Adhyaya 83
व्यपोहनस्तवनिरूपण-प्रसङ्गे नक्तभोजन-शिवव्रतविधिः (वार्षिक-प्रतिमास-क्रमः)
व्यपोहनस्तवं श्रुत्वा ऋषयः लिङ्गदानसम्बद्धान् व्रतान् पप्रच्छुः। तेषां प्रत्युत्तरं सूतः नन्दिना प्रोक्तं व्यासेन प्रसारितं शिवव्रतविधानं व्यावहारिकतया निरूपयति। अस्य व्रतस्य मूलं नक्तभोजनं—नित्यं रात्रौ एव भोजनम्—शुक्लकृष्णयोः पक्षयोः अष्टमी-चतुर्दश्योः शिवपूजा, संवत्सरान्ते ब्राह्मणभोजनं च। भिक्षा, अयाचित, नक्तम् इति जीवनवृत्तीनां क्रमं दर्शयित्वा नक्तभोजनं ‘उत्तमम्’ इति प्रशंसति; भूशय्या, अग्निकार्यं, स्नानं, हविष्यान्नादि-आहारः इत्यादि तपांसि अपि निर्दिशति। ततः पुष्यादि मार्गशीर्षान्तं मासक्रमेण अन्नविकार-घृत-क्षीरादि-नैवेद्याः, पूर्णिमायां अभिषेकः, दानं च—विशेषतः विविधवर्णयोः गोमिथुनदानम्—विहितं; तेषां लोकफलानि अग्नि-यम-चन्द्र-निरृति-वरुण-वायु-यक्ष-ईशान-सूर्य-सोमलोकप्राप्तिरूपेण कथ्यन्ते। अन्ते यम-नियमादि-धर्मव्रतानि संक्षिप्य, एतत् वार्षिकचक्रं क्रमशो वा प्रतिलोमं वा कृत्वा शिवसायुज्यं ज्ञानयोगं च लभ्यते इति प्रतिपाद्य, परव्रतपूजाविस्ताराय प्रसङ्गं संयोजयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे व्यपोहनस्तवनिरूपणं नाम द्व्यशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः व्यपोहनस्तवं पुण्यं श्रुतमस्माभिर् आदरात् प्रसंगाल्लिङ्गदानस्य व्रतान्यपि वदस्व नः
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे व्यपोहनस्तवनिरूपणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—व्यपोहनस्तवं पुण्यं श्रुतमस्माभिरादरात्। प्रसङ्गाल्लिङ्गदानस्य व्रतान्यपि वदस्व नः॥
Verse 2
सूत उवाच व्रतानि वः प्रवक्ष्यामि शुभानि मुनिसत्तमाः नन्दिना कथितानीह ब्रह्मपुत्राय धीमते
सूत उवाच—मुनिसत्तमाः! वः शुभानि व्रतानि प्रवक्ष्यामि; नन्दिना यानि इह धीमते ब्रह्मपुत्राय कथितानि।
Verse 3
तानि व्यासादुपश्रुत्य युष्माकं प्रवदाम्यहम् अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पक्षयोरुभयोरपि
तानि व्यासादुपश्रुत्य युष्माकं प्रवदाम्यहम्; अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पक्षयोरुभयोरपि।
Verse 4
वर्षमेकं तु भुञ्जानो नक्तं यः पूजयेच्छिवम् सर्वयज्ञफलं प्राप्य स याति परमां गतिम्
वर्षमेकं तु भुञ्जानो नक्तं यः पूजयेच्छिवम्। सर्वयज्ञफलं प्राप्य स याति परमां गतिम्॥
Verse 5
पृथिवीं भाजनं कृत्वा भुक्त्वा पर्वसु मानवः अहोरात्रेण चैकेन त्रिरात्रफलमश्नुते
पृथिवीं भाजनं कृत्वा भुक्त्वा पर्वसु मानवः। अहोरात्रेण चैकेन त्रिरात्रफलमश्नुते॥
Verse 6
द्वयोर् मासस्य पञ्चम्योर् द्वयोः प्रतिपदोर्नरः क्षीरधाराव्रतं कुर्यात् सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
द्वयोर् मासस्य पञ्चम्योर् द्वयोः प्रतिपदोर्नरः। क्षीरधाराव्रतं कुर्यात् सोऽश्वमेधफलं लभेत्॥
Verse 7
कृष्णाष्टम्यां तु नक्तेन यावत्कृष्णचतुर्दशी भुञ्जन्भोगानवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति
कृष्णाष्टम्यां तु नक्तेन यावत्कृष्णचतुर्दशी। भुञ्जन्भोगानवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति॥
Verse 8
यो ऽब्दमेकं प्रकुर्वीत नक्तं पर्वसु पर्वसु ब्रह्मचारी जितक्रोधः शिवध्यानपरायणः
योऽब्दमेकं प्रकुर्वीत नक्तं पर्वसु पर्वसु। ब्रह्मचारी जितक्रोधः शिवध्यानपरायणः॥
Verse 9
संवत्सरान्ते विप्रेन्द्रान् भोजयेद्विधिपूर्वकम् स याति शाङ्करं लोकं नात्र कार्या विचारणा
संवत्सरान्ते विप्रेन्द्रान् भोजयेद्विधिपूर्वकम्। स याति शाङ्करं लोकं नात्र कार्या विचारणा॥
Verse 10
उपवासात् परं भैक्ष्यं भैक्ष्यात् परम् अयाचितम् अयाचितात् परं नक्तं तस्मान् नक्तेन वर्तयेत्
उपवासात् परं भैक्ष्यं भैक्ष्यात् परम् अयाचितम्। अयाचितात् परं नक्तं तस्मान् नक्तेन वर्तयेत्॥
Verse 11
देवैर्भुक्तं तु पूर्वाह्णे मध्याह्ने ऋषिभिस् तथा अपराह्णे च पितृभिः संध्यायां गुह्यकादिभिः
देवैर्भुक्तं तु पूर्वाह्णे मध्याह्ने ऋषिभिस् तथा। अपराह्णे च पितृभिः संध्यायां गुह्यकादिभिः॥
Verse 12
सर्ववेलामतिक्रम्य नक्तभोजनमुत्तमम् हविष्यभोजनं स्नानं सत्यमाहारलाघवम्
सर्ववेलामतिक्रम्य नक्तभोजनमेवोत्तमं व्रतम्। हविष्यभोजनं स्नानं सत्यपालनमल्पाहारश्च—एते शिवपूजायां प्रशस्ताः, पशोः पाशं शिथिलयन्ति, मनश्च पतौ शिवे निवेशयन्ति॥
Verse 13
अग्निकार्यमधःशय्यां नक्तभोजी समाचरेत् प्रतिमासं प्रवक्ष्यामि शिवव्रतमनुत्तमम्
अग्निकार्यं च कुर्याद् यः अधःशय्यां समाचरेत्। नक्तभोजी भवेत् नित्यं; प्रतिमासं प्रवक्ष्यामि शिवव्रतमनुत्तमम्॥
Verse 14
धर्मकामार्थमोक्षार्थं सर्वपापविशुद्धये पुष्यमासे च सम्पूज्य यः कुर्यान्नक्तभोजनम्
धर्मकामार्थमोक्षार्थं सर्वपापविशुद्धये। पुष्यमासे शिवं सम्पूज्य यः कुर्यान्नक्तभोजनम्॥
Verse 15
सत्यवादी जितक्रोधः शालिगोधूमगोरसैः पक्षयोरष्टमीं यत्नाद् उपवासेन वर्तयेत्
सत्यवादी जितक्रोधः शालिगोधूमगोरसैः। पक्षयोरष्टमीं यत्नादुपवासेन वर्तयेत्॥
Verse 16
भूमिशय्यां च मासान्ते पौर्णमास्यां घृतादिभिः स्नाप्य रुद्रं महादेवं सम्पूज्य विधिपूर्वकम्
भूमिशय्यां च मासान्ते पौर्णमास्यां घृतादिभिः। स्नाप्य रुद्रं महादेवं सम्पूज्य विधिपूर्वकम्॥
Verse 17
यावकं चौदनं दत्त्वा सक्षीरं सघृतं द्विजाः भोजयेद् ब्राह्मणाञ्शिष्टाञ् जपेच्छान्तिं विशेषतः
यावकं चौदनं दत्त्वा सक्षीरं सघृतं द्विजः। शिष्टान् ब्राह्मणान् भोजयेत्, ततः शान्तिं विशेषतः जपेत्॥
Verse 18
तथा गोमिथुनं चैव कपिलं विनिवेदयेत् भवाय देवदेवाय शिवाय परमेष्ठिने
तथा गोमिथुनं चैव कपिलां विनिवेदयेत्। भवाय देवदेवाय शिवाय परमेष्ठिने॥
Verse 19
स याति मुनिशार्दूल वाह्नेयं लोकमुत्तमम् भुक्त्वा स विपुलान् लोकान् तत्रैव स विमुच्यते
स याति मुनिशार्दूल वाह्नेयं लोकमुत्तमम्। भुक्त्वा स विपुलान् लोकान् तत्रैव स विमुच्यते॥
Verse 20
माघमासे तु सम्पूज्य यः कुर्यान् नक्तभोजनम् कृशरं घृतसंयुक्तं भुञ्जानः संयतेन्द्रियः
माघमासे तु सम्पूज्य यः कुर्यान् नक्तभोजनम्। कृशरं घृतसंयुक्तं भुञ्जानः संयतेन्द्रियः॥
Verse 21
सोपवासं चतुर्दश्यां भवेदुभयपक्षयोः रुद्राय पौर्णमास्यां तु दद्याद्वै घृतकम्बलम्
सोपवासं चतुर्दश्यां भवेदुभयपक्षयोः। रुद्राय पौर्णमास्यां तु दद्याद्वै घृतकम्बलम्॥
Verse 22
कृष्णं गोमिथुनं दद्यात् पूजयेच्चैव शंकरम् भोजयेद्ब्राह्मणांश्चैव यथाविभवविस्तरम्
कृष्णं गोमिथुनं दद्यात् पूजयेच्चैव शंकरम्। भोजयेद्ब्राह्मणांश्चैव यथाविभवविस्तरम्॥
Verse 23
याम्यमासाद्य वै लोकं यमेन सह मोदते फाल्गुने चैव सम्प्राप्ते कुर्याद्वै नक्तभोजनम्
याम्यमासाद्य वै लोकं यमेन सह मोदते। फाल्गुने चैव सम्प्राप्ते कुर्याद्वै नक्तभोजनम्॥
Verse 24
श्यामाकान्नघृतक्षीरैर् जितक्रोधो जितेन्द्रियः चतुर्दश्यामथाष्टम्याम् उपवासं च कारयेत्
श्यामाकान्नघृतक्षीरैर् जितक्रोधो जितेन्द्रियः। चतुर्दश्यामथाष्टम्याम् उपवासं च कारयेत्॥
Verse 25
पौर्णमास्यां महादेवं स्नाप्य सम्पूज्य शङ्करम् दद्याद्गोमिथुनं वापि ताम्राभं शूलपाणये
पौर्णमास्यां महादेवं स्नाप्य सम्पूज्य शङ्करम्। दद्याद्गोमिथुनं वापि ताम्राभं शूलपाणये॥
Verse 26
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु प्रार्थयेत्परमेश्वरम् स याति चन्द्रसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु प्रार्थयेत्परमेश्वरम्। स याति चन्द्रसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा॥
Verse 27
चैत्रे ऽपि रुद्रमभ्यर्च्य कुर्याद्वै नक्तभोजनम् शाल्यन्नं पयसा युक्तं घृतेन च यथासुखम्
चैत्रमासेऽपि रुद्रं सम्यगभ्यर्च्य नक्तभोजनव्रतं कुर्यात्। शालिधान्यकृतं पयसा युक्तं घृतेन च यथासुखं भुञ्जीत॥
Verse 28
गोष्ठशायी मुनिश्रेष्ठाः क्षितौ निशि भवं स्मरेत् पौर्णमास्यां शिवं स्नाप्य दद्याद्गोमिथुनं सितम्
गोष्ठशायी क्षितौ निशि शयीत, मुनिश्रेष्ठ, रात्रौ भवं स्मरेत्। पौर्णमास्यां शिवं स्नाप्य श्वेतं गोमिथुनं दद्यात्॥
Verse 29
ब्राह्मणान् भोजयेच्चैव निरृतेः स्थानमाप्नुयात् वैशाखे च तथा मासे कृत्वा वै नक्तभोजनम्
वैशाखमासे नक्तभोजनं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेच्च। स निरृतेः स्थानमाप्नुयात्॥
Verse 30
पौर्णमास्यां भवं स्नाप्य पञ्चगव्यघृतादिभिः श्वेतं गोमिथुनं दत्त्वा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
पौर्णमास्यां भवं स्नाप्य पञ्चगव्यैर्घृतादिभिः। श्वेतं गोमिथुनं दत्त्वा सोऽश्वमेधफलं लभेत्॥
Verse 31
ज्येष्ठे मासे च देवेशं भवं शर्वमुमापतिम् सम्पूज्य श्रद्धया भक्त्या कृत्वा वै नक्तभोजनम्
ज्येष्ठमासे देवेशं भवं शर्वमुमापतिं श्रद्धया भक्त्या सम्पूज्य नक्तभोजनं कुर्यात्॥
Verse 32
रक्तशाल्यन्नमध्वा च अद्भिः पूतं घृतादिभिः वीरासनो निशार्धं च गवां शुश्रूषणे रतः
रक्तशाल्यन्नं मधु च अद्भिः पूतं घृतादिभिः सम्यगुपस्कृतम्। निशार्धं वीरासने स्थित्वा गवां शुश्रूषणे रतः स्यात्॥
Verse 33
पौर्णमास्यां तु सम्पूज्य देवदेवमुमापतिम् स्नाप्य शक्त्या यथान्यायं चरुं दद्याच् च शूलिने
पौर्णमास्यां तु देवदेवम् उमापतिं सम्पूज्य, शक्त्या यथान्यायं स्नापयित्वा, शूलिने चरुं दद्यात्॥
Verse 34
ब्राह्मणान् भोजयित्वा च यथाविभवविस्तरम् धूम्रं गोमिथुनं दत्त्वा वायुलोके महीयते
ब्राह्मणान् यथाविभवविस्तरं भोजयित्वा, धूम्रं गोमिथुनं दत्त्वा, वायुलोके महीयते॥
Verse 35
आषाढे मासि चाप्येवं नक्तभोजनतत्परः भूरिखण्डाज्यसंमिश्रं सक्तुभिश्चैव गोरसम्
आषाढे मासि चाप्येवं नक्तभोजनतत्परः। भूरिखण्डाज्यसंमिश्रं सक्तुभिश्चैव गोरसम्॥
Verse 36
पौर्णमास्यां घृताद्यैस्तु स्नाप्य पूज्य यथाविधि ब्राह्मणान् भोजयित्वा च श्रोत्रियान् वेदपारगान्
पौर्णमास्यां घृताद्यैस्तु स्नाप्य पूज्य यथाविधि। ब्राह्मणान् भोजयित्वा च श्रोत्रियान् वेदपारगान्॥
Verse 37
दद्याद्गोमिथुनं गौरं वारुणं लोकमाप्नुयात् श्रावणे च द्विजा मासे कृत्वा वै नक्तभोजनम्
गौरगोमिथुनं दत्त्वा वरुणलोकमवाप्नुयात्। श्रावणमासे द्विजश्रेष्ठ नक्तभोजनव्रतं कृत्वा पुण्यं लभेत्॥
Verse 38
क्षीरषष्टिकभक्तेन सम्पूज्य वृषभध्वजम् पौर्णमास्यां घृताद्यैस्तु स्नाप्य पूज्य यथाविधि
पौर्णमास्यां वृषध्वजं क्षीरषष्टिकभक्तेन सम्पूज्य। घृताद्यैः स्नापयित्वा तं यथाविधि पुनः पूजयेत्॥
Verse 39
ब्राह्मणान् भोजयित्वा च श्रोत्रियान् वेदपारगान् श्वेताग्रपादं पौण्ड्रं च दद्याद्गोमिथुनं पुनः
श्रोत्रियान् वेदपारगान् ब्राह्मणान् भोजयित्वा च। श्वेताग्रपादं पौण्ड्रं च गोमिथुनं पुनर्दद्यात्॥
Verse 40
स याति वायुसायुज्यं वायुवत्सर्वगो भवेत् प्राप्ते भाद्रपदे मासे कृत्वैवं नक्तभोजनम्
एवं भाद्रपदे मासे नक्तभोजनं समाचरन्। वायुसायुज्यं याति स वायुवत्सर्वगो भवेत्॥
Verse 41
हुतशेषं च विप्रेन्द्रान् वृक्षमूलाश्रितो दिवा पौर्णमास्यां तु देवेशं स्नाप्य सम्पूज्य शङ्करम्
दिवा वृक्षमूलाश्रितो हुतशेषेण विप्रेन्द्रान् भोजयेत्। पौर्णमास्यां देवेशं स्नापयित्वा शङ्करं सम्पूजयेत्॥
Verse 42
नीलस्कन्धं वृषं गां च दत्त्वा भक्त्या यथाविधि ब्राह्मणान् भोजयित्वा च वेदवेदाङ्गपारगान्
नीलस्कन्धं वृषं गां च भक्त्या यथाविधि दत्त्वा वेदवेदाङ्गपारगान् ब्राह्मणान् भोजयित्वा च—एतत् कर्म पतिं शङ्करं तोषयति, पशोः पाशबन्धं शिथिलयति।
Verse 43
यक्षलोकमनुप्राप्य यक्षराजो भवेन्नरः ततश्चाश्वयुजे मासि कृत्वैवं नक्तभोजनम्
यक्षलोकमनुप्राप्य नरो यक्षराजो भवेत्। ततः आश्वयुजे मासि एवं नक्तभोजनं कृत्वा पूर्वोक्तं फलं लभते—पतेः प्रसादात् पाशक्षयः।
Verse 44
सघृतं शङ्करं पूज्य पौर्णमास्यां च पूर्ववत् ब्राह्मणान् भोजयित्वा च शिवभक्तान् सदा शुचीन्
पौर्णमास्यां पूर्ववत् सघृतैः द्रव्यैः शङ्करं सम्पूज्य, ब्राह्मणान् भोजयित्वा च, शिवभक्तान् सदा शुचीन् अपि भोजयेत्।
Verse 45
वृषभं नीलवर्णाभम् उरोदेशसमुन्नतम् गां च दत्त्वा यथान्यायम् ऐशानं लोकमाप्नुयात्
नीलवर्णाभं वृषभं उरोदेशसमुन्नतं गां च यथान्यायं दत्त्वा—ऐशानं लोकमाप्नुयात्, यत्र ईशानः पतिः पाशान् शिथिलयति।
Verse 46
कार्तिके च तथा मासे कृत्वा वै नक्तभोजनम् क्षीरौदनेन साज्येन सम्पूज्य च भवं प्रभुम्
कार्तिके मासि तथा नक्तभोजनं कृत्वा, क्षीरौदनेन साज्येन भवं प्रभुं सम्पूजयेत्—पतिं परमं शिवं।
Verse 47
पौर्णमास्यां च विधिवत् स्नाप्य दत्त्वा चरुं पुनः ब्राह्मणान् भोजयित्वा च यथाविभवविस्तरम्
पौर्णमास्यां च विधिवत् स्नाप्य शुद्ध्या समन्वितः। चरुं पुनर्दत्त्वा पश्चाद् ब्राह्मणान् भोजयेत् यथाविभवविस्तरम्॥
Verse 48
दत्त्वा गोमिथुनं चैव कापिलं पूर्ववद् द्विजाः सूर्यसायुज्यमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
दत्त्वा गोमिथुनं चैव कापिलं पूर्ववद् द्विजाः। सूर्यसायुज्यमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा॥
Verse 49
मार्गशीर्षे च मासे ऽपि कृत्वैवं नक्तभोजनम् यवान्नेन यथान्यायम् आज्यक्षीरादिभिः समम्
मार्गशीर्षे च मासेऽपि कृत्वैवं नक्तभोजनम्। यवान्नेन यथान्यायम् आज्यक्षीरादिभिः समम्॥
Verse 50
पौर्णमास्यां च पूर्वोक्तं कृत्वा शर्वाय शंभवे ब्राह्मणान् भोजयित्वा च दरिद्रान्वेदपारगान्
पौर्णमास्यां च पूर्वोक्तं कृत्वा शर्वाय शंभवे। ब्राह्मणान् भोजयित्वा च दरिद्रान् वेदपारगान्॥
Verse 51
दत्त्वा गोमिथुनं चैव पाण्डुरं विधिपूर्वकम् सोमलोकमनुप्राप्य सोमेन सह मोदते
दत्त्वा गोमिथुनं चैव पाण्डुरं विधिपूर्वकम्। सोमलोकमनुप्राप्य सोमेन सह मोदते॥
Verse 52
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं क्षमा दया त्रिःस्नानं चाग्निहोत्रं च भूशय्या नक्तभोजनम्
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं क्षमा दया । त्रिःस्नानं चाग्निहोत्रं च भूशय्या नक्तभोजनम् ॥
Verse 53
पक्षयोरुपवासं च चतुर्दश्यष्टमीषु च
पक्षयोरुपवासं च चतुर्दश्यष्टमीषु च ॥
Verse 54
इत्येतदखिलं प्रोक्तं प्रतिमासं शिवव्रतम्
इत्येतदखिलं प्रोक्तं प्रतिमासं शिवव्रतम् ॥
Verse 55
कुर्याद्वर्षं क्रमेणैव व्युत्क्रमेणापि वा द्विजाः स याति शिवसायुज्यं ज्ञानयोगमवाप्नुयात्
कुर्याद्वर्षं क्रमेणैव व्युत्क्रमेणापि वा द्विजाः । स याति शिवसायुज्यं ज्ञानयोगमवाप्नुयात् ॥
Frequently Asked Questions
Eat only at night (naktam), worship Śiva regularly, observe upavāsa on aṣṭamī and caturdaśī in both pakṣas, maintain brahmacarya and control of anger, perform abhiṣeka and pūjā (especially on pūrṇimā), and conclude with brāhmaṇa-bhojana and dāna according to capacity.
From Puṣya onward, each lunar month prescribes naktabhojana with specific foods (e.g., śāli, yava, kṣīra, ghṛta preparations), pūrṇimā abhiṣeka to Śiva, brāhmaṇa feeding, and a characteristic go-mithuna/charu/cloth gift—each linked to a stated loka-phala and ultimately oriented toward Śiva-sāyujya.
Ahiṃsā, satya, asteya, brahmacarya, kṣamā, dayā, triḥ-snānā (three daily baths), agnihotra/agni-kārya, bhū-śayyā (sleeping on the ground), and regulated diet—presented as the complete framework of the monthly Śiva-vrata.