Adhyaya 32
ऋषिकृत-रुद्रस्तुतिः तथा संहाराग्नि-प्रश्नः (Kāma–Krodha–Lobha and the Fire of Dissolution)
ऋषयः तीव्रया रुद्रस्तुत्या शिवं दिग्वाससं त्रिशूलिनं भीषणं शुभं च वन्दन्ति—स एव अरूपः सुरूपः विश्वरूपश्च। पर्वतेषु मेरुः, नक्षत्रेषु चन्द्रः, ऋषिषु वसिष्ठः, वेदेषु ओंकार इति तं महिमानं निर्दिश्य भूतभविष्यत्सर्वावस्थाः तस्मिन्नेव दृश्यन्त इति वदन्ति। ततः ते कामक्रोधलोभविषादमदानां बन्धकान्तरशक्तीनां तत्त्वं जिज्ञासन्ते। महाप्रलये च शिवः ललाटात् संहाराग्निं सृजति; लोकाः ज्वालाभिः परिवृताः, विकृताग्नयश्च बहवो जायन्ते; चराचरभूतानि शिवजेनाग्निना दह्यन्ते इति स्मृत्वा रक्षणं मार्गदर्शनं च याचन्ति। अन्ते ते शरणं गत्वा वदन्ति—अनन्तेषु भूतप्रकारेषु तस्य रूपाणां पारं न प्राप्नुमः; एषा कथा तदनन्तरं तेषां संहारशक्तीनां अर्थनियमनातीतत्वं शिवाज्ञया प्रसादेन च निरूपयितुं प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकत्रिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः नमो दिग्वाससे नित्यं कृतान्ताय त्रिशूलिने विकटाय करालाय करालवदनाय च
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकत्रिंशोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—नमो दिग्वाससे नित्यं कृतान्ताय त्रिशूलिने। विकटाय करालाय करालवदनाय च॥
Verse 2
अरूपाय सुरूपाय विश्वरूपाय ते नमः कटङ्कटाय रुद्राय स्वाहाकाराय वै नमः
अरूपाय सुरूपाय विश्वरूपाय ते नमः। कटङ्कटाय रुद्राय स्वाहाकाराय वै नमः॥
Verse 3
सर्वप्रणतदेहाय स्वयं च प्रणतात्मने नित्यं नीलशिखण्डाय श्रीकण्ठाय नमोनमः
सर्वैः प्रणतदेहाय स्वयमेव प्रणतात्मने । नित्यं नीलशिखण्डाय श्रीकण्ठाय नमो नमः ॥
Verse 4
नीलकण्ठाय देवाय चिताभस्माङ्गधारिणे त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः
नीलकण्ठाय देवाय चिताभस्माङ्गधारिणे । त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः ॥
Verse 5
आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यते पर्वतानां महामेरुर् नक्षत्राणां च चन्द्रमाः
आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यते । पर्वतानां महामेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ॥
Verse 6
ऋषीणां च वसिष्ठस् त्वं देवानां वासवस् तथा ओङ्कारः सर्ववेदानां श्रेष्ठं साम च सामसु
ऋषीणां च वसिष्ठस्त्वं देवानां वासवस्तथा । ओङ्कारः सर्ववेदानां श्रेष्ठं साम च सामसु ॥
Verse 7
आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः ग्राम्याणामृषभश्चासि भगवांल्लोकपूजितः
आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः । ग्राम्याणामृषभश्चासि भगवाँल्लोकपूजितः ॥
Verse 8
सर्वथा वर्तमानो ऽपि यो यो भावो भविष्यति त्वामेव तत्र पश्यामो ब्रह्मणा कथितं तथा
सर्वथा वर्तमानोऽपि यः कश्चिद्भावो भविष्यति, तत्रापि त्वामेव पश्यामः; ब्रह्मणा तथा कथितं—त्वमेव सर्वभावानां साक्षी अन्तर्यामी पतिश्च।
Verse 9
कामः क्रोधश् च लोभश् च विषादो मद एव च एतद् इच्छामहे बोद्धुं प्रसीद परमेश्वर
कामः क्रोधश्च लोभश्च विषादो मद एव च—एतद् वयं बोद्धुमिच्छामः; प्रसीद, परमेश्वर, उपदिश नः।
Verse 10
महासंहरणे प्राप्ते त्वया देव कृतात्मना करं ललाटे संविध्य वह्निरुत्पादितस्त्वया
महासंहरणे प्राप्ते, त्वया देव कृतात्मना, करं ललाटे संविध्य वह्निरुत्पादितस्त्वया; एवं पतिः स्वां संहारशक्तिं प्रादर्शयत्, या काले पाशान् लोकांश्च विलापयति।
Verse 11
तेनाग्निना तदा लोका अर्चिर्भिः सर्वतो वृताः तस्मादग्निसमा ह्येते बहवो विकृताग्नयः
तेनाग्निना तदा लोका अर्चिर्भिः सर्वतो वृताः; तस्मादग्निसमा ह्येते बहवो विकृताग्नयः सर्वत्र प्रससारुः।
Verse 12
कामः क्रोधश् च लोभश् च मोहो दम्भ उपद्रवः यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहो दम्भ उपद्रवः, यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च—एते पाशरूपा बन्धहेतवः; यावत् पशुः पतिं शिवं नाभिमुखीभवति, तावद् संसारे बद्धो भवति।
Verse 13
दह्यन्ते प्राणिनस्ते तु त्वत्समुत्थेन वह्निना अस्माकं दह्यमानानां त्राता भव सुरेश्वर
दह्यन्ते प्राणिनस्ते तु त्वत्समुत्थेन वह्निना। अस्माकं दह्यमानानां त्राता भव सुरेश्वर॥
Verse 14
त्वं च लोकहितार्थाय भूतानि परिषिञ्चसि महेश्वर महाभाग प्रभो शुभनिरीक्षक
त्वं च लोकहितार्थाय भूतानि परिषिञ्चसि। महेश्वर महाभाग प्रभो शुभनिरीक्षक॥
Verse 15
आज्ञापय वयं नाथ कर्तारो वचनं तव भूतकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतेषु च
आज्ञापय वयं नाथ कर्तारो वचनं तव। भूतकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतेषु च॥
Verse 16
अन्तं गन्तुं न शक्ताः स्म देवदेव नमो ऽस्तु ते
अन्तं गन्तुं न शक्ताः स्म देवदेव नमोऽस्तु ते॥
Frequently Asked Questions
The sages recall that during mahā-saṁharaṇa, Śiva produces fire by an act centered on the forehead (lalāṭa), after which the worlds are surrounded by flames and many ‘vikṛta’ (distorted/multiform) fires arise, burning beings across realms.
The stuti establishes Śiva as the ground of all states; the inquiry then seeks the doctrinal meaning of passions as forces that bind and destroy, and how Śiva’s governance and grace can pacify or transform them for loka-hita and liberation.