो न संशयः। दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य लभन्ते निर्वृतिं नराः॥
Verse 29
तस्य पुण्यं मया वक्तुं सम्यग्युगशतैरपि शक्यते नैव विप्रेन्द्रास् तस्माद् वै स्थापयेत् तथा
तस्य पुण्यं मया वक्तुं सम्यग्युगशतैरपि। शक्यते नैव विप्रेन्द्रास्तस्माद्वै स्थापयेत् तथा॥
Verse 30
सर्वेषामेव मर्त्यानां विभोर्दिव्यं वपुः शुभम् सकलं भावनायोग्यं योगिनामेव निष्कलम्
सर्वेषामेव मर्त्यानां विभोर्दिव्यं वपुः शुभम्। सकलं भावनायोग्यं योगिनामेव निष्कलम्॥
Frequently Asked Questions
Śailaja (stone), Ratnaja (gem), Dhātuja (metal), Dāruja (wood), Mṛnmaya (clay/earth), and Kṣaṇika (temporary/ephemeral), each further subdivided with specified counts.
The chapter assigns material-specific lingas to devas and other beings (e.g., Vishnu—indranīla, Indra—padmarāga, Varuna—sphaṭika, Soma—mauktika, Daityas—iron). This frames worship as adhikāra-based (fitness/role-based) and teaches that devotion can be expressed through diverse, context-appropriate sacred supports.
It indicates that for general devotees the ‘sakala’ (complete, worship-worthy form) is installed and adored, while for yogins the ultimate contemplation is ‘niṣkala’ (formless Shiva), showing ritual worship and contemplative realization as complementary paths.